Lời đồn tai hại từ thói quen dân gian
Nhiều người dân vẫn truyền tai nhau kinh nghiệm dùng thịt ếch, thịt nhái tươi sống đắp trực tiếp lên mắt để làm mát, hút độc hoặc chữa đau mắt đỏ, đau mắt hột. Đây là một thói quen chữa bệnh truyền miệng có từ lâu đời tại một số nước châu Á [1]. Cảm giác mát lạnh tức thì của miếng thịt sống khiến người bệnh lầm tưởng tình trạng viêm nhiễm đang thuyên giảm.
Tuy nhiên, việc đắp thịt nhái sống hoàn toàn không có tác dụng chữa khỏi đau mắt hột mà trái lại còn là con đường trực tiếp đưa ký sinh trùng nguy hiểm vào mắt [2]. Hành vi này tạo cơ hội cho ấu trùng sán xâm nhập vào tổ chức nhãn cầu, phá hủy các cấu trúc bên trong hốc mắt và có thể dẫn đến mù lòa vĩnh viễn [3]. Các nghiên cứu y học đã ghi nhận rất nhiều ca bệnh nặng nề xuất phát từ chính niềm tin sai lầm này [1].
Ấu trùng sán Spirometra xâm nhập mắt như thế nào?
Bệnh ấu trùng sán nhái (sparganosis) là một bệnh truyền nhiễm ký sinh trùng từ động vật sang người, do ấu trùng giai đoạn plerocercoid (thường gọi là sparganum) của loài sán dây thuộc giống Spirometra gây ra [1], [3]. Trong chu kỳ sinh học, ấu trùng sán cần vật chủ trung gian thứ nhất là giáp xác nhỏ (copepod/cyclops) và vật chủ trung gian thứ hai hoặc vật chủ vận chuyển là các loài lưỡng cư, bò sát, chim và động vật có vú [1]. Động vật lưỡng cư như ếch, nhái là nơi ấu trùng sán phát triển thành dạng plerocercoid trong cơ bắp [1], [4].
Khi con người đắp thịt hoặc da nhái sống lên mắt hoặc vết thương hở, ấu trùng sán không bị tiêu diệt mà tìm đường di chuyển [2], [4]. Chúng có khả năng xâm nhập vào cơ thể người thông qua các vết thương hở hoặc thậm chí qua cả da bình thường và niêm mạc [4]. Khi vào bên trong mô mềm, ấu trùng ký sinh có thể tồn tại trong cơ thể người từ 12 năm, thậm chí lên tới 36 năm [4]. Chúng di chuyển khắp nơi, phá hủy mô và tạo thành các tổn thương nghiêm trọng tại các vùng cư trú, đặc biệt là vùng hốc mắt [4].
Bằng chứng y học: Những tổn thương nhãn cầu do đắp thịt ếch nhái
Tại Thái Lan, một tổng quan y học ghi nhận trong giai đoạn từ năm 1943 đến năm 2010 đã có 52 ca bệnh nhiễm ấu trùng sán Spirometra được báo cáo [1]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân là 32 tuổi (từ 11 đến 82 tuổi), trong đó tỷ lệ nữ giới mắc bệnh cao gấp đôi nam giới (27 nữ và 15 nam) [1]. Đáng chú ý, có khoảng một phần ba số bệnh nhân xuất hiện tổn thương ở mắt [1]. Riêng các ca bệnh báo cáo trước năm 1990, tổn thương mắt chiếm tới một nửa số ca, với nhiều trường hợp được xác nhận là do thói quen dùng cơ ếch nhái tươi đắp vào mắt để giảm đau theo y học dân gian [1].
Năm 2018, một trường hợp bé trai 8 tuổi được báo cáo tại một phòng khám chuyên khoa với khối u không đau ở mắt phải kéo dài 1 tháng [3]. Bệnh nhi có tiền sử ăn thịt ếch và từng đắp thịt ếch sống lên mí mắt [3]. Kết quả kiểm tra phát hiện một khối hình elip nằm gần thành trong của mắt phải [3]. Bệnh nhi có kết quả xét nghiệm huyết thanh miễn dịch ELISA dương tính, và khi tiến hành phẫu thuật, các bác sĩ tìm thấy trứng ký sinh trùng bị vôi hóa cùng phản ứng u hạt dạng dị vật [3]. Rất may mắn, do phát hiện và phẫu thuật sớm, thị lực của cháu bé đã hồi phục hoàn toàn [3].
Tại Trung Quốc, nghiên cứu hồi cứu tại Trung tâm Nhãn khoa Trung Sơn thuộc Đại học Tôn Trung Sơn ghi nhận 5 bệnh nhân bị ấu trùng sán xâm nhập hốc mắt trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2012 [5]. Độ tuổi trung bình của nhóm bệnh nhân này là 14,8 tuổi (từ 6 đến 33 tuổi) [5]. Bốn trường hợp mắc bệnh do ăn rắn, cá sống hoặc đắp thịt ếch sống lên vết thương hở [5]. Tất cả các bệnh nhân đều bị sưng, đỏ mi mắt hoặc kết mạc, trong đó có một ca xuất hiện tình trạng viêm di chuyển [5]. Chụp cắt lớp vi tính (CT) cho thấy xâm nhiễm mô mềm và vôi hóa dạng chấm, trong khi chụp cộng hưởng từ (MRI) ghi nhận hình ảnh "dấu hiệu đường hầm" hình khuyên bên trong tổn thương [5]. Tất cả bệnh nhân sau đó đều phải phẫu thuật mở hốc mắt trước để gắp toàn bộ thân giun sán [5].
Vào năm 2022, một ca bệnh hy hữu khác tại Bệnh viện Đại học Y An Huy (Trung Quốc) mô tả trường hợp người phụ nữ 34 tuổi bị xuất huyết kết mạc và đau tái phát ở mắt trái [6]. Ban đầu, một dị vật được phát hiện nằm ở khoang chóp cơ của mắt [6]. Hai tháng sau, qua kiểm tra bằng đèn khe, bác sĩ phát hiện một vệt chất màu trắng dạng ruy băng đang cử động dưới màng kết mạc [6]. Ca phẫu thuật sau đó đã gắp ra một con ấu trùng sán dài khoảng 8 cm và rộng 2 mm, có màu trắng, thân nhăn nheo và phần đầu hơi phình to [6].
Nguy cơ mù lòa và các biến chứng lan rộng
Ấu trùng sán khi cư trú trong mắt có thể phát triển dần dần, gây suy giảm thị lực nghiêm trọng nếu không được can thiệp kịp thời [3]. Các triệu chứng lâm sàng thường gặp khi mắt nhiễm ấu trùng sán bao gồm sưng mí mắt, phù nề dưới kết mạc hoặc hình thành khối u mô mềm trong hốc mắt [6]. Sự dịch chuyển của ấu trùng từ các vị trí sâu như chóp cơ ra vùng dưới kết mạc gây viêm tấy, chảy máu và đau đớn dữ dội [6].
Mối đe dọa không dừng lại ở tổn thương nhãn cầu cục bộ. Ấu trùng sán dây có thể di chuyển đến nhiều cơ quan khác nhau trên khắp cơ thể người [7]. Các vị trí ký sinh trùng hay xuất hiện bao gồm mô dưới da, não, vú, phổi và hệ thần kinh trung ương [3], [7]. Nghiên cứu năm 2016 ghi nhận trường hợp bệnh nhân có tiền sử ăn ếch sống đã bị tổn thương sán ở tủy sống và cả mắt, kèm theo tiền sử co giật kéo dài do tổn thương não [7]. Khi ấu trùng xâm nhập hệ thần kinh trung ương hoặc tủy sống, người bệnh có thể phải đối mặt với các biến chứng nặng như viêm màng nhện tủy sống, teo não, thoái hóa chất trắng, đau rễ thần kinh, rối loạn bàng quang thần kinh hoặc liệt hai chi dưới [7].
Giới hạn chẩn đoán và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người vẫn tin rằng đắp thịt nhái sống chỉ là phương pháp ngoài da vô hại, có thể hút nọc độc hoặc trị dứt điểm chứng đỏ mắt, xốn mắt. Thực tế, thịt động vật hoang dã chứa vô số mầm bệnh ký sinh trùng sống [1], [2]. Bệnh ấu trùng sán là một bệnh lây truyền từ động vật bị lãng quên nhưng có tỷ lệ mắc cao tại các nước châu Á [3]. Toàn cầu đã ghi nhận hơn 2.000 ca mắc, trong đó hơn 80% trường hợp tập trung tại Trung Quốc, theo sau là Hàn Quốc, Thái Lan và Nhật Bản [2]. Số lượng ca nhiễm ngoài thực tế có thể còn cao hơn rất nhiều do khó khăn trong việc chẩn đoán [2].
Việc phát hiện bệnh lý này thường gặp nhiều thách thức. Do phần lớn bệnh nhân nhiễm sán là người lớn, bệnh rất dễ bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm ở trẻ em [3]. Các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như CT và MRI dù hỗ trợ phát hiện tổn thương dạng thâm nhiễm, vôi hóa hoặc "dấu hiệu đường hầm", nhưng đôi khi không đặc hiệu nếu tổn thương không hoạt động hoặc kích thước quá nhỏ [5], [7]. Phương pháp xét nghiệm miễn dịch ELISA tìm kháng thể kháng sparganum trong huyết thanh hoặc dịch não tủy có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, nhưng việc chẩn đoán xác định thường chỉ thực hiện được sau khi bệnh nhân đã trải qua phẫu thuật bóc tách dị vật [7]. Biện pháp điều trị triệt để bắt buộc là phẫu thuật mở để gắp bỏ toàn bộ ấu trùng ký sinh [5].
Ai nên thận trọng?
Tất cả mọi người, từ người lớn đến trẻ em, đều có nguy cơ nhiễm bệnh nếu tiếp xúc với các mầm bệnh này [1], [3]. Người dân sống tại các vùng nông thôn hoặc những khu vực có phong tục tập quán dùng động vật tươi sống làm thuốc cần tuyệt đối cảnh giác [1]. Đặc biệt, những bệnh nhân có vết thương hở trên da hoặc đang mắc các bệnh lý viêm nhiễm vùng mắt không được dùng thịt động vật sống đắp lên [2], [4].
Những người có tình trạng suy giảm miễn dịch hoặc phải dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài càng cần thận trọng [7]. Ở nhóm đối tượng này, ký sinh trùng có thể dễ dàng lan tỏa đến mắt và các cơ quan nội tạng quan trọng khác như tủy sống và não bộ [7]. Khi thấy xuất hiện các khối u bất thường ở mắt kèm tiền sử tiếp xúc với ếch nhái, cần đi khám chuyên khoa ngay lập tức [3].
Cách xử lý đúng khi gặp vấn đề về mắt
Để bảo vệ đôi mắt và phòng ngừa hoàn toàn bệnh ấu trùng sán Spirometra, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế:
Tuyệt đối không sử dụng thịt hoặc da tươi sống của ếch, nhái, rắn để đắp lên mắt, vết thương hở hoặc bất kỳ vùng da nào trên cơ thể [2], [4]. Nếu mắt bị đỏ, cộm, đau mắt hột hoặc nghi ngờ có dị vật, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc điều trị thích hợp. Không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng.
Bên cạnh con đường đắp thịt sống, cần loại bỏ các nguy cơ lây nhiễm khác bằng cách không ăn thịt ếch, nhái, rắn sống hoặc nấu chưa chín kỹ, không nuốt nòng nọc sống [4]. Luôn sử dụng nguồn nước sạch đã qua xử lý, đun sôi nước trước khi uống để tránh nuốt phải các loài giáp xác nhỏ mang ấu trùng [2], [6], [4]. Nếu xuất hiện tình trạng sưng đỏ mí mắt kéo dài, có khối u cộm dưới da mi mắt hoặc viêm kết mạc di chuyển, cần thông báo chi tiết cho bác sĩ về tiền sử tiếp xúc với thịt sống để hỗ trợ chẩn đoán chính xác [3], [5].
Đắp thịt nhái sống chữa đau mắt hột là một quan niệm sai lầm và cực kỳ nguy hiểm. Hành động này không những không chữa được bệnh mà còn đưa ấu trùng sán trực tiếp vào nhãn cầu, đe dọa làm mất thị lực vĩnh viễn. Việc từ bỏ các hủ tục truyền miệng và chủ động thăm khám y tế là cách duy nhất để bảo vệ an toàn cho đôi mắt.
