Đúng hay sai: Thực phẩm dán nhãn 'Clean' luôn lành mạnh hơn đồ đóng hộp?

Nhiều người đi siêu thị thường có thói quen chọn những gói bánh, hộp thịt dán nhãn "Clean" (sạch), "thuần tự nhiên" vì tin rằng chúng an toàn tuyệt đối. Ngược lại, đồ đóng hộp truyền thống lại thường bị xem là kém lành mạnh, chứa nhiều chất bảo quản nhân tạo có hại cho cơ thể.

Quan niệm thực phẩm dán nhãn "Clean" luôn tốt hơn đồ hộp là sai. "Clean label" (nhãn sạch) phần lớn là xu hướng tiếp thị do nhà sản xuất đặt ra chứ chưa hề có định nghĩa pháp lý rõ ràng, trong khi đồ hộp hoàn toàn có thể giữ được dinh dưỡng tốt mà không cần hóa chất độc hại.

Thực chất khái niệm "nhãn sạch" là gì?

Trên thị trường thế giới hiện nay, xu hướng "nhãn sạch" đang phát triển rất mạnh mẽ nhằm đáp ứng tâm lý chuộng thực phẩm an toàn và tốt cho sức khỏe ^[1]. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến mối liên hệ giữa chế độ ăn và bệnh tật, thúc đẩy các hãng sản xuất đua nhau đưa ra các dòng sản phẩm gắn mác "sạch" ^[1].

Tuy nhiên, thuật ngữ "clean label" vẫn chưa được định nghĩa chính thức trong luật thực phẩm ở bất kỳ quốc gia nào và chủ yếu mang tính chủ quan của người mua hoặc doanh nghiệp [2, 7]. Nhìn chung, người tiêu dùng tự ngầm hiểu sản phẩm "sạch" là loại không chứa phụ gia nhân tạo, được chế biến tự nhiên hoặc dùng công thức nấu nướng truyền thống quen thuộc ^[1].

Về mặt cảm quan tiếp thị, người tiêu dùng thường đánh giá nhãn sạch qua hai khía cạnh: mặt trước bao bì có các tuyên bố như "không chứa...", "hữu cơ", "không phụ gia", còn mặt sau bao bì có danh sách nguyên liệu ngắn, dễ nhận biết ^[2]. Do thiếu vắng hành lang pháp lý, các tiêu chí này dễ bị nhà sản xuất thao túng để tạo niềm tin giả ^[1].

Bẫy "tẩy xanh" tiếp thị dinh dưỡng

Nhiều người lầm tưởng từ "Clean" bảo chứng cho độ lành mạnh, nhưng thực tế đây là công cụ tiếp thị tinh vi. Người tiêu dùng thường đồng nhất sản phẩm tự nhiên, bền vững với việc sản phẩm đó mặc nhiên tốt cho sức khỏe ^[3]. Các công ty nắm bắt tâm lý này để kích cầu mua sắm ^[4].

Nghiên cứu cho thấy các tuyên bố dinh dưỡng thường tạo ra "hiệu ứng hào quang sức khỏe" (health-halo effect) ^[5]. Khi nhà sản xuất quảng bá một đặc tính như "không thêm đường" hay "ít ngọt", người tiêu dùng có xu hướng đánh giá toàn bộ sản phẩm là bổ dưỡng ^[5]. Điều này che giấu những yếu tố bất lợi khác trong thực phẩm, dẫn đến việc ăn quá mức hoặc nạp thừa calo ngoài ý muốn ^[5].

Phụ gia trong thực phẩm siêu chế biến (UPFs) thường dùng để cải thiện màu sắc, mùi vị, độ sánh hoặc che đậy nguyên liệu kém chất lượng ^[6]. Để gắn mác "nhãn sạch", nhiều doanh nghiệp chỉ đơn giản là thay thế phụ gia nhân tạo bằng chất thay thế có nguồn gốc tự nhiên nhằm "rửa sạch" danh mục thành phần ^[6]. Dù mang mác "tự nhiên", thực phẩm đó bản chất vẫn là đồ siêu chế biến và gây bất lợi cho chuyển hóa [3, 4].

Đồ đóng hộp bảo quản tự nhiên có thực sự kém dinh dưỡng?

Khác với định kiến của nhiều người, thực phẩm đóng hộp không nhất thiết phải chứa đầy hóa chất bảo quản độc hại. Quy trình đóng hộp dựa trên nguyên lý thanh trùng nhiệt độ cao và đóng kín tuyệt đối, tạo môi trường vô trùng tự nhiên giúp kéo dài thời gian sử dụng mà không cần thêm phụ gia phức tạp.

Đối với các loại thực phẩm chế biến sẵn, việc loại bỏ hoàn toàn phụ gia thường gặp thách thức công nghệ rất lớn. Đơn cử như ngành chế biến thịt, các chất như nitrite và phosphate đóng vai trò sống còn trong việc chống vi khuẩn, chống oxy hóa và duy trì cấu trúc ^[2]. Nếu tìm phụ gia tự nhiên thay thế mà không kiểm soát tốt, tính ổn định và an toàn vi sinh của sản phẩm có thể bị đe dọa [3, 7].

Trong khi đó, đồ hộp với công nghệ bảo quản vật lý truyền thống giúp giữ lại phần lớn vitamin, khoáng chất và dưỡng chất thiết yếu của đậu, cá hoặc rau củ. Do đó, một hộp cá hay rau củ đóng hộp nguyên bản không đường, ít muối hoàn toàn có thể giàu dinh dưỡng hơn một gói snack gắn mác "Clean" nhưng chứa đầy tinh bột tinh chế và chất béo bão hòa.

Các nghiên cứu khoa học nói gì về nhãn thực phẩm?

Chất lượng thực sự của thực phẩm có nhãn tiếp thị đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm.

Năm 2022, một khảo sát cắt ngang tại Brazil đã phân tích nhãn của 335 sản phẩm thực phẩm đóng gói ngẫu nhiên lấy từ trang mua sắm trực tuyến ^[7]. Các nhà nghiên cứu dùng 4 mô hình hồ sơ dinh dưỡng uy tín để đánh giá (gồm mô hình của Úc - New Zealand, FSA của Anh, PAHO của Tổ chức Y tế Liên Mỹ và mô hình của Unilever) ^[7].

Kết quả cho thấy thực phẩm siêu chế biến nhìn chung có giá trị dinh dưỡng rất kém ^[7]. Đáng chú ý, các sản phẩm có dùng kỹ thuật tiếp thị không hề cải thiện được chất lượng dinh dưỡng thực tế so với sản phẩm không tiếp thị ^[7]. Các nhà khoa học kết luận cần có quy định chặt chẽ hơn về nhãn mác để bảo vệ người tiêu dùng ^[7].

Cùng năm 2022, nghiên cứu về hiệu ứng dán nhãn đường tại châu Âu ghi nhận việc gắn nhãn giảm đường khiến người mua đánh giá sản phẩm lành mạnh hơn thực tế ^[5]. Nhãn cảnh báo màu đỏ (như mức D, E của hệ thống Nutri-Score) mới là công cụ thực sự hiệu quả giúp người tiêu dùng nhận biết thực phẩm kém chất lượng và làm giảm tác động tiêu cực của các chiêu trò quảng cáo ^[5].

Về hành vi tiêu dùng, nghiên cứu tại Đài Loan (Trung Quốc) công bố năm 2022 trên 265 người tham gia khảo sát hợp lệ (tỷ lệ phản hồi 90,75%) bằng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng mức độ hiểu biết và sự gắn kết của người mua đối với nhãn sạch ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định chi tiền, biến nhãn mác này thành mục tiêu khai thác thương mại của các chuỗi bán lẻ ^[4].

Bên cạnh đó, xu hướng gọi các sản phẩm mới như "thịt nhân tạo nuôi cấy từ tế bào" là "thịt sạch" (clean meat) cũng đang vấp phải nhiều hoài nghi ^[8]. Tổng quan khoa học năm 2019 chỉ ra rằng loại thịt nuôi cấy này đối mặt hàng loạt rào cản về dinh dưỡng, hương vị, môi trường sinh trưởng không chứa huyết thanh bò và khung pháp lý nhãn mác ^[8]. Việc gán từ "sạch" cho công nghệ chưa hoàn thiện chỉ là cách tiếp thị đi trước thực tế khoa học ^[8].

Hiểu lầm thường gặp khi chọn thực phẩm

Nhiều người lầm tưởng "không phụ gia" đồng nghĩa với việc thực phẩm đó có thể ăn thoải mái mà không lo tăng cân hay bệnh tật. Một thanh năng lượng dán nhãn "100% tự nhiên, sạch" vẫn có thể chứa mật ong, đường cô đặc và chất béo với mật độ calo cực kỳ cao.

Một hiểu lầm khác là quy chụp mọi loại đồ hộp đều chứa chất bảo quản hóa học độc hại. Công nghệ vô trùng khép kín và sử dụng muối, giấm, dầu thực vật tự nhiên từ lâu đã là phương pháp bảo quản an toàn, giúp tích trữ nguồn đạm và chất xơ dồi dào với chi phí hợp lý.

Ai nên thận trọng khi đọc nhãn thực phẩm?

Người mắc các bệnh mãn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa cần đặc biệt tỉnh táo trước các nhãn "Clean" hoặc "tự nhiên". Những sản phẩm này có thể dùng đường tự nhiên thay thế đường tinh luyện nhưng vẫn làm đường huyết tăng vọt.

Bệnh nhân tim mạch và bệnh thận khi chọn thực phẩm đóng gói (bao gồm cả đồ hộp lẫn đồ nhãn sạch) cần kiểm tra kỹ lượng natri trên bảng thành phần. Không nên tự ý điều chỉnh chế độ ăn kiêng hoặc loại bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm mà không có hướng dẫn từ bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế khi đi chợ

Thay vì nhìn vào dòng chữ "Clean", "Natural" hay hình ảnh bắt mắt ở mặt trước bao bì, người tiêu dùng nên lật mặt sau để xem bảng thành phần dinh dưỡng và danh sách nguyên liệu.

Ưu tiên các sản phẩm có hàm lượng đường, chất béo bão hòa và natri thấp. Khi chọn đồ hộp, nên ưu tiên các loại ngâm nước thay vì ngâm siro ngọt hoặc sốt mỡ, có thể rửa sơ nguyên liệu dưới vòi nước trước khi nấu để loại bỏ bớt lượng muối dư thừa.

Nên duy trì thói quen ăn uống cân bằng, lấy thực phẩm tươi sống toàn phần làm gốc rễ. Hãy xem nhãn mác tiếp thị là thông tin tham khảo, không để từ ngữ quảng cáo thay thế cho việc đọc số liệu dinh dưỡng thực tế.

Chữ "Clean" trên bao bì không phải là tấm vé bảo đảm sức khỏe tuyệt đối. Đồ hộp bảo quản đúng cách vẫn là nguồn dinh dưỡng giá trị, trong khi đồ "nhãn sạch" siêu chế biến vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Người tiêu dùng thông minh cần nhìn thẳng vào bảng thành phần và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi có bệnh lý nền.