Thiếu sữa sau sinh luôn là nỗi ám ảnh lớn của nhiều sản phụ. Trong hành trình tìm lại dòng sữa ngọt lành cho con, không ít mẹ bỉm sữa truyền tai nhau mẹo dân gian dùng các loại trà thảo mộc, đặc biệt là nước sắc hoặc trà hãm từ hạt thì là (tên khoa học là Anethum graveolens L.).
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự đúng dưới góc nhìn y học hiện đại? Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp nào chứng minh uống trà hạt thì là giúp tăng nồng độ hormone prolactin hay làm tăng thể tích sữa mẹ. Hơn nữa, việc tự ý dùng liều cao thảo dược này còn tiềm ẩn nhiều rủi ro sinh học cần lưu ý.
Cơ chế tiết sữa và lời đồn dân gian về hạt thì là
Để sữa mẹ được tiết ra dồi dào, cơ thể người mẹ phụ thuộc vào hoạt động phối hợp của các hormone, chủ yếu là prolactin (kích thích phế nang tạo sữa) và oxytocin (giúp co thắt cơ trơn đẩy sữa ra ngoài). Khi trẻ bú mẹ đúng khớp ngậm, phản xạ thần kinh kích thích tuyến yên giải phóng prolactin vào máu, duy trì nguồn sữa ổn định.
Trong y học cổ truyền, hạt thì là thuộc họ hoa tán Apiaceae, từ lâu đã được ghi nhận có tính ấm, vị cay ngọt nhẹ [1], [2]. Loại hạt này thường dùng làm gia vị hoặc dược liệu hỗ trợ tiêu hóa, giảm co thắt đường ruột, đầy hơi và giảm đau bụng [2].
Chính vì mùi hương dễ chịu cùng đặc tính thư giãn đường tiêu hóa, dân gian dần suy đoán rằng thì là có thể đả thông kinh mạch và gián tiếp giúp “gọi sữa về”. Dù vậy, cơ chế sinh hóa thực sự tác động lên tuyến yên hoặc mô tuyến vú lại chưa từng được xác lập rõ ràng qua các thử nghiệm bài bản về kích thích tạo sữa.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt thì là?
Để làm rõ các tác động dược lý của hạt thì là (Anethum graveolens), các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên tế bào, động vật và lâm sàng ở người trên các khía cạnh khác nhau. Đáng chú ý, không có nghiên cứu nào trong số này chứng minh thì là làm tăng tiết sữa mẹ:
Trước hết, về hoạt tính nội tiết, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tác động của dịch chiết nước từ hạt thì là (dill seed aqueous extract - DSAE) trên tế bào hạt buồng trứng và noãn bào chuột nhắt non [3]. Nghiên cứu tiến hành nuôi cấy tế bào hạt và noãn trong môi trường chứa các nồng độ dịch chiết 0, 10, 50, 100, 500, 1.000 và 10.000 mcg/ml [3].
Kết quả ghi nhận nồng độ cực cao 10.000 mcg/ml gây độc tế bào, làm tổn thương quá trình trưởng thành của noãn [3]. Ở các liều cao hơn đối chứng (500 và 1.000 mcg/ml), dịch chiết hạt thì là làm gia tăng sự ngưng tụ chất nhiễm sắc, kích hoạt quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) và làm giảm khả năng trưởng thành của noãn bào theo mức liều [3]. Dù dịch chiết làm tăng nồng độ estrogen và progesterone trong dịch nuôi cấy, các nhà nghiên cứu kết luận DSAE có nguy cơ làm tổn thương tế bào sinh sản và có thể được xem xét như một tác nhân gây cản trở khả năng sinh sản ở giống cái [3]. Nghiên cứu này hoàn toàn không đo lường prolactin hay quá trình tạo sữa.
Ở khía cạnh sản khoa, một tổng quan hệ thống năm 2020 đánh giá tác động của hạt thì là lên thời gian chuyển dạ ở phụ nữ mang thai [4]. Tổng hợp dữ liệu từ 2 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cho thấy việc sử dụng hạt thì là giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuyển dạ giai đoạn 1 (chênh lệch trung bình MD = -43,66 phút), giai đoạn 2 (MD = -15,76 phút) và giai đoạn 3 (MD = -1,79 phút) [4]. Hai nghiên cứu thuần tập hồi cứu cũng cho kết quả tương tự [4]. Nghiên cứu kết luận hạt thì là giúp giảm thời gian đau đẻ ở thai phụ nguy cơ thấp, nhưng dữ liệu này chỉ giới hạn trong chuyển dạ, không đề cập đến việc kích thích sữa sau khi sinh [4].
Ngoài ra, các nghiên cứu khác tập trung vào nhóm bệnh lý hoặc mô hình chuyên biệt. Thử nghiệm lâm sàng năm 2020 trên 42 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 sử dụng bột thì là với liều 3 g/ngày (uống 3 viên nang/ngày, mỗi viên 1 g) hoặc giả dược [5]. Kết quả cho thấy bổ sung bột thì là giúp giảm đáng kể lượng insulin huyết thanh, chỉ số kháng insulin HOMA-IR, chỉ số xơ vữa LDL-cholesterol, cholesterol toàn phần, chất chỉ thị oxy hóa malondialdehyde, đồng thời tăng HDL-cholesterol và cải thiện triệu chứng rối loạn nhu động đại tràng [5]. Nghiên cứu này thực hiện trên người mắc bệnh đái tháo đường, không đánh giá phụ nữ cho con bú.
Một số nghiên cứu tiền lâm sàng khác ghi nhận tác dụng bảo vệ thần kinh ở chuột động kinh [6], giảm tổn thương do nicotine chu sinh ở chuột sơ sinh nhờ tăng cường tín hiệu Nrf2/HO-1 [7], hay khả năng ức chế ấu trùng và trứng giun tròn ký sinh Haemonchus contortus [8]. Không có dữ liệu nào liên quan đến thể tích sữa mẹ hay hormone prolactin.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Qua các dữ liệu y văn hiện có, việc cho rằng uống trà hạt thì là giúp mẹ tăng thể tích sữa hay kích hoạt hormone prolactin là một suy diễn không có căn cứ thực nghiệm. Bằng chứng lợi ích của thì là hiện nay chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ rút ngắn thời gian chuyển dạ khi sinh [4], cải thiện chuyển hóa đường, mỡ ở bệnh nhân đái tháo đường [5] và hỗ trợ tiêu hóa, giảm co thắt ruột theo y học cổ truyền [2].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào theo dõi thể tích sữa mẹ vắt ra mỗi ngày hoặc xét nghiệm nồng độ prolactin trước và sau khi người mẹ sử dụng thì là. Việc áp dụng các kết quả từ mô hình tế bào động vật [3], [6] hoặc người bệnh chuyển hóa [5] sang phụ nữ đang cho con bú là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược lợi sữa
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt". Trên thực tế, tinh dầu chiết xuất từ hạt và thân cây thì là chứa nhiều hoạt chất bay hơi đậm đặc như dihydrocarvone, carvone, d-limonene, apiol [8] hay dill ether, myristicin [2].
Khi sử dụng dịch chiết với nồng độ quá cao, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã chỉ rõ độc tính gây chết tế bào hạt buồng trứng và cản trở noãn phát triển [3]. Uống trà thảo mộc đậm đặc hoặc lạm dụng các chế phẩm cô đặc từ hạt thì là không rõ nguồn gốc có thể gây quá tải chuyển hóa hoặc dẫn đến các phản ứng bất lợi không mong muốn cho cả mẹ và bé bú mẹ.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng chỉ cần uống trà lợi sữa thì sữa sẽ tự động về tràn trề mà không cần kích thích đầu ti. Quá trình tạo sữa vận hành theo nguyên lý cung - cầu; nếu bé không bú mút đúng cách hoặc không vắt sữa cạn đều đặn, không có loại thảo dược nào có thể duy trì được lượng sữa lâu dài.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng thì là?
Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cần hết sức thận trọng trước khi sử dụng các loại trà dược liệu từ hạt thì là ở dạng đậm đặc hoặc viên uống bổ sung. Do dữ liệu an toàn trên mẹ sau sinh và sự bài tiết của các hoạt chất thì là qua sữa mẹ chưa được nghiên cứu đầy đủ, mẹ không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng.
Phụ nữ có kế hoạch mang thai tiếp theo cũng cần lưu ý vì dịch chiết nước liều cao của hạt thì là đã được ghi nhận gây suy giảm chất lượng noãn bào và tổn thương tế bào hạt nuôi dưỡng trứng trong ống nghiệm [3].
Bên cạnh đó, người đang điều trị các bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây y, người có tiền sử rối loạn nội tiết tố hoặc có cơ địa dị ứng với các loại cây thuộc họ hoa tán Apiaceae (như cần tây, cà rốt) nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ thảo dược này.
Gợi ý áp dụng thực tế và cách gọi sữa khoa học
Nếu mẹ bỉm sữa yêu thích hương thơm dịu nhẹ của hạt thì là, việc sử dụng thì là như một loại gia vị nấu ăn thông thường trong các món canh, món súp hàng ngày là hoàn toàn an toàn và giúp món ăn thêm ngon miệng [1], [2]. Mẹ nên dùng với lượng vừa phải trong chế biến bữa ăn gia đình.
Tuy nhiên, không nên đun sắc hạt thì là thành nước trà đậm đặc uống thay nước lọc cả ngày với mục đích kích sữa khi chưa có chỉ định y khoa. Để duy trì và tăng lượng sữa mẹ một cách tự nhiên và bền vững, các chuyên gia y tế khuyến cáo áp dụng các biện pháp đã được chứng minh khoa học:
Thứ nhất, cho trẻ bú mẹ sớm và bú theo nhu cầu. Cần đảm bảo trẻ ngậm bắt núm vú đúng khớp để kích thích tối đa các thụ thể thần kinh tại quầng vú, truyền tín hiệu lên não bộ kích thích tiết oxytocin và prolactin.
Thứ hai, hút hoặc vắt cạn sữa thường xuyên nếu bé bú không hết hoặc mẹ phải đi làm xa con. Tuyến vú làm rỗng càng thường xuyên và triệt để thì tốc độ tái tạo sữa của cơ thể càng nhanh.
Thứ ba, người mẹ cần chú ý uống đủ nước lọc ấm, ăn uống cân đối đa dạng các nhóm chất dinh dưỡng, ngủ đủ giấc và giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng vì stress kéo dài sẽ ức chế quá trình giải phóng oxytocin đẩy sữa.
Tóm lại, lời đồn uống trà hạt thì là giúp kích thích prolactin và tăng thể tích sữa mẹ là hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học xác thực. Người mẹ không nên đặt kỳ vọng vào các loại thảo dược truyền miệng mà bỏ qua các nguyên tắc tạo sữa tự nhiên. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, cho bé bú mút thường xuyên và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn sữa mẹ khi gặp khó khăn trong việc nuôi con bằng sữa mẹ.
