Nhiều gia đình bật máy hút ẩm suốt đêm trong phòng ngủ để chống nồm ẩm, nấm mốc. Tuy nhiên, nhiều người thức dậy với cảm giác khô cổ họng, rát mũi và da căng nứt. Việc lạm dụng máy khử ẩm không kiểm soát có thể kéo độ ẩm không khí xuống quá thấp, gây hại cho cơ thể.

Bật máy hút ẩm liên tục khiến độ ẩm tương đối trong phòng giảm sâu, gây khô da, kích ứng niêm mạc mũi và cổ họng. Không khí quá khô làm mất cân bằng màng bảo vệ biểu mô hô hấp và lớp sừng ngoài cùng của da [1], [2]. Kiểm soát độ ẩm ở mức vừa phải là chìa khóa bảo vệ đường hô hấp và làn da khi dùng thiết bị này.

Cơ chế tác động của độ ẩm lên niêm mạc và làn da

Lớp niêm mạc đường hô hấp trên đóng vai trò là lá chắn sinh học bảo vệ hệ miễn dịch trước các dị nguyên và chất kích ứng từ môi trường [1]. Khi không khí trong phòng ngủ bị hút ẩm quá mức, độ ẩm bốc hơi nhanh khỏi bề mặt niêm mạc mũi và hầu họng. Tình trạng này khiến tế bào niêm mạc mất nước, làm tổn thương các liên kết nội mô biểu mô và suy giảm hàng rào bảo vệ [1], [3].

Đối với da, việc tiếp xúc kéo dài với không khí khô khiến lớp sừng biểu bì mất nước nghiêm trọng [2]. Lớp tế bào sừng xuất hiện các vảy thô ráp, kích ứng và giảm khả năng bảo vệ tự nhiên, thường được gọi là tình trạng khô da do thời tiết (xerosis) [2]. Không khí khô kết hợp cùng các yếu tố môi trường tiêu cực làm giảm biểu hiện filaggrin, phá vỡ cấu trúc lipid và làm suy giảm chức năng bảo vệ của da [2], [3]. Khi các cầu nối tế bào sừng (corneodesmosome) không thoái hóa bình thường, bề mặt da dễ bong tróc và cho phép chất gây dị ứng xâm nhập sâu hơn [2].

Nghiên cứu chỉ ra gì về ảnh hưởng của độ ẩm lên hô hấp?

Mối liên hệ giữa các thông số độ ẩm và triệu chứng đường hô hấp trên đã được làm rõ trong một nghiên cứu công bố năm 2003 trên nhóm đối tượng nhân viên văn phòng [4]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá tác động của độ ẩm tương đối, độ ẩm tuyệt đối và nhiệt độ lên cảm nhận của cơ thể thông qua mô hình hồi quy logistic [4].

Kết quả cho thấy ở nhiệt độ 18-26 độ C, độ ẩm tương đối 17-40% và độ ẩm tuyệt đối 3,3-5,6 g H2O/kg không khí, triệu chứng khô ngạt mũi giảm rõ rệt khi độ ẩm tăng lên [4]. Tình trạng khô họng tăng lên khi nhiệt độ phòng tăng cao nhưng giảm bớt khi độ ẩm tương đối được nâng lên [4]. Ngược lại, trong điều kiện không được bù ẩm với nhiệt độ 21,3-22,7 độ C và độ ẩm 20,0-31,7%, cảm giác khô họng chỉ thuyên giảm khi độ ẩm môi trường gia tăng [4]. Dữ liệu thực nghiệm này xác nhận độ ẩm không khí thấp là nguyên nhân trực tiếp gây khô ngạt mũi và khô hầu họng [4].

Ngoài ra, thử nghiệm lâm sàng năm 1999 trên 24 bệnh nhân mắc chứng ngưng thở khi ngủ sử dụng máy thở áp lực dương liên tục (nCPAP) cho thấy không khí khô thổi qua đường thở gây khô rát niêm mạc nghiêm trọng [5]. Nghiên cứu ngẫu nhiên chia bệnh nhân thành 2 nhóm trong 6 tuần: nhóm dùng máy tạo độ ẩm gia nhiệt và nhóm dùng thuốc nhỏ mũi dạng dầu [5].

Toàn bộ 12/12 bệnh nhân (100%) ở nhóm dùng máy bù ẩm cải thiện mức độ và tần suất khô đường hô hấp trên, duy trì điều trị thở máy mà không bỏ cuộc [5]. Trong khi đó, ở nhóm nhỏ mũi dạng dầu, chỉ 5/12 bệnh nhân (42%) cải thiện mức độ khô (P = 0,003), 3 bệnh nhân (25%) cải thiện tần suất khô (P < 0,001) và không ai trong số những người định dừng thở máy tiếp tục duy trì phác đồ [5]. Điều này chứng minh độ ẩm không khí là yếu tố quyết định để bảo vệ niêm mạc đường thở khỏi tình trạng khô rát.

Tác động tiêu cực của không khí khô tới biểu mô và da

Các đánh giá khoa học năm 2016 và 2021 chỉ ra rằng sự suy giảm chức năng hàng rào biểu mô có liên quan mật thiết đến viêm xoang mạn tính, viêm mũi dị ứng, hen suyễn và viêm da cơ địa [1], [3]. Khi hàng rào bảo vệ niêm mạc hô hấp bị khiếm khuyết do các yếu tố như độ ẩm suy giảm hoặc chất ô nhiễm, các dị nguyên dễ dàng thâm nhập, kích hoạt các phản ứng viêm kéo dài [1], [3]. Ở trẻ em có cơ địa dị ứng từ 5 đến 15 tuổi, các protein liên kết nội mô như occludin, claudin, ZO-1, e-cadherin và beta catenin ở biểu mô đường hô hấp trên suy giảm rõ rệt trước các dị nguyên hít phải [3].

Tương tự, lớp biểu bì da khi chịu tình trạng khô kéo dài sẽ kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch viêm liên quan đến các chất trung gian như interleukin IL-4, IL-13, periostin và IL-24 [3]. Sự tổn thương hàng rào da tạo điều kiện cho các dị nguyên từ bụi nhà và môi trường thâm nhập trực tiếp, làm bùng phát các đợt chàm và viêm da dị ứng [2], [3].

Giới hạn của bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rõ cơ chế môi trường khô gây tổn thương biểu mô và tế bào sừng [1], [2], [4]. Tuy nhiên, các khảo sát về cảm giác khô mũi họng thực tế thường được thu thập qua bảng câu hỏi tự điền, mang tính chủ quan của người tham gia [4], [5]. Cỡ mẫu ở một số thử nghiệm can thiệp độ ẩm còn hạn chế, ví dụ nghiên cứu nCPAP chỉ thực hiện trên 24 người [5].

Thêm vào đó, ngưỡng nhạy cảm với tình trạng khô da và niêm mạc khác nhau tùy thuộc vào cơ địa di truyền, tiền sử bệnh dị ứng và mức độ sản sinh protein filaggrin của từng cá nhân [1], [3].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng máy hút ẩm

Sai lầm thường gặp nhất là quan niệm máy hút ẩm cài đặt càng thấp càng sạch khuẩn và chống mốc tốt. Nhiều người có thói quen để máy chạy hết công suất qua đêm, khiến độ ẩm phòng ngủ tụt xuống dưới ngưỡng an toàn, gây tổn hại trực tiếp cho hệ hô hấp [4].

Một hiểu lầm khác là dùng bất kỳ loại kem dưỡng nào cũng giải quyết được tình trạng khô da do máy hút ẩm. Các nghiên cứu tổng quan năm 2003 và 2012 nhấn mạnh không phải loại kem dưỡng nào cũng củng cố hàng rào bảo vệ da [6], [7]. Một số thành phần như chất nhũ hóa có thể làm suy yếu thêm màng lipid biểu bì và tăng lượng nước mất qua da (TEWL), trong khi các sản phẩm chứa petrolatum hoặc hỗn hợp ceramide mới mang lại hiệu quả bảo vệ phục hồi rõ rệt [6], [7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người mắc bệnh viêm mũi dị ứng, viêm xoang mạn tính hoặc hen suyễn dễ bị kích ứng khi niêm mạc mũi họng bị khô [1], [3].
  • Trẻ nhỏ và người có cơ địa viêm da dị ứng, chàm thể tạng do hàng rào bảo vệ da và niêm mạc vốn đã dễ bị tổn thương trước biến động độ ẩm [2], [3].
  • Người đang sử dụng máy thở áp lực dương liên tục (nCPAP) điều trị hội chứng ngưng thở khi ngủ, do đường hô hấp dễ bị mất nước nhanh chóng [5].
  • Bệnh nhân có bệnh nền hô hấp hoặc da liễu mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để thiết lập môi trường ngủ phù hợp.

Cách sử dụng máy hút ẩm an toàn cho sức khỏe

Để bảo vệ da và đường hô hấp trên khi sử dụng máy hút ẩm trong phòng ngủ, người dùng nên áp dụng các lưu ý sau:

  • Kiểm soát mức cài đặt: Không để máy chạy liên tục không kiểm soát; cài đặt độ ẩm mục tiêu của phòng ở mức cân bằng, tránh để độ ẩm tụt xuống dải 17-31% là khoảng độ ẩm gây tăng khô mũi họng và da [4].
  • Thời điểm vận hành: Nên bật máy khử ẩm trước khi đi ngủ vài giờ để phòng khô ráo; ban đêm có thể hẹn giờ tắt hoặc chuyển sang chế độ tự động ngắt theo cảm biến.
  • Chăm sóc bảo vệ da: Thoa kem dưỡng ẩm chứa petrolatum hoặc ceramide lên da để hạn chế mất nước qua biểu bì và giảm tổn thương lớp sừng [6], [7]. Cần thử phản ứng da với các loại kem có chứa acid lactic, urê hoặc hương liệu để tránh kích ứng [7].
  • Vệ sinh thiết bị: Định kỳ làm sạch bộ lọc và bình chứa nước của máy hút ẩm để tránh vi khuẩn và nấm mốc phát tán ngược vào không khí.

Máy hút ẩm là thiết bị hữu ích để kiểm soát nồm ẩm và nấm mốc trong gia đình. Tuy nhiên, việc lạm dụng máy chạy liên tục suốt đêm có thể dẫn đến khô rát niêm mạc hô hấp và tổn thương màng bảo vệ da [2], [4]. Giữ độ ẩm phòng ở mức cân bằng kết hợp chăm sóc da đúng cách sẽ đảm bảo giấc ngủ thoải mái mà không ảnh hưởng tới sức khỏe.