Nhiều người gặp tình trạng đau bụng, đầy hơi, rối loạn đại tiện kéo dài thường tự tìm mua men vi sinh để uống với hy vọng đường ruột sớm ổn định trở lại. Tuy nhiên, không ít trường hợp uống qua nhiều hộp thuốc hoặc đổi nhiều nhãn hiệu khác nhau mà các triệu chứng khó chịu vẫn không hề thuyên giảm.

Thực tế y khoa cho thấy men vi sinh không phải là một khối đồng nhất và không thể dùng tùy tiện. Hội chứng ruột kích thích (IBS) là một rối loạn tiêu hóa mạn tính phức tạp, đòi hỏi người bệnh phải chọn chính xác chủng vi sinh vật đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng cho từng triệu chứng cụ thể, thay vì sử dụng các chế phẩm trôi nổi, đại trà [1], [2].

Vì sao men vi sinh đại trà thường thất bại trước ruột kích thích?

Hội chứng ruột kích thích đặc trưng bởi tình trạng đau bụng tái phát đi kèm với sự thay đổi thói quen đại tiện như tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai [2]. Rối loạn hệ vi sinh vật đường ruột được xác định là một trong những cơ chế bệnh sinh quan trọng góp phần làm bùng phát các triệu chứng này [2]. Khi lượng hại khuẩn gia tăng hoặc mất cân bằng hệ vi sinh, lớp niêm mạc ruột trở nên nhạy cảm hơn, dẫn đến tăng cảm giác đau và rối loạn co bóp cơ trơn tiêu hóa.

Nhiều người tiêu dùng vẫn giữ thói quen mua men vi sinh dựa vào tổng số lượng lợi khuẩn ghi trên bao bì hoặc chỉ nhìn vào tên chi chung chung như Lactobacillus hay Bifidobacterium. Tuy nhiên, đặc tính sinh học của men vi sinh mang tính đặc hiệu theo từng chủng phân lập riêng biệt chứ không đại diện cho cả một loài hay chi vi khuẩn [3], [2]. Một chủng men có thể hỗ trợ giảm đau bụng rất tốt nhưng hoàn toàn không có khả năng làm giảm tình trạng chướng bụng hay ổn định khuôn phân [1]. Do đó, việc dùng chế phẩm phối trộn không rõ mã chủng khoa học thường không mang lại lợi ích điều trị rõ ràng [1], [2].

Bằng chứng khoa học về tính đặc hiệu của từng chủng men

Để làm rõ hiệu quả thực sự của từng loại men vi sinh, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên và phân tích gộp quy mô lớn. Kết quả cho thấy tác dụng cải thiện triệu chứng phụ thuộc chặt chẽ vào mã định danh của chủng vi khuẩn hoặc nấm men được sử dụng [1], [3].

Một nghiên cứu phân tích gộp mạng lưới công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 81 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 9.253 người trưởng thành mắc hội chứng ruột kích thích [1]. Kết quả cho thấy chỉ có 4 chủng đơn lẻ và 5 công thức phối hợp là vượt trội đáng kể so với giả dược trong việc cải thiện thang điểm mức độ nghiêm trọng triệu chứng ruột kích thích (IBS-SSS) [1]. Trong đó, chủng vi khuẩn Lactobacillus acidophilus DDS-1 đứng đầu bảng xếp hạng với diện tích dưới đường cong tích lũy (SUCRA) đạt 92,9% [1]. Khi đánh giá riêng về chất lượng cuộc sống của bệnh nhân, một công thức kết hợp gồm 5 chủng vi sinh vật lại giữ vị trí xếp hạng cao nhất với chỉ số SUCRA tuyệt đối 100% [1].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp vào năm 2021 trên 42 thử nghiệm lâm sàng với 3.856 bệnh nhân cũng chỉ ra rằng tác dụng giảm đau bụng chỉ xuất hiện ở một số chủng vi sinh vật nhất định [3]. Cụ thể, nguy cơ tương đối ghi nhận sự giảm đau bụng có ý nghĩa lâm sàng thuộc về Bacillus coagulans MTCC5260 (RR = 4,9; khoảng tin cậy 95% từ 3,3 đến 7,3), Lactobacillus plantarum 299v (RR = 4,6; khoảng tin cậy 95% từ 1,9 đến 11,0), Saccharomyces boulardii CNCM I-745 (RR = 1,5; khoảng tin cậy 95% từ 1,1 đến 2,1) và nấm men Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 (RR = 1,3; khoảng tin cậy 95% từ 1,04 đến 1,6) [3].

Nghiên cứu năm 2023 cũng xếp hạng Bacillus coagulans MTCC 5856 (SUCRA 96,9%) và Bacillus coagulans Unique IS2 (SUCRA 92,6%) vào nhóm những chủng hiệu quả hàng đầu giúp giảm bớt cơn đau bụng [1]. Đối với triệu chứng chướng bụng đầy hơi, chỉ có 3 chủng đơn lẻ và 2 hỗn hợp men vi sinh cho thấy tác dụng thực sự [1]. Riêng với nhóm ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D), có 4 chủng đơn và 1 hỗn hợp giúp giảm tần suất đi ngoài tốt hơn giả dược, trong đó Bacillus coagulans MTCC 5856 (SUCRA 99,6%) cùng Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 (SUCRA 89,7%) là các chủng hữu hiệu nhất để cải thiện thang điểm khuôn phân Bristol [1].

Hiệu quả của các công thức đa chủng và ứng dụng ở trẻ em

Bên cạnh các chủng đơn lẻ, việc phối hợp nhiều chủng vi khuẩn tương thích sinh học cũng được thử nghiệm lâm sàng nhằm đánh giá khả năng cải thiện toàn diện hội chứng này. Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược năm 2009 trên 52 bệnh nhân ruột kích thích theo tiêu chuẩn Rome II đã kiểm tra chế phẩm đa chủng LAB4 [4]. Chế phẩm này chứa hỗn hợp 4 chủng vi khuẩn gồm Lactobacillus acidophilus CUL60, Lactobacillus acidophilus CUL21, Bifidobacterium lactis CUL34 và Bifidobacterium bifidum CUL20 với tổng liều 2,5 x 10^10 CFU mỗi viên [4].

Sau 8 tuần can thiệp, nhóm bệnh nhân sử dụng viên uống LAB4 ghi nhận sự cải thiện vượt trội so với nhóm giả dược về điểm số nghiêm trọng IBS-SSS, nâng cao chất lượng cuộc sống, giảm số ngày chịu đựng cơn đau và tăng mức độ hài lòng đối với thói quen đại tiện [4].

Không chỉ ở người trưởng thành, tác dụng của chủng men chuyên biệt cũng được ghi nhận trên nhóm bệnh nhi. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2018 trên 141 trẻ em từ 4 đến 12 tuổi mắc ruột kích thích theo tiêu chuẩn Rome III đã đánh giá hiệu quả của chủng Bacillus coagulans Unique IS2 dạng viên nhai dùng 1 lần mỗi ngày trong 8 tuần [5].

Kết quả sau thời gian can thiệp cho thấy điểm số mức độ đau bụng ở nhóm dùng Bacillus coagulans Unique IS2 giảm rõ rệt xuống còn 7,6 ± 0,98 so với mức 4,2 ± 1,41 ở nhóm dùng giả dược (p < 0,0001) [5]. Đồng thời, trẻ dùng chủng lợi khuẩn này còn cải thiện tính nhất quán của phân, giảm đáng kể cảm giác khó chịu bụng, đầy hơi, mót rặn, cảm giác đi ngoài không hết và giảm bài tiết chất nhầy [5].

Nhìn nhận đúng về chất lượng bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các nhà khoa học vẫn lưu ý người tiêu dùng cần giữ góc nhìn thận trọng về hiệu quả của men vi sinh trong điều trị hội chứng ruột kích thích. Một phân tích năm 2019 tổng hợp 28 nghiên cứu trên 3.606 người bệnh cho thấy men vi sinh giúp cải thiện triệu chứng chung (RR = 1,5; khoảng tin cậy 95% từ 1,23 đến 1,83) và điểm đau bụng nói chung (SMD = -0,31), nhưng lại chưa cho thấy lợi ích rõ rệt trên từng thang điểm triệu chứng riêng lẻ hoặc chất lượng cuộc sống khi gộp chung [6].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn khác công bố năm 2023 trên 82 thử nghiệm với 10.332 bệnh nhân nhận định rằng chỉ có 24 thử nghiệm đạt tiêu chuẩn nguy cơ sai lệch thấp trên mọi phương diện [7]. Dựa theo hệ thống phân loại tiêu chuẩn GRADE, mức độ chắc chắn của bằng chứng đối với các chủng vi khuẩn như Escherichia chỉ đạt mức trung bình; đối với chủng Lactobacillus hay Lactobacillus plantarum 299V chỉ ở mức thấp; và phần lớn các phân tích khác về sự kết hợp nhiều chủng men, chủng Bacillus, hoặc cải thiện chướng bụng đều có độ chắc chắn bằng chứng rất thấp [7]. Đối với triệu chứng đau bụng, bằng chứng về lợi ích của Saccharomyces cerevisiae I-3856 cùng các chủng Bifidobacterium cũng chỉ dừng ở mức độ chắc chắn thấp [7].

Nguyên nhân của sự dao động này bắt nguồn từ việc các thử nghiệm lâm sàng trong quá khứ có sự không đồng nhất rất lớn về thiết kế nghiên cứu, liều lượng sử dụng, dạng bào chế, thời gian can thiệp cũng như tiêu chí đánh giá kết quả [8]. Thêm vào đó, hiệu ứng giả dược ở các bệnh nhân ruột kích thích luôn ở mức rất cao, khiến việc tách biệt hiệu quả thực sự của men vi sinh gặp nhiều thách thức [8]. Do đó, men vi sinh chỉ là giải pháp mang tính hỗ trợ triệu chứng chứ không thể xem là thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý này [1], [8], [7].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng men vi sinh

Sai lầm thường gặp nhất là quan niệm "men vi sinh nào cũng giống nhau". Người bệnh thường chọn mua các sản phẩm sữa chua men sống hoặc cốm vi sinh phổ thông để chữa tiêu chảy hay táo bón do ruột kích thích. Thực tế, nếu sản phẩm không công bố rõ mã định danh chủng (ví dụ như các ký tự số phía sau tên loài) và không có nghiên cứu lâm sàng chứng minh, khả năng giải quyết đúng triệu chứng bệnh là rất thấp [1], [2].

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng hàm lượng vi khuẩn càng cao thì hiệu quả càng mạnh. Tác dụng của men vi sinh phụ thuộc vào đặc tính sinh học của chủng phân lập và khả năng sống sót qua dịch vị axit dạ dày để đến ruột non, ruột già [2]. Việc nạp một lượng lớn vi khuẩn không phù hợp đôi khi chỉ gây tốn kém chi phí mà không tạo ra bất kỳ thay đổi tích cực nào trên niêm mạc ruột.

Nhiều người cũng lầm tưởng men vi sinh có thể thay thế toàn bộ thuốc điều trị hoặc chế độ ăn kiêng. Hội chứng ruột kích thích là bệnh lý cần phối hợp nhiều biện pháp, từ quản lý căng thẳng, điều chỉnh chế độ ăn uống cho đến các liệu pháp dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ [2]. Men vi sinh không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực.

Ai cần thận trọng khi sử dụng men vi sinh?

Các tổng quan nghiên cứu đều ghi nhận men vi sinh có độ an toàn rất cao đối với phần lớn người dùng. Dữ liệu từ 55 thử nghiệm với hơn 7.000 bệnh nhân cho thấy tỷ lệ gặp biến cố bất lợi không có sự gia tăng đáng kể so với nhóm dùng giả dược [7]. Các tác dụng phụ nhẹ đến trung bình nếu có (như cảm giác sôi bụng hoặc đầy hơi thoáng qua trong vài ngày đầu) cũng tương đương giữa nhóm dùng men và nhóm chứng [3], [6].

Tuy nhiên, người mắc các bệnh nền nghiêm trọng cần hết sức lưu ý. Những người bị suy giảm miễn dịch nặng, bệnh nhân đang điều trị ung thư phải hóa trị, hoặc người đang đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm không nên tự ý dùng men vi sinh chứa vi khuẩn sống do nguy cơ nhiễm trùng cơ hội.

Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và những người đang phải dùng các nhóm thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi bắt đầu bất kỳ chế phẩm men vi sinh bổ sung nào để tránh các tương tác bất lợi.

Hướng dẫn lựa chọn và sử dụng thực tế

Khi chọn mua men vi sinh để hỗ trợ giảm triệu chứng ruột kích thích, người tiêu dùng nên đọc kỹ nhãn thành phần thay vì chỉ nhìn vào quảng cáo thương hiệu. Cần ưu tiên các sản phẩm ghi rõ ràng mã chủng cụ thể, chẳng hạn như Lactobacillus plantarum 299v, Lactobacillus acidophilus DDS-1, Bacillus coagulans MTCC 5856 hoặc nấm men Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 [1], [3].

Để men vi sinh phát huy hiệu quả, nên sử dụng theo liệu trình kéo dài tối thiểu từ 4 đến 8 tuần vì đây là khung thời gian phổ biến trong các thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận kết quả tích cực [4], [5]. Thời điểm uống thuốc nên tuân thủ theo tờ hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất hoặc dùng trước bữa ăn để hạn chế vi khuẩn bị phân hủy bởi dịch vị dạ dày tiết ra khi ăn no.

Nếu người bệnh đang phải điều trị bệnh khác bằng thuốc kháng sinh, cần uống men vi sinh cách xa thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ đồng hồ để tránh việc kháng sinh tiêu diệt luôn các lợi khuẩn vừa nạp vào cơ thể. Song song đó, người bệnh cần duy trì thói quen ăn uống khoa học, hạn chế thực phẩm dễ sinh khí, kiêng đồ dầu mỡ cay nóng và uống đủ lượng nước hàng ngày.

Tóm lại, men vi sinh có thể là một công cụ hỗ trợ hữu ích đối với hội chứng ruột kích thích, nhưng chỉ khi bạn chọn đúng chủng vi sinh vật phù hợp với triệu chứng nổi trội của mình. Người bệnh không nên tự ý lạm dụng các chế phẩm đại trà, và việc trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa vẫn là bước đi cần thiết nhất để xây dựng một kế hoạch quản lý bệnh toàn diện, an toàn.