Nhiều người Việt Nam có thói quen đóng kín cửa, bật quạt hết công suất mỗi khi bước vào những ngày hè oi bức đỉnh điểm. Tuy nhiên, khi mức nhiệt phòng vượt ngưỡng 37 độ C, không ít người cảm thấy càng ngồi trước quạt càng thấy rát da, ngột ngạt và bức bối hơn bình thường. Liệu chiếc quạt điện quen thuộc có đang phản tác dụng và biến thành một chiếc "máy sấy khổng lồ" thổi hơi nóng trực tiếp vào cơ thể bạn hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có: Khi nhiệt độ không khí xung quanh vượt quá ngưỡng nhiệt độ bề mặt da (khoảng trên 35 đến 37 độ C), việc dùng quạt đơn thuần trong phòng kín hoàn toàn có thể gây phản tác dụng. Thay vì giúp giải nhiệt, luồng gió nóng đối lưu cưỡng bức sẽ đẩy nhiệt lượng từ môi trường ngược trở lại vào cơ thể, làm tăng gánh nặng tản nhiệt và đẩy nhiệt độ cơ thể lên mức nguy hiểm, đặc biệt là với người cao tuổi.
Cơ chế đối lưu khí nóng và bẫy nhiệt trong phòng kín
Cơ thể con người trao đổi nhiệt với môi trường qua bốn cơ chế chính: dẫn nhiệt, bức xạ nhiệt, đối lưu và bốc hơi mồ hôi. Bình thường, nhiệt độ bề mặt da dao động trong khoảng 34 đến 35 độ C. Khi nhiệt độ không khí xung quanh thấp hơn thân nhiệt, luồng gió từ quạt sẽ mang không khí mát đi qua bề mặt da, cuốn theo lượng nhiệt dư thừa ra ngoài thông qua hiện tượng đối lưu tự nhiên và hỗ trợ bốc hơi mồ hôi.
Thế nhưng, quy luật vật lý này lập tức đảo chiều khi nhiệt độ môi trường vượt ngưỡng 35 đến 37 độ C. Lúc này, không khí xung quanh nóng hơn cả da người. Chiếc quạt điện không có khả năng tự làm mát hay hạ nhiệt độ luồng khí; nó chỉ đóng vai trò luân chuyển các khối khí trong không gian. Khi đặt quạt trong phòng kín chứa đầy khí nóng trên 37 độ C, quạt sẽ liên tục thổi luồng khí bỏng rát này tạt thẳng vào bề mặt da.
Quá trình này biến luồng gió làm mát thành luồng nhiệt đối lưu cưỡng bức, truyền nhiệt lượng từ không khí trực tiếp vào cơ thể. Để chống lại lượng nhiệt ngoại lai này, cơ thể buộc phải kích hoạt cơ chế tự vệ duy nhất còn lại là đổ mồ hôi thật nhiều để bốc hơi làm mát. Dẫu vậy, nếu không khí trong phòng kín vừa quá khô hoặc quá ẩm, mồ hôi bốc hơi không bù đắp nổi lượng nhiệt truyền vào, dẫn đến tích nhiệt nội sinh. Hiện tượng này tương tự như việc đặt một món đồ vào bên trong nồi chiên không dầu hay lò nướng đối lưu: luồng khí chuyển động càng nhanh thì nhiệt tích vào vật thể càng mạnh.
Lời cảnh báo từ các phân tích tổng quan quốc tế
Trước đây, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng nhiều cơ quan y tế trên toàn cầu thường khuyến cáo không nên sử dụng quạt điện khi nhiệt độ không khí vượt quá 35 độ C [1], [2]. Khuyến cáo này xuất phát từ lo ngại luồng gió đối lưu tốc độ cao sẽ thúc đẩy quá trình tích lũy nhiệt lượng vào cơ thể trong các đợt nắng nóng gay gắt [2].
Dù một số hướng dẫn phát hành từ sau năm 2021 từng đề xuất rằng quạt điện vẫn có thể hỗ trợ cơ thể hạ nhiệt ở mức nhiệt lên đến 40 độ C nhờ khả năng thúc đẩy mồ hôi bốc hơi [2]. Tuy nhiên, một bài tổng quan công bố năm 2024 đã phân tích kỹ lưỡng các bằng chứng này và đưa ra kết luận thận trọng hơn rất nhiều [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù luồng gió từ quạt giúp mồ hôi bốc hơi nhanh hơn, nhưng mức độ bốc hơi này hoàn toàn không đủ lớn để làm giảm nhiệt độ trung tâm cơ thể một cách có ý nghĩa khi nhiệt độ không khí vượt quá 35 độ C [2].
Do đó, các tác giả nhấn mạnh cơ quan y tế vẫn nên duy trì khuyến nghị không dùng quạt điện khi nhiệt độ vượt 35 độ C, nhất là với nhóm người bị suy giảm chức năng bài tiết mồ hôi [2]. Nếu không có điều hòa nhiệt độ hoặc máy làm mát không khí, việc dùng đơn độc một chiếc quạt trong không gian nóng hầm hập sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng [2].
Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh tác hại ở người cao tuổi
Để đo lường chính xác tác động của luồng gió quạt trong điều kiện nhiệt độ cao, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2025 đã thử nghiệm trên 23 người cao tuổi từ 66 đến 84 tuổi [3]. Nhóm tình nguyện viên này được tiếp xúc ngẫu nhiên trong 3 giờ với môi trường gia nhiệt mô phỏng mức 47 độ C và độ ẩm tương đối 15% cùng các hoạt động thường ngày [3]. Họ được theo dõi phản ứng tim mạch và thân nhiệt dưới 4 kịch bản can thiệp: chỉ xịt nước lên da, chỉ dùng quạt điện, dùng quạt kết hợp xịt nước, và hoàn toàn không can thiệp làm mát [3].
Kết quả thực nghiệm cho thấy việc chỉ dùng quạt điện trong phòng nóng khô đã làm tăng mức tăng nhiệt độ trung tâm cơ thể thêm 0,60 độ C và làm tăng nhiệt độ da kết thúc thêm 1,5 độ C so với nhóm đối chứng không can thiệp [3]. Không những thế, quạt điện còn khiến tốc độ đổ mồ hôi tăng thêm 0,17 lít/giờ, nhịp tim kết thúc tăng thêm 15 nhịp/phút và tích số huyết áp tâm thu - nhịp tim tăng thêm 2.326 nhịp/phút.mmHg [3].
Những con số trên chứng minh một cách không thể chối cãi rằng ở mức nhiệt độ cao khắc nghiệt, quạt điện không chỉ làm thân nhiệt tăng vọt mà còn tạo áp lực tim mạch rất lớn cho người già [3]. Ngược lại hoàn toàn với việc thổi quạt trần trụi, biện pháp xịt nước làm ướt da giúp giảm mức tăng nhiệt độ trung tâm 0,24 độ C, giảm nhiệt độ da 2,1 độ C, giảm tốc độ đổ mồ hôi 0,12 lít/giờ, hạ nhịp tim 5 nhịp/phút và hạ tích số huyết áp - nhịp tim 1.027 đơn vị so với nhóm đối chứng [3]. Trong khi đó, việc kết hợp vừa quạt vừa xịt nước không tạo ra khác biệt rõ rệt về nhiệt độ trung tâm và nhiệt độ da, nhưng lại làm tăng tốc độ đổ mồ hôi 0,07 lít/giờ và tăng nhịp tim 8 nhịp/phút [3].
Mô hình sinh lý học và các ngưỡng chịu đựng theo độ tuổi
Tác động làm mát hay gây hại của quạt điện phụ thuộc mật thiết vào ngưỡng nhiệt độ môi trường, độ ẩm không khí và thể trạng của từng độ tuổi. Một nghiên cứu mô hình hóa lý sinh công bố năm 2021 đã đánh giá ngưỡng nhiệt độ giới hạn dựa trên dữ liệu khí hậu giờ trong 13 năm (từ 2007 đến 2019) tại 108 thành phố đông dân trên thế giới [1].
Kết quả nghiên cứu này cho thấy, nếu tuân thủ mốc khuyến nghị 35 độ C của WHO, quạt điện chỉ được khuyên dùng trong khoảng 27,2 ngày (tương đương 87,7%) trong tổng số 31 ngày mùa hè nóng bức [1]. Khi xây dựng các ngưỡng nhiệt độ đơn giản hóa dựa trên khả năng bảo đảm an toàn trước mọi mức độ ẩm, các nhà khoa học đã xác định ranh giới chịu đựng rất khác biệt giữa các thế hệ [1]. Cụ thể, ngưỡng nhiệt độ mà quạt điện không bao giờ gây hại là dưới 39,0 độ C đối với thanh niên khỏe mạnh (18-40 tuổi), dưới 38,0 độ C đối với người cao tuổi khỏe mạnh (từ 65 tuổi trở lên), và rút xuống chỉ còn dưới 37,0 độ C đối với người cao tuổi có sử dụng thuốc kháng cholinergic [1].
Với các ngưỡng đơn giản hóa này, quạt điện có thể hữu ích trên 29,6 ngày (95,5%) số ngày nóng với thanh niên và 29,4 ngày (94,8%) với người già [1]. Tuy nhiên, một khi phòng kín vượt quá các mốc 37 đến 39 độ C, luồng gió quạt sẽ biến thành mối đe dọa sinh lý, làm trầm trọng thêm tình trạng căng thẳng nhiệt [1].
Ở khía cạnh tương tự, một nghiên cứu năm 2020 khi xây dựng mô hình tính toán nhiệt đối lưu và bốc hơi mồ hôi tối đa của người cao tuổi đã chỉ ra rằng giới hạn nhiệt độ để quạt không gây hại ở mức ẩm 0% là 37,2 độ C, có thể đạt 42,3 độ C ở mức ẩm 20% và giảm xuống 39,9 độ C ở mức ẩm 50% [4]. Khi phân tích dữ liệu 20 năm tại 105 vùng đô thị của Mỹ, quạt điện trở nên gây hại và tạo hiệu ứng sấy nóng trên 43,5% các ngày hè tại những khu vực sa mạc khô nóng như Phoenix [4].
Giới hạn của quạt điện: Cảm giác mát ảo và sự suy giảm mồ hôi
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ngồi trước quạt và thấy da khô ráo nghĩa là cơ thể đang được hạ nhiệt an toàn. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên 14 người trẻ khỏe mạnh (gồm 8 nữ) đã làm sáng tỏ hiện tượng đánh lừa cảm giác này [5]. Trong thử nghiệm, các tình nguyện viên được gây căng thẳng nhiệt thụ động bằng cách ngâm cẳng chân vào nước nóng 42 độ C trong phòng 27 độ C, độ ẩm 50% suốt 50 phút dưới hai điều kiện có dùng quạt và không dùng quạt [5].
Kết quả cho thấy quạt điện giúp giảm nhiệt độ bề mặt da cẳng tay, vùng bụng và ngực trong 20 phút cuối (nhiệt độ da trung bình đạt 34,77 độ C ở nhóm có quạt so với 35,11 độ C ở nhóm không quạt) [5]. Quạt cũng giúp cải thiện điểm số cảm giác nhiệt (7,50 so với 5,00) và giảm độ ẩm ướt trên da (-6,57 so với -5,21) trong 25 phút cuối [5].
Thế nhưng, nhiệt độ trực tràng (đại diện cho nhiệt độ trung tâm cơ thể) hoàn toàn không khác biệt giữa hai nhóm (37,11 độ C khi có quạt so với 37,08 độ C khi không có quạt) [5]. Mức độ khó chịu do nhiệt cũng không thay đổi đáng kể [5]. Đặc biệt, độ nhạy của tốc độ tiết mồ hôi cục bộ tại ngực và cẳng tay trước sự gia tăng nhiệt độ cơ thể trung bình đã giảm rõ rệt khi dùng quạt [5]. Việc dùng quạt tự nguyện làm suy giảm phản xạ bài tiết mồ hôi tự nhiên của hệ thần kinh thực vật và tạo ra cảm giác mát mẻ giả tạo bên ngoài lớp da, dù bên trong các cơ quan nội tạng vẫn không hề được hạ nhiệt [5].
Dẫu vậy, các nghiên cứu cũng ghi nhận giá trị nhất định của quạt nếu môi trường có độ ẩm thích hợp và đối tượng là người trẻ tuổi. Một nghiên cứu năm 2017 trên 8 nam thanh niên (24 tuổi) nghỉ ngơi ở 36 độ C hoặc 42 độ C cho thấy quạt làm tăng khả năng bốc hơi tối đa [6]. Dù ở 42 độ C quạt làm tăng nhiệt khô đối lưu vào cơ thể (-78 W/m2 so với -27 W/m2), quạt vẫn giúp trì hoãn việc tăng nhịp tim thông qua cải thiện hiệu quả bốc hơi mồ hôi [6]. Một đánh giá năm 2022 cũng tổng kết rằng quạt mang lại hiệu quả làm mát thực tế ở mức 40 độ C với độ ẩm 50%, nhưng hoàn toàn phản tác dụng ở 47 độ C với độ ẩm 10% [7]. Giới hạn làm mát của quạt phụ thuộc cực lớn vào độ ẩm và khả năng tiết mồ hôi tự nhiên của từng người [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng quạt vào ngày nắng gắt
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "quạt gió càng mạnh thì phòng càng mát". Người dân thường đóng chặt tất cả các cửa sổ, kéo rèm kín mít để ngăn không khí nóng ngoài trời tràn vào, sau đó bật quạt thốc thẳng vào người ở số to nhất. Khi căn phòng đã bị bức xạ mặt trời hun nóng vượt qua 37 độ C, lượng khí bên trong không thể thoát ra ngoài và bị quạt thổi luân chuyển liên tục, tạo thành một chiếc lò nướng mini.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng cảm giác da khô ráo với việc cơ thể đã được an toàn. Gió quạt thổi bay mồ hôi rất nhanh, khiến da có vẻ thoáng mát và dễ chịu tức thì, nhưng như các nghiên cứu đã chứng minh, phản xạ đổ mồ hôi tự nhiên bị ức chế trong khi nhiệt độ trung tâm bên trong các tạng phủ vẫn không ngừng tích tụ [5]. Người dùng dễ chủ quan không bổ sung nước, dẫn đến tình trạng mất nước âm thầm, cô đặc máu và say nắng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi phòng quá nóng?
Những phát hiện khoa học chỉ ra rằng người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên là đối tượng chịu tổn thương lớn nhất nếu lạm dụng quạt trong phòng nóng [1], [2], [3]. Khả năng cảm nhận nhiệt, chức năng điều hòa mạch máu dưới da và công suất bài tiết mồ hôi của người già đều suy giảm đáng kể theo thời gian [2].
Đặc biệt, những người cao tuổi đang điều trị bệnh lý có sử dụng thuốc kháng cholinergic cần cẩn trọng tối đa [1]. Nhóm thuốc này có thể ức chế sự bài tiết của tuyến mồ hôi, khiến ngưỡng chịu đựng nhiệt độ an toàn khi dùng quạt giảm xuống dưới 37 độ C [1]. Nếu liên tục ngồi trước quạt điện trong phòng nóng trên mức này, họ phải đối mặt với nguy cơ quá tải nhiệt, tăng vọt nhịp tim và rối loạn huyết áp nguy hiểm [3]. Trẻ nhỏ với hệ điều hòa thân nhiệt chưa hoàn thiện cũng là đối tượng không nên để quạt thổi trực tiếp trong điều kiện phòng bí bách, ngột ngạt.
Hướng dẫn sử dụng quạt đúng cách và giải pháp thay thế
Để chiếc quạt điện phát huy tối đa công năng bảo vệ sức khỏe mà không gây phản tác dụng vào những ngày nhiệt độ chạm đỉnh, bạn nên thực hiện các biện pháp thực tế sau:
- Theo dõi nhiệt độ thực tế trong phòng: Hãy trang bị một chiếc nhiệt ẩm kế trong phòng ngủ. Nếu nhiệt độ phòng đã chạm hoặc vượt quá 37 độ C (hoặc trên 35 độ C theo khuyến cáo cơ bản), tuyệt đối không để quạt thổi gió trực diện vào cơ thể [1], [2].
- Tạo thông gió tự nhiên hoặc kết hợp nguồn lạnh: Nếu ngoài trời có gió hoặc mát hơn trong nhà (như lúc chiều tối), hãy mở các cửa sổ đối diện nhau để quạt hút khí nóng ra ngoài và đẩy khí mát vào. Tuyệt đối không bật quạt số lớn trong một căn phòng kín bưng, không có khe hở trao đổi khí.
- Kết hợp làm ướt da bằng nước: Khi không có điều hòa nhiệt độ, việc xịt nước nhẹ lên da hoặc lau ướt các chi lộ ra ngoài bằng khăn ẩm là cứu cánh sinh học cực kỳ hữu hiệu [2], [3], [4]. Nghiên cứu cho thấy việc xịt bổ sung khoảng 115 ml nước mỗi giờ lên tay chân giúp kéo dãn ngưỡng an toàn chịu nhiệt của cơ thể trong mùa hè [4].
- Uống nước đều đặn: Luôn chuẩn bị sẵn nước lọc hoặc nước bổ sung khoáng chất, uống từng ngụm nhỏ định kỳ ngay cả khi chưa thấy khát, bù đắp kịp thời lượng nước mất đi qua mồ hôi do luồng gió quạt lấy đi [3].
Tóm lại, quạt điện là thiết bị làm mát kinh tế và thân thiện với môi trường, nhưng nó không phải là giải pháp vạn năng. Khi sống trong căn phòng kín có mức nhiệt vượt quá 37 độ C, chiếc quạt có thể biến tướng thành nguồn tích tụ nhiệt nguy hiểm cho cơ thể. Hãy kết hợp quạt với các giải pháp làm mát bề mặt bằng nước hoặc tìm đến các không gian có điều hòa nhiệt độ để bảo vệ an toàn cho bản thân và gia đình.
