Đường la hán quả (Monk Fruit): Ưu điểm và giới hạn nghiên cứu

Nhu cầu cắt giảm đường kính để kiểm soát cân nặng và đường huyết khiến các chất làm ngọt tự nhiên ngày càng được chú ý. Trong số đó, chiết xuất từ quả la hán thường được quảng cáo như một giải pháp thay thế hoàn hảo không chứa calo.

Tuy nhiên, liệu chất tạo ngọt này có thực sự an toàn và mang lại nhiều lợi ích sức khỏe như lời đồn? Câu trả lời là chiết xuất la hán quả có độ ngọt cao, hỗ trợ giảm đường huyết sau ăn, nhưng các dữ liệu can thiệp dài hạn trên người hiện vẫn còn rất khiêm tốn.

Mogroside tạo nên vị ngọt đậm như thế nào?

Thành phần chính tạo nên vị ngọt tự nhiên của quả la hán (Siraitia grosvenorii) là các hợp chất mogroside, thuộc nhóm glycoside cucurbitane ^[1], ^[2]. Cây la hán là một loài thảo dược có nguồn gốc từ miền nam Trung Quốc, được phân loại từ những năm 1930 thuộc họ Cucurbitaceae ^[1], ^[3]. Trong số các hợp chất được tìm thấy, mogroside V chiếm tỷ trọng lớn nhất và là thành phần tạo ngọt chủ yếu, chiếm tới 0,5% trọng lượng quả khô ^[1], ^[3].

Mặc dù mang vị ngọt rất đậm, các mogroside nguyên bản trải qua quá trình hấp thu toàn thân ở mức tối thiểu sau khi ăn ^[1]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, chúng bị thủy phân bởi các enzyme tiêu hóa hoặc hệ vi khuẩn đường ruột rồi đào thải chủ yếu dưới dạng aglycone là mogrol cùng các dẫn xuất mono- và diglucoside ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mogroside V có khả năng hấp thu một phần và đi vào tuần hoàn cơ thể ^[2].

Bằng chứng chuyển hóa và các thử nghiệm ban đầu

Một nghiên cứu chuyển hóa in vitro năm 2021 đã đánh giá quá trình phân giải của các hợp chất mogroside ^[1]. Thử nghiệm dùng dịch phân người từ cả nam và nữ ủ cùng các chất mogroside IIIe, mogroside V, siamenoside I và isomogroside V ở hai mức nồng độ trong vòng 48 giờ ^[1]. Kết quả chỉ ra các mogroside khác nhau về cấu trúc liên kết và số lượng phân tử glucose đều có chung một con đường chuyển hóa, bị thoái hóa hoàn toàn thành mogrol trong vòng 24 giờ mà không có sự khác biệt rõ rệt giữa hai giới tính ^[1]. Phát hiện này ủng hộ việc thiết lập một mức tiêu thụ hàng ngày chấp nhận được (ADI) chung cho cả nhóm mogroside thay vì từng chất riêng lẻ ^[1].

Bên cạnh chuyển hóa, các thử nghiệm trên động vật cũng ghi nhận nhiều tiềm năng sinh học của chiết xuất này. Một nghiên cứu năm 2021 trên chuột cống mắc đái tháo đường type 2 do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp tiêm streptozotocin cho thấy việc can thiệp bằng mogroside trong 14 ngày đã giúp khôi phục hệ vi sinh vật đường ruột bị rối loạn ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận nồng độ axit béo chuỗi ngắn (SCFA) trong phân chuột tăng lên rõ rệt, đồng thời giảm lượng axit deoxycholic và axit 1beta-hydroxycholic, qua đó hỗ trợ cải thiện đường huyết ^[4].

Năm 2024, một nghiên cứu khác trên chuột khỏe mạnh và chuột bị ức chế miễn dịch do cyclophosphamide chỉ ra rằng nước ép la hán quả giúp kiểm soát cân nặng, tăng cường các yếu tố miễn dịch và phục hồi nồng độ kháng thể ^[5]. Phân tích giải trình tự 16S rRNA ghi nhận sự gia tăng của các vi khuẩn có lợi như Alloprevotella, Bifidobacterium pseudolongum, Lactobacillus và Bacteroides sartorii ^[5]. Một thử nghiệm khác trên chuột đái tháo đường và mô hình tế bào THP-1 cho thấy mogroside ức chế hoạt hóa đại thực bào thông qua trục NF-κB/NLRP3/Caspase-1, giúp giảm thiểu tổn thương thận do đường huyết cao ^[6]. Các đánh giá tổng quan cũng ghi nhận mogroside có đặc tính chống oxy hóa, thu dọn các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và kháng viêm ^[3], ^[7].

Hiệu quả trên người qua các thử nghiệm lâm sàng

Để đánh giá tác động thực tế trên người, một tổng quan hệ thống theo hướng dẫn PRISMA công bố năm 2025 đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) từ năm 2015 đến 2025 ^[8]. Báo cáo đã sàng lọc và chọn ra 5 nghiên cứu RCT đáp ứng đầy đủ tiêu chí chất lượng ^[8].

Kết quả tổng hợp cho thấy chiết xuất quả la hán có khả năng làm giảm mức đường huyết sau ăn từ 10% đến 18% ^[8]. Đồng thời, phản ứng tiết insulin sau bữa ăn cũng giảm từ 12% đến 22% ^[8]. Trong suốt thời gian diễn ra các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn này, không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào được ghi nhận ở người tham gia ^[8].

Lợi ích thực tế và lỗ hổng dữ liệu dài hạn

Mặc dù kết quả giảm đường huyết và insulin sau ăn rất hứa hẹn cho người bệnh tiểu đường hoặc người muốn giảm cân, cơ sở dữ liệu khoa học về chiết xuất la hán quả vẫn còn nhiều hạn chế lớn ^[3], ^[8]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ và theo dõi trong thời gian ngắn ^[8].

Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) vào năm 2019 đã đưa ra ý kiến khoa học cảnh báo về sự thiếu hụt dữ liệu an toàn ^[2]. Mặc dù dịch chiết chứa 25% và 55% mogroside V không gây đột biến gen hay tổn hại nhiễm sắc thể trên thử nghiệm vi khuẩn, các thử nghiệm in vitro chưa đủ để làm rõ độc tính di truyền của các chất chuyển hóa qua vi sinh đường ruột như mogrol ^[2].

Đáng chú ý, một nghiên cứu kéo dài 90 ngày trên chuột cống sử dụng dịch chiết chứa 52% mogroside V đã ghi nhận các tác động tiêu cực lên tinh hoàn ^[2]. Thử nghiệm sàng lọc độc tính sinh sản ở chuột đực chưa bao quát hết toàn bộ chu kỳ sinh tinh, do đó các chuyên gia châu Âu yêu cầu cần có thêm các nghiên cứu dài hạn ở liều cao hơn cũng như thử nghiệm độc tính mạn tính hoặc khả năng gây ung thư để đưa ra kết luận chắc chắn ^[2].

Thực trạng pháp lý và hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên thì luôn tuyệt đối an toàn ở mọi liều lượng. Thực tế, tình trạng phê duyệt pháp lý của chiết xuất la hán quả có sự khác biệt rõ rệt giữa các khu vực ^[8]. Chất làm ngọt này đã được chấp thuận sử dụng tại Mỹ và Trung Quốc, nhưng vẫn đang trong quá trình xem xét và chưa có kết luận an toàn cuối cùng tại Liên minh Châu Âu ^[8]. Tại Canada, sản phẩm được cấp phép dùng làm chất tạo ngọt trong thực phẩm với giới hạn tối đa là 0,8% tính theo mogroside V ^[3].

Mức an toàn tiêu thụ hàng ngày (ADI) của quả la hán nói chung chưa được thiết lập đồng nhất do thiếu báo cáo tác dụng phụ ở người, nhưng ADI đối với nước ép la hán quả cô đặc được xác định vào khoảng 25 mg/kg thể trọng mỗi ngày ^[3]. Do chi phí gieo trồng khắt khe và sản lượng quả thấp, giá thành sản xuất mogroside tự nhiên còn cao, thúc đẩy nghiên cứu sinh học tổng hợp để chuyển hóa mogrol thành mogroside bằng enzyme glucosyltransferase ^[7].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù được xem là giải pháp tiềm năng thay thế đường ăn thông thường, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất la hán quả:

• Người có kế hoạch sinh sản hoặc nam giới gặp vấn đề sinh lý nên dùng chừng mực, do dữ liệu độc tính trên tinh hoàn động vật sau 90 ngày chưa được loại trừ hoàn toàn ^[2].
• Phụ nữ mang thai và cho con bú nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên dạng chiết xuất tinh khiết, bởi các đánh giá an toàn sinh sản dài hạn vẫn cần hoàn thiện ^[2].
• Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ, tránh tình trạng hạ đường huyết đột ngột khi kết hợp cùng lúc nhiều liệu pháp ^[7], ^[8].

Gợi ý cách áp dụng trong chế độ ăn

Để sử dụng đường la hán quả an toàn, người tiêu dùng chỉ nên dùng như một chất phụ gia tạo vị ngọt bổ trợ, không lạm dụng để thay thế toàn bộ dinh dưỡng tự nhiên. Trong ẩm thực truyền thống, quả la hán vẫn thường được nấu nước uống nhằm làm dịu họng, giảm ho, giảm khát hoặc chống táo bón ^[3].

Đối với các sản phẩm đóng gói dạng nước ép cô đặc hoặc bột chiết xuất, cần kiểm tra kỹ nhãn mác để nắm rõ tỷ lệ mogroside V ^[2], ^[3]. Tận dụng chất ngọt này trong chế biến sữa chua, sữa hạt hoặc đồ uống giải khát giúp cắt giảm calo hiệu quả ^[3]. Tuy nhiên, cần tránh tâm lý ỷ lại vào chất làm ngọt không calo để ăn uống thiếu kiểm soát các nhóm thực phẩm giàu năng lượng khác.

Chiết xuất la hán quả là lựa chọn thay thế đường tự nhiên đầy tiềm năng với ưu điểm làm dịu đường huyết sau ăn. Dẫu vậy, việc sử dụng cần duy trì ở mức chừng mực trong khi chờ đợi thêm các thử nghiệm lâm sàng dài hạn xác nhận độ an toàn toàn diện trên người.