Nhiều người thường chỉ chú ý cắt giảm muối khi kiểm soát huyết áp mà bỏ quên lượng đường tiêu thụ hàng ngày. Chế độ ăn nhiều đường, đặc biệt là đường fructose trong nước ngọt và thực phẩm chế biến, có thể âm thầm làm tăng tác động có hại của muối lên mạch máu. Sự kết hợp giữa đường và muối tạo nên một vòng xoáy sinh học khiến cơ thể giữ nước nhiều hơn và huyết áp tăng cao.
Các bằng chứng khoa học cho thấy fructose không chỉ đơn thuần cung cấp năng lượng mà còn trực tiếp can thiệp vào quá trình xử lý natri tại thận và ruột [1, 5]. Khi tiêu thụ cùng lúc lượng lớn đường và muối, cơ thể bị suy giảm khả năng đào thải natri, đồng thời kích hoạt các phản ứng co mạch và viêm nội mạc [3, 6]. Hiểu rõ tương tác này giúp đưa ra giải pháp bảo vệ tim mạch toàn diện hơn việc chỉ kiêng muối đơn thuần.
Tương tác giữa đường và muối làm tăng huyết áp ra sao?
Tiêu thụ lượng lớn fructose dẫn đến tình trạng tăng giữ muối và nước trong cơ thể thông qua việc điều hòa các kênh vận chuyển ion [1, 2]. Thay vì bài tiết lượng muối dư thừa qua nước tiểu, thận dưới tác động của fructose sẽ tăng cường tái hấp thu natri quay trở lại tuần hoàn [1, 3]. Điều này biến những người vốn có cơ địa đề kháng với muối thành đối tượng nhạy cảm với muối, khiến huyết áp dễ dàng tăng vọt [3, 8].
Bên cạnh việc giữ muối, quá trình chuyển hóa fructose tạo ra acid uric nội bào và huyết thanh, gây ức chế chức năng nội mạc và kích thích co mạch [6, 8]. Fructose cũng kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và hệ thống renin-angiotensin-aldosterone, làm tăng trương lực mạch máu và thúc đẩy tổn thương thận tiến triển [1, 2, 7]. Chế độ ăn nhiều fructose liên quan đến việc tăng 9% nguy cơ mắc bệnh tim mạch và tăng 40% nguy cơ xuất hiện albumin niệu, một dấu hiệu sớm của tổn thương thận [1].
Fructose thúc đẩy hấp thu muối tại ruột và tái hấp thu tại thận
Ở cấp độ phân tử, fructose kích thích các kênh vận chuyển chuyên biệt tại niêm mạc ruột non và ống thận [1, 5]. Lượng fructose cao làm tăng biểu hiện của protein vận chuyển glucose-5 (GLUT5) và protein đồng vận chuyển natri-glucose-1 (SGLT1) ở ruột, song song với việc gia tăng chất trao đổi natri-hydro 3 (NHE3) và chất vận chuyển anion PAT1 [1]. Sự gia tăng đồng bộ này giúp ruột hấp thu cả đường fructose và muối natri clorua một cách ồ ạt hơn vào máu [1, 5].
Tại ống lượn gần của thận, fructose tiếp tục làm tăng hoạt tính của kênh trao đổi NHE3 và kênh đồng vận chuyển natri-phosphat, làm tăng khả năng tái hấp thu natri của thận [1, 8]. Hiện tượng này làm mất đi phản xạ tự nhiên của cơ thể là giảm giữ muối khi lượng natri nạp vào tăng cao [2]. Khi natri bị giữ lại nhiều trong lòng mạch, áp suất thẩm thấu kéo theo nước, mở rộng thể tích dịch ngoại bào và tạo áp lực trực tiếp lên thành động mạch [3].
Vai trò của acid uric và hệ thần kinh giao cảm trong co mạch
Quá trình chuyển hóa fructose tại gan và thận tiêu tốn năng lượng nhanh chóng, giải phóng sản phẩm phụ là acid uric [6, 8]. Nồng độ acid uric tăng cao trong tế bào và huyết thanh gây tổn thương vi mạch đến cầu thận, kích hoạt stress oxy hóa và làm giảm sản xuất oxit nitric (chất giúp giãn mạch) [6, 8]. Sự thiếu hụt chất làm giãn mạch khiến các tiểu động mạch co thắt mạnh hơn, cản trở dòng chảy của máu và gây tăng huyết áp [6, 8].
Ngoài ra, chế độ ăn nhiều đường fructose gây kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, đặc biệt là các dây thần kinh giao cảm tại thận [2, 5]. Hoạt động giao cảm tăng cao gửi tín hiệu co mạch liên tục và kích thích thận giữ thêm muối [4]. Các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng ghi nhận rằng việc can thiệp triệt đốt hạch thần kinh giao cảm thận giúp làm giảm đáng kể huyết áp ở các trường hợp tăng huyết áp do tương tác giữa fructose và muối [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp và thử nghiệm lâm sàng
Các thử nghiệm trên người và động vật đã làm sáng tỏ cơ chế giữ muối dưới tác động của fructose. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, chéo phân chia trên 36 người trưởng thành khỏe mạnh vào năm 2025 đã kiểm tra tác động của natri và fructose lên huyết áp [5]. Những người tham gia áp dụng 3 chế độ ăn khác nhau về hàm lượng muối và đường, sau đó được theo dõi huyết áp lưu động và thu thập nước tiểu 24 giờ vào ngày thứ 7 [5]. Kết quả cho thấy chế độ ăn kết hợp nhiều fructose và nhiều muối làm giảm bài tiết natri qua nước tiểu 15% so với chế độ chỉ ăn nhiều muối (235,1 ± 85,0 so với 277,9 ± 121,2 mmol/24 giờ) [5]. Huyết áp động mạch trung bình 24 giờ ở nhóm ăn nhiều fructose kết hợp nhiều muối tăng lên đáng kể (84 ± 7 so với 81 ± 6 mmHg), đồng thời nồng độ chất gây viêm interleukin-6 trong huyết thanh cũng tăng (0,31 ± 0,2 so với 0,24 ± 0,19 pg/mL) [5]. Giới hạn của nghiên cứu này là thời gian can thiệp ngắn ngày trên nhóm người trẻ tuổi khỏe mạnh.
Về mặt cơ chế acid uric, một nghiên cứu trên nam giới thừa cân tiêu thụ 200 g fructose mỗi ngày trong hai tuần cho thấy huyết áp lưu động tăng lên đáng kể [6]. Tuy nhiên, sự gia tăng huyết áp này đã bị chặn đứng ở những đối tượng được cho dùng đồng thời thuốc allopurinol để hạ acid uric [6]. Trên mô hình động vật, một nghiên cứu trên chuột cho thấy chuột tiêu thụ chế độ ăn 60% fructose trong 12 tuần có huyết áp tâm thu cao hơn 9 mmHg so với chuột ăn tinh bột, kèm theo nồng độ fructose huyết tương đạt mức 1550 micromol/l so với 230 micromol/l ở nhóm đối chứng [7]. Ngược lại, những con chuột bị loại bỏ gen mã hóa protein vận chuyển GLUT5 hoặc PAT1 không bị tăng huyết áp khi ăn chế độ nhiều fructose và nhiều muối, chứng minh vai trò then chốt của việc hấp thu đường và muối qua các thụ thể này [1, 5].
Một khía cạnh khác là sự thay đổi nội tiết tố theo mô hình dịch chuyển dịch thẩm thấu. Khi uống các loại nước giải khát chứa siro bắp giàu fructose (HFCS) có tính ưu trương, dịch bị giữ lại tạm thời trong lòng ruột non do fructose hấp thu chậm [3]. Sự dịch chuyển này kích thích tăng tiết renin, aldosterone và hormone chống bài niệu (ADH), từ đó làm tăng khả năng giữ muối và nước ở đại tràng và thận [3]. Đồng thời, các nghiên cứu trên chuột cho thấy chế độ ăn nhiều fructose làm mất phản hồi điều hòa của thụ thể insulin tại thận, duy trì tác động giữ natri của insulin ngay cả khi cơ thể đang dư thừa muối [2].
Hiểu lầm thường gặp về đường và huyết áp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ có muối mặn mới gây tăng huyết áp, còn đồ ngọt chỉ ảnh hưởng đến đường huyết hoặc cân nặng. Thực tế, đường fructose tinh chế làm thay đổi cơ chế sinh học xử lý muối của thận, khiến cơ thể nhạy cảm với muối hơn mức bình thường [1, 3]. Do đó, người chỉ cắt giảm muối nhưng vẫn duy trì thói quen uống nước ngọt có ga hoặc trà sữa vẫn có nguy cơ cao bị tăng huyết áp [1].
Một hiểu lầm phổ biến khác là đánh đồng fructose trong trái cây tự nhiên với fructose trong đồ uống công nghiệp. Phân tích gộp từ nhiều nghiên cứu đoàn hệ chỉ ra rằng tiêu thụ fructose dưới dạng đồ uống có đường mới liên quan trực tiếp đến tăng huyết áp, trong khi fructose tự nhiên từ trái cây hoặc các sản phẩm từ sữa không cho thấy mối liên quan tiêu cực này [1]. Trái cây nguyên quả chứa nhiều chất xơ, vitamin và khoáng chất giúp làm chậm hấp thu đường và hỗ trợ bài tiết natri.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp nguyên phát cần kiểm soát chặt chẽ cả lượng muối và đường bổ sung [1, 2]. Sự kết hợp của hai yếu tố này có thể làm giảm hiệu quả của các biện pháp điều trị hạ áp thông thường do tình trạng tái hấp thu natri liên tục tại ống thận [1, 8].
Những người có nồng độ acid uric cao, tiền sử bệnh gút, hoặc có dấu hiệu suy giảm chức năng thận cần hạn chế tối đa thực phẩm nhiều đường fructose [1, 6]. Trên mô hình thực nghiệm động vật bị suy giảm chức năng thận, việc nạp fructose đẩy nhanh tiến triển tổn thương thận, làm nặng thêm tình trạng protein niệu, xơ hóa cầu thận và giảm nồng độ vitamin D [6]. Người có hội chứng chuyển hóa, thừa cân hoặc kháng insulin cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao giữ nước và tăng huyết áp khi tiêu thụ thực phẩm công nghiệp [1, 4].
Lời khuyên áp dụng trong chế độ ăn uống hàng ngày
Để bảo vệ huyết áp và chức năng thận, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng cần thực hiện song song ở cả hai mặt cắt giảm đường tinh chế và hạn chế muối. Tránh sử dụng các loại nước giải khát công nghiệp, nước ngọt có ga và các thực phẩm chế biến sẵn sử dụng siro bắp giàu fructose (HFCS) [1, 7]. Thay vào đó, nên uống nước lọc, trà thảo mộc không đường và ưu tiên nguồn đường tự nhiên từ trái cây tươi nguyên miếng với lượng vừa phải [1].
Khi nêm nếm thức ăn, hạn chế việc dùng đường để làm dịu vị mặn của món ăn, vì thói quen này vô tình khiến cơ thể nạp cùng lúc lượng lớn cả hai chất. Đọc kỹ nhãn dinh dưỡng trên thực phẩm đóng gói để nhận diện lượng đường và muối ẩn. Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc thận nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn kiểm soát vi chất phù hợp, không tự ý ngưng thuốc điều trị.
Kiểm soát huyết áp đòi hỏi cái nhìn toàn diện về chế độ dinh dưỡng thay vì chỉ tập trung vào một yếu tố đơn lẻ. Cắt giảm đường bổ sung bên cạnh việc giảm muối là chiến lược khoa học giúp ngăn chặn tình trạng ứ trệ natri và bảo vệ mạch máu. Một chế độ ăn uống cân bằng, ưu tiên thực phẩm tươi sống là chìa khóa duy trì huyết áp ổn định lâu dài.
