Nhiều người bước vào giai đoạn giảm cân với mong muốn sở hữu thân hình thon gọn, săn chắc nhưng lại đối mặt với một thay đổi không mong đợi ngay trên gương mặt. Sau khi trọng lượng cơ thể sụt giảm nhanh chóng, vùng má trở nên hốc hác, rãnh mũi má sâu hơn và vùng da cằm có dấu hiệu chùng nhão rõ rệt. Không ít người ngỡ ngàng khi nhận thấy bản thân trông già đi vài tuổi dù số cân nặng đã về mức chuẩn.

Tình trạng khuôn mặt chảy xệ, hốc hác sau khi sút cân bắt nguồn từ sự tiêu biến đột ngột của các túi mỡ nâng đỡ cấu trúc dưới da, trong khi da và hệ thống cơ mặt chưa kịp co hồi tương thích. Để khắc phục hiện tượng này, y học hiện đại áp dụng các giải pháp can thiệp nhằm bù đắp thể tích thiếu hụt như cấy ghép mỡ tự thân, tiêm chất làm đầy sinh học hoặc các kỹ thuật phẫu thuật căng da định vị lại lớp cân cơ.

Cơn sốt giảm cân cấp tốc và hiện tượng mặt hốc hác

Trào lưu sử dụng các biện pháp giảm cân nhanh, bao gồm cả việc dùng thuốc hỗ trợ chuyển hóa, đang gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu. Một bài tổng quan y khoa năm 2023 chỉ ra rằng các loại thuốc chứa hoạt chất semaglutide như Ozempic, Wegovy hay Rybelsus thuộc nhóm đồng vận thụ thể GLP-1, vốn được phát triển để điều trị tiểu đường, đang được dùng ngoài chỉ định rộng rãi để giảm cân cấp tốc [1]. Cơ chế bắt chước hormone GLP-1 giúp điều hòa cảm giác thèm ăn và giảm cân nặng hiệu quả qua các thử nghiệm lâm sàng, nhưng việc giảm mỡ quá nhanh lại dẫn tới hội chứng mang tên "khuôn mặt Ozempic" (Ozempic face) [1].

Khi trọng lượng tụt dốc không phanh, các mô mỡ trên mặt tiêu biến đột ngột khiến thể tích nâng đỡ bị rỗng, dẫn đến sự xuất hiện của các nếp nhăn sâu và tình trạng da chảy xệ [1]. Đáng chú ý, các chuyên gia ghi nhận rằng người kê đơn thuốc hiếm khi tư vấn trước cho người bệnh về những biến đổi thẩm mỹ tiêu cực này trên gương mặt [1]. Hậu quả là nhiều người rơi vào khủng hoảng tâm lý khi vóc dáng thon gọn lại đi kèm diện mạo già nua, mệt mỏi.

Cơ chế khiến mặt sụp xệ khi mỡ dưới da biến mất

Cấu trúc nâng đỡ của khuôn mặt phụ thuộc lớn vào các túi mỡ nông và mỡ sâu nằm xen kẽ giữa các lớp cơ và màng cân. Những túi mỡ này đóng vai trò như lớp đệm lót giữ cho bề mặt da luôn căng đầy, tạo nên đường nét trẻ trung của gò má và xương hàm. Sự sụt giảm thể tích mỡ đóng góp vào diện mạo lão hóa tương đương với hiện tượng chùng da và nếp nhăn [2]. Khi lớp mỡ tiêu giảm, các nếp lằn tự nhiên như rãnh mũi má, rãnh khóe miệng sâu hoắm lại, môi mỏng đi, góc hàm và rãnh trước má dưới bị khuyết lõm rõ rệt [2].

Để hiểu rõ mức độ tác động của việc sụt cân và mất mỡ đến từng khoang mỡ mặt, một nghiên cứu định lượng năm 2005 đã sử dụng phương pháp chụp cộng hưởng từ (MRI) để đo đạc [3]. Nghiên cứu tiến hành trên 3 nhóm đối tượng gồm 15 bệnh nhân teo mỡ mức độ vừa đến nặng, 15 bệnh nhân suy kiệt (sụt cân trên 10% trọng lượng cơ thể do nhiễm trùng cơ hội gần đó) và 15 người khỏe mạnh làm nhóm chứng [3]. Kết quả quét MRI từng lát cắt cho thấy nhóm suy kiệt bị tiêu biến thể tích mỡ rất nghiêm trọng so với người bình thường: vùng thái dương tụt từ 20,5 ± 7,2 ml xuống còn 10,4 ± 6,7 ml; vùng má giảm từ 55,5 ± 15,0 ml xuống 34,0 ± 14,8 ml; vùng quanh ổ mắt giảm từ 2,7 ± 1,0 ml xuống 1,4 ± 1,1 ml; và túi mỡ má sâu (buccal fat pad) giảm từ 21,8 ± 9,8 ml xuống còn 13,1 ± 4,6 ml (tất cả chỉ số đều có p < 0,01) [3].

Sự tiêu hao thể tích mỡ trên mặt do sụt cân nghiêm trọng lên tới xấp xỉ 50% và liên quan đến cả lớp mỡ nông lẫn mỡ sâu [3]. Khi "giàn giáo" mỡ bị rút đi quá nửa trong một thời gian ngắn, lớp da bên ngoài mất điểm tựa cơ học, bị trọng lực kéo trễ xuống tạo thành các dải da thừa và nếp gấp chảy xệ [1, 4].

Phục hồi bằng cấy mỡ tự thân và thách thức ở người sút cân

Bù đắp lại thể tích đã mất là nguyên tắc cốt lõi để trẻ hóa khuôn mặt hốc hác sau giảm cân. Một trong những biện pháp phổ biến và kinh tế nhất là cấy ghép mỡ tự thân [2]. Phương pháp sử dụng mỡ của chính cơ thể người bệnh đưa vào một phần ba dưới khuôn mặt đã mang lại kết quả nhìn chung là tốt với các biến chứng ghi nhận thường chỉ ở mức độ nhẹ [2]. Tuy nhiên, phương pháp này có giới hạn là thời gian duy trì hiệu quả thường ngắn và có sự dao động giữa các cá nhân [2]. Để đạt kết quả tối ưu, phẫu thuật viên phải thao tác tỉ mỉ để tránh gây tổn thương tế bào mỡ ghép [2].

Một thách thức lớn khác ở người vừa giảm cân nhiều là chất lượng và lượng mỡ thu hoạch được để cấy ghép thường bị suy giảm. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên 48 bệnh nhân hút mỡ bụng quanh chu vi đã làm rõ mối liên hệ này [4]. Các tác giả chia đều 48 bệnh nhân (mỗi nhóm 8 nam, 8 nữ) thành 3 nhóm: nhóm A không giảm cân, nhóm B có tiền sử giảm cân mức độ vừa (5-10% trọng lượng cơ thể), và nhóm C giảm cân ồ ạt (trên 15% trọng lượng cơ thể) [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mỡ hút ra so với dung dịch làm ướt (FWR) ở nhóm A là 3,4 ± 0,5, nhóm B tụt xuống 1,0 ± 0,3 và nhóm C chỉ còn 0,4 ± 0,2; sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê rất lớn (p < 0,001) [4]. Điều này chứng minh rằng tiền sử giảm cân làm giảm đáng kể sản lượng mỡ hút được, đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá kỹ nguồn mỡ dự trữ trước khi lên kế hoạch can thiệp [4].

Kỹ thuật tiêm chất làm đầy kích thích thể tích

Bên cạnh mỡ tự thân, các chất làm đầy da (dermal fillers) cũng là giải pháp phục hồi thể tích được y văn ghi nhận [1]. Năm 2025, một nghiên cứu lâm sàng đã khảo sát hiệu quả của chất làm đầy sinh học chứa gốc polycaprolactone (PCL) trong việc tái tạo thể tích và nâng đỡ phần bên của khuôn mặt [5]. Tình trạng lão hóa và mất mỡ ở đệm mỡ thái dương cùng mỡ má bên khiến thái dương lõm sâu và tăng mức độ sa trễ của mặt [5].

Nghiên cứu áp dụng trên 4 trường hợp, sử dụng 3 cc dung dịch Lafullen pha loãng (gồm 1 cc Lafullen kết hợp 2 cc nước muối sinh lý) cho mỗi bên mặt, tiêm trực tiếp vào lớp liên mạc (hệ thống cân cơ nông SMAS và cân thái dương nông) dưới sự hướng dẫn của hình ảnh siêu âm và sơ đồ giải phẫu [5]. Kết quả ghi nhận thể tích và đường nét khuôn mặt được cải thiện rõ rệt cùng hiệu ứng nâng cơ nhìn thấy được [5]. Dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn rõ rệt về quy mô mẫu rất nhỏ (chỉ 4 ca), do đó cần thêm các thử nghiệm lớn hơn để khẳng định hiệu quả kéo dài.

Can thiệp phẫu thuật: Căng da và can thiệp cân cơ SMAS

Khi mức độ sụt cân quá lớn, da bị giãn quá mức và các cấu trúc nâng đỡ bị sa trễ sâu, các biện pháp tiêm thể tích đơn thuần khó có thể giải quyết triệt để phần da chùng [1]. Lúc này, phẫu thuật tạo hình căng da mặt và định hình lại lớp cân cơ là phương án cần được xem xét [1, 7].

Một nghiên cứu hồi cứu năm 2015 đã phân tích cơ sở dữ liệu suốt 25 năm trên 1.089 bệnh nhân của một chuyên gia phẫu thuật và chọn ra 22 bệnh nhân có tiền sử giảm cân ồ ạt (15 nữ, 7 nam, độ tuổi trung bình 52,7, chỉ số BMI trung bình 26,0) [6]. Trong nhóm này, 86% bệnh nhân (19 người) bị mất thể tích vùng tầng giữa mặt và rãnh mũi má, 59% (13 người) mất thể tích quanh miệng, 100% có tình trạng thừa da vùng viền hàm và dưới cằm, và 82% xuất hiện các dải cơ bám da cổ (platysmal bands) [6].

Để khắc phục, phẫu thuật viên đã can thiệp vào hệ thống cân cơ nông (SMAS) ở 20 bệnh nhân (chiếm 91%) bằng kỹ thuật cắt bỏ một phần cân cơ (SMASectomy) kết hợp chỉ treo cổ SMAS cho người da dày [6]. Đồng thời, tất cả 22 bệnh nhân đều phải bù đắp thể tích bằng cấy mỡ với lượng mỡ trung bình lên tới 22 ml — gần gấp đôi so với mức 12 ml ở người không giảm cân nhiều [6]. Tỷ lệ biến chứng ghi nhận rất thấp, không có biến chứng trong mổ và chỉ có 1 trường hợp tụ máu sau mổ được xử lý dẫn lưu ổn thỏa [6].

Hiểu lầm về việc cắt bỏ túi mỡ má

Nhiều người có gương mặt tròn béo thường nhầm tưởng rằng phẫu thuật cắt bỏ túi mỡ má (buccal fat pad removal) là giải pháp giúp mặt gọn gàng vĩnh viễn và ngăn chảy xệ. Trên thực tế, túi mỡ má đóng vai trò đệm nâng đỡ rất lớn [3]. Một nghiên cứu năm 2022 trên 44 bệnh nhân trẻ tuổi (trung bình 25,4 tuổi; 40 nữ, 4 nam) thực hiện cắt túi mỡ má với trọng lượng mỡ lấy ra trung bình hai bên là 4,3 gam [7]. Nghiên cứu nhấn mạnh phẫu thuật này chỉ nên dành riêng cho những người thực sự có thể tích túi mỡ má phì đại hoặc bị thoát vị giả, nếu lạm dụng có thể làm khuôn mặt hốc hác sớm [7].

Ở một khía cạnh khác, một nghiên cứu năm 2022 trên nhóm bệnh nhân trung niên (tuổi trung bình 54,23 ± 10,31, cân nặng ổn định ở mức 52,3 kg trước và sau 12 tháng) cho thấy việc cắt túi mỡ má trung bình 1,74 ± 0,72 g bên phải và 1,59 ± 0,71 g bên trái giúp giảm thể tích tầng mặt dưới từ 209,36 mL xuống 205,00 mL (bên phải) và chiều dài ngang mặt dưới giảm từ 238,73 mm xuống 235,06 mm (p < 0,01) [8]. Thủ thuật này có thể cải thiện tình trạng sa trễ do chính túi mỡ má bị sa buột ở người trung niên có khuôn mặt quá đầy đặn, nhưng hoàn toàn không phải là biện pháp áp dụng đại trà cho người đã bị mất thể tích do giảm cân nhanh [6, 8].

Ai nên thận trọng khi lựa chọn can thiệp?

Những người đang sử dụng thuốc giảm cân nhóm đồng vận GLP-1 như semaglutide (Ozempic) cần đặc biệt cẩn trọng nếu có kế hoạch phẫu thuật thẩm mỹ khuôn mặt. Báo cáo y khoa cảnh báo thuốc này gây ra các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa, bao gồm hiện tượng làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày (delayed gastric emptying) [1]. Do đó, người bệnh bắt buộc phải thảo luận với bác sĩ về việc ngừng thuốc trước khi thực hiện gây mê toàn thân để tránh các nguy cơ tai biến trào ngược trong quá trình phẫu thuật [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc sửa chữa hoàn toàn khuôn mặt bị teo mô mỡ nghiêm trọng bằng phẫu thuật là rất khó khăn, do đó trọng tâm hàng đầu vẫn là kiểm soát tốc độ sút cân và phòng ngừa tình trạng teo mỡ từ sớm [3]. Bệnh nhân có tiền sử giảm cân trên 15% trọng lượng cơ thể cần chuẩn bị tâm lý rằng lượng mỡ tự thân để hút cấy ghép có thể rất ít và khó chiết tách hơn người bình thường [4].

Lời khuyên giúp bảo vệ khuôn mặt khi giảm cân

Để giảm thiểu nguy cơ mặt biến dạng, hốc hác, việc điều chỉnh lộ trình giảm cân là bước đi quan trọng nhất. Thay vì ép cân cấp tốc bằng các biện pháp cực đoan hay dùng thuốc không qua kiểm soát, người thừa cân nên duy trì tốc độ giảm cân chậm và đều đặn, cho phép da và các dải liên kết cơ mặt có thời gian co lại theo sự thay đổi của khung xương và mô mềm.

Trong sinh hoạt hàng ngày, cần bổ sung đầy đủ chất đạm, uống đủ nước và tăng cường dưỡng ẩm để hỗ trợ độ đàn hồi của da. Khi nhận thấy các dấu hiệu hốc hác vùng thái dương hay rãnh mũi má sâu dần, không nên tự ý tìm đến các phương pháp nâng cơ hay tiêm chích tại các cơ sở trôi nổi. Việc can thiệp bù thể tích hay phẫu thuật căng mạc cơ SMAS cần được thực hiện bởi các bác sĩ chuyên khoa phẫu thuật tạo hình có chứng chỉ hành nghề, dựa trên sự đánh giá cẩn thận về tiền sử cân nặng và tình trạng sức khỏe tổng thể.

Tóm lại, giảm cân để cải thiện sức khỏe là một mục tiêu đáng khuyến khích, nhưng giảm quá nhanh có thể khiến lớp đệm mỡ mặt bị phá hủy đột ngột dẫn đến diện mạo già trước tuổi. Sự kiên trì với chế độ giảm cân khoa học cùng sự tư vấn y khoa bài bản sẽ giúp bạn giữ được vóc dáng thon gọn mà khuôn mặt vẫn giữ được nét căng đầy, tươi tắn.