Siết cân để đạt mức trọng lượng quy định là áp lực quen thuộc trước mỗi kỳ thi đấu của các võ sĩ. Nhiều người tìm đến các chế độ ăn kiêng nổi tiếng, trong đó có DASH, với hy vọng giảm cân an toàn hơn việc ép cân truyền thống. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ này cho thi đấu đối kháng đòi hỏi phải xem xét kỹ các bằng chứng khoa học hiện có.
Hiện tại chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trực tiếp thử nghiệm chế độ DASH trên võ sĩ trong giai đoạn siết cân thi đấu. Các nghiên cứu hiện có về DASH chỉ được thực hiện trên người thừa cân, béo phì, thanh thiếu niên hoặc người cao tuổi, trong khi dữ liệu trên võ sĩ chủ yếu xoay quanh các phương pháp cắt nước cấp tốc và điều chỉnh calo theo giai đoạn. Vì vậy, DASH có thể hỗ trợ giảm mỡ trong giai đoạn chuẩn bị dài hạn, nhưng không thể thay thế cho quy trình làm cân ngắn hạn và tiềm ẩn rủi ro nếu áp dụng sai thời điểm.
Thực trạng siết cân truyền thống ở các võ sĩ
Phần lớn vận động viên võ thuật đều áp dụng các biện pháp can thiệp trọng lượng cơ thể trước ngày thượng đài [1]. Khảo sát trên 637 võ sĩ thuộc nhiều bộ môn ghi nhận tỷ lệ áp dụng các biện pháp giảm cân là rất phổ biến, trong đó nhóm cử động viên taekwondo và đô vật có tỷ lệ bỏ bữa lên đến 84% [1]. Riêng ở môn đấu vật, việc tập luyện trong phòng nóng chiếm 83% và nhổ nước bọt cưỡng bức chiếm 47% [1]. Võ sĩ võ thuật tổng hợp (MMA) lại có tỷ lệ dùng phòng xông hơi cao nhất với 76%, nạp nước trước khi cắt nước chiếm 67% và mặc đồ nhựa ép cân chiếm 63% [1].
Một khảo sát trên 164 võ sĩ boxing tại Ý cho thấy 88% từng thực hiện chiến lược giảm cân [2]. Nghiên cứu này chia vận động viên thành hai nhóm, trong đó nhóm vận động viên chuyên nghiệp, trình độ cao và nữ giới thường xuyên áp dụng các biện pháp ép cân khắc nghiệt hơn với tần suất dày đặc hơn trong suốt mùa giải [2].
Trong thời gian ngắn dưới 24 giờ, phần lớn khối lượng cơ thể giảm được đến từ việc can thiệp vào lượng nước [3]. Nước chiếm từ 45% đến 75% trọng lượng cơ thể người bình thường, nên việc nhịn uống hoặc tăng bài tiết mồ hôi giúp sụt cân rất nhanh [3]. Dù vậy, việc cắt giảm năng lượng kết hợp tăng đột ngột khối lượng tập luyện có thể làm tăng nguy cơ quá tải hoặc kiệt sức trước giải đấu [3].
DASH tác động thế nào đến trọng lượng cơ thể?
Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) vốn được thiết kế để hỗ trợ kiểm soát huyết áp và cân nặng ở nhóm đối tượng cần cải thiện sức khỏe chuyển hóa. Một phân tích gộp từ 13 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy chế độ DASH giúp người trưởng thành giảm trung bình 1,42 kg trong 8 đến 24 tuần [4]. Chỉ số khối cơ thể (BMI) giảm 0,42 kg/m² trong thời gian theo dõi từ 8 đến 52 tuần, và vòng eo giảm 1,05 cm sau 24 tuần so với nhóm đối chứng [4].
Ở những bệnh nhân bị tăng cân trở lại sau phẫu thuật thu nhỏ dạ dày, thử nghiệm dùng chế độ DASH giới hạn 1000-1200 calo mỗi ngày trong 16 tuần ghi nhận mức giảm cân nặng, BMI và khối lượng mỡ vượt trội so với chế độ ăn ít calo thông thường [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra khối lượng nạc không chứa mỡ (fat-free mass) cũng bị suy giảm đáng kể theo [5].
Một nghiên cứu khác trên 36 người cao tuổi béo phì áp dụng DASH hạn chế năng lượng ở mức 1800 kcal/ngày trong 12 tuần (kết hợp 126 g thịt đỏ nạc mỗi ngày) ghi nhận cân nặng giảm 6,3% và khối lượng mỡ giảm 4,4 kg [6]. Nhóm này vẫn duy trì được sức mạnh nắm tay và khả năng giữ thăng bằng [6]. Ở đối tượng thanh thiếu niên, tổng quan hệ thống trên 7 nghiên cứu cũng ghi nhận DASH giúp làm chậm mức tăng BMI qua 10 năm và hỗ trợ giảm huyết áp [7].
DASH có thể thay thế cắt nước cấp tốc không?
Câu trả lời là không thể thay thế trong giai đoạn cuối sát ngày cân. Giảm cân bằng chế độ ăn như DASH là quá trình giảm mỡ dài hạn, đòi hỏi từ 8 đến 24 tuần mới mang lại mức giảm rõ rệt khoảng 1,42 kg [4]. Trong khi đó, việc siết cân trong tuần thi đấu (fight week) của võ sĩ chủ yếu nhắm vào sự dao động dịch cấp tính [3].
Theo khuyến cáo của Hiệp hội Dinh dưỡng Thể thao Quốc tế (ISSN), mức giảm khối lượng cơ thể cho phép trong giai đoạn ngắn trước khi cân là 6,7% trong 72 giờ, 5,7% trong 48 giờ và 4,4% trong 24 giờ [8]. Việc giảm khối lượng nhanh này thường đạt được thông qua điều chỉnh lượng natri và chiến lược nạp nước để kích thích bài niệu [8]. Chế độ DASH hạn chế natri có thể hỗ trợ một phần cơ chế đào thải dịch, nhưng bản thân DASH không phải là giao thức cắt nước cấp tốc và không được thiết kế cho nhu cầu cân nặng thay đổi theo từng ngày của võ đài [8].
Nguy cơ tiềm ẩn nếu võ sĩ áp dụng DASH sai cách
Võ sĩ có nhu cầu chuyển hóa rất cao để duy trì hiệu suất vận động mạnh. Khi thời gian trận đấu kéo dài trên 4 phút, hệ thống hiếu khí có thể đóng góp hơn 70% năng lượng, đồng thời các đợt tấn công bộc phát đòi hỏi liên tục các hệ thống kỵ khí [8]. Để duy trì khối lượng cơ nạc và khả năng tập luyện trong đợt siết cân dài hạn, ISSN khuyến cáo mức đa lượng tối thiểu mỗi ngày là: carbohydrate từ 3,0 đến 4,0 g/kg, protein từ 1,2 đến 2,0 g/kg và chất béo từ 0,5 đến 1,0 g/kg [8].
Chế độ DASH tiêu chuẩn vốn chú trọng vào thực vật, ngũ cốc, sản phẩm từ sữa ít béo và hạn chế chất béo bão hòa. Nếu võ sĩ áp dụng chế độ DASH cắt giảm calo quá sâu (như mức 1000-1200 kcal/ngày trong một số thử nghiệm), nguy cơ sụt giảm khối cơ nạc là rất lớn [5]. Thiếu hụt carbohydrate và calo quá mức khi tập luyện cường độ cao sẽ dẫn đến suy giảm dự trữ glycogen, tăng nguy cơ chấn thương và suy giảm sức bền nghiêm trọng khi bước vào thi đấu [3], [8].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời
Các tài liệu khoa học hiện hành để lại nhiều khoảng trống lớn đối với việc dùng DASH trong thể thao đối kháng:
- Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đo lường tác động của DASH lên hiệu suất thi đấu, lực đấm, tốc độ ra đòn hoặc khả năng chịu đòn của võ sĩ.
- Chưa có dữ liệu về việc liệu DASH có giúp hồi phục nhanh hơn hay giảm áp lực sinh lý so với các chế độ ăn giảm cân có kiểm soát khác trong trại huấn luyện (fight camp).
- Chưa có hướng dẫn chuẩn hóa về cách điều chỉnh thành phần của DASH để đáp ứng mức khuyến nghị tối thiểu 3,0-4,0 g carbohydrate/kg thể trọng mỗi ngày cho vận động viên thi đấu [8].
Ai nên thận trọng khi siết cân?
Võ sĩ chuyên nghiệp và vận động viên thi đấu đỉnh cao cần hết sức cẩn trọng, vì đây là nhóm có xu hướng áp dụng các biện pháp giảm cân nghiêm ngặt và tần suất dày đặc [2]. Nữ võ sĩ cũng là đối tượng thuộc nhóm có nguy cơ cao áp dụng các biện pháp tiêu cực khi kiểm soát cân nặng [2].
Võ sĩ trẻ tuổi hoặc đang ở độ tuổi vị thành niên tuyệt đối không nên tự ý cắt giảm năng lượng cực đoan hay dùng các biện pháp xổ ruột, thuốc lợi tiểu hoặc nôn mửa cưỡng bức [3], [7]. Những phương pháp phản khoa học này gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng và hệ tim mạch [3].
Cách áp dụng thực tế an toàn cho võ sĩ
Nếu muốn ứng dụng các nguyên lý lành mạnh của DASH, võ sĩ chỉ nên thực hiện trong giai đoạn chuẩn bị dài hạn (fight camp) chứ không dùng vào tuần cân thi đấu.
- Duy trì cân nặng ngoài mùa giải ở mức không vượt quá 12% đến 15% so với hạng cân thi đấu để không phải ép cân gấp rút [8].
- Sử dụng các công thức đo lường chuẩn hóa như Cunningham hoặc Mifflin St. Jeor để tính toán mức thâm hụt calo an toàn, giảm cân từ từ theo lộ trình nhiều tuần [8].
- Ưu tiên duy trì lượng protein từ 1,2 đến 2,0 g/kg/ngày để bảo tồn khối cơ nạc, kết hợp đủ lượng carbohydrate nhằm đảm bảo năng lượng tập luyện [8].
- Tránh các biện pháp cắt giảm dinh dưỡng tùy tiện; luôn tham khảo ý kiến của chuyên gia dinh dưỡng thể thao hoặc bác sĩ phụ trách trước khi thay đổi thực đơn siết cân [2], [8].
Chế độ DASH có giá trị tốt trong việc kiểm soát mỡ thừa và huyết áp trên người thừa cân, nhưng chưa có bằng chứng xác nhận tính tối ưu cho võ sĩ thi đấu. Võ sĩ nên quản lý trọng lượng cơ thể từ sớm bằng chế độ ăn cân bằng dưỡng chất và tuân thủ các hướng dẫn chuyên môn để vừa đạt cân nặng, vừa bảo toàn thể lực trên sàn đấu.








