Nhiều phụ nữ sau sinh chịu áp lực lớn về vóc dáng và mong muốn tìm kiếm một phương pháp giảm mỡ cấp tốc. Chế độ ăn keto (cắt giảm tối đa tinh bột) thường được nhắc đến như một giải pháp giảm cân thần tốc so với chế độ ăn cân bằng truyền thống.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trong các dữ liệu được cung cấp so sánh trực tiếp hiệu quả của keto và chế độ ăn cân bằng ở phụ nữ sau sinh. Các bằng chứng hiện có chỉ thực hiện trên nhóm người trưởng thành hoặc bệnh nhi béo phì, cho thấy keto có thể giúp giảm cân nhanh hơn trong ngắn hạn (từ vài tuần đến vài tháng), nhưng lợi thế này thu hẹp dần theo thời gian khi lượng carbohydrate được nạp lại.

Tốc độ giảm cân của keto: Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng

Các thử nghiệm can thiệp trên người thừa cân và béo phì ghi nhận tốc độ sụt cân ban đầu của chế độ ăn keto cao hơn so với các can thiệp giảm mỡ ít béo hoặc Địa Trung Hải [1], [2].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 12 tuần vào năm 2021 so sánh ứng dụng hướng dẫn ăn keto kiểu Địa Trung Hải với ứng dụng giảm cân ít béo, hạn chế calo tiêu chuẩn [1]. Kết quả cho thấy nhóm tuân thủ keto đạt mức giảm cân lớn hơn và cải thiện tốt hơn một số chỉ số kiểm soát đường huyết và chức năng gan [1]. Tuy nhiên, phần lớn các dấu ấn sức khỏe tim mạch chuyển hóa khác không ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm [1].

Gần đây hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2025 theo dõi 160 người lớn béo phì (70,6% là nữ, độ tuổi trung bình 45,7) trong 3 tháng với 140 người hoàn thành [2]. Chế độ ăn keto hạn chế calo giúp giảm nhiều hơn 3,78 kg so với nhóm đối chứng ăn theo chế độ Địa Trung Hải hạn chế calo (khoảng tin cậy 95%: -5,65 đến -1,91 kg) [2].

Ở mức độ can thiệp sâu hơn, chế độ keto rất ít calo (VLCKD, cung cấp từ 800 kcal/ngày trở xuống) đem lại tốc độ giảm cân rất mạnh [3]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2023 trên bệnh nhân chờ phẫu thuật giảm béo (phân tích 17 bài báo) chỉ ra rằng VLCKD mang lại mức giảm cân cao nhất (-8,62) và giảm chỉ số khối cơ thể BMI lớn nhất (-5,75) so với các chế độ ăn ít calo thông thường [4].

Cơ chế sinh học tạo nên sự sụt cân nhanh ban đầu

Tác động giảm cân của keto đến từ việc hạn chế calo kết hợp với sự thay đổi chuyển hóa thể ceton [5], [3]. Khi cắt giảm carbohydrate nghiêm ngặt, cơ thể bắt buộc phải sử dụng chất béo làm nguồn năng lượng chính [3].

Sự xuất hiện của các thể ceton tác động trực tiếp lên nhân bụng giữa của vùng dưới đồi, giúp tăng cảm giác no và giảm thèm ăn [3]. Yếu tố này giúp người tham gia dễ duy trì việc cắt giảm năng lượng mà không bị cảm giác đói chi phối [3]. Trong các can thiệp từ 1 đến 12 tháng, chế độ keto giảm calo có thể tạo ra mức giảm cân từ 4,4% đến 23,7% (tương đương 5,8 đến 27 kg), cao gấp 2 đến 4 lần so với nhóm giảm calo không keto (chỉ giảm 0,3% đến 8,3%, tương đương 0,3 đến 9,0 kg) [6].

Ngoài ra, VLCKD còn hỗ trợ giảm mỡ nội tạng gấp 3 lần so với chế độ ăn giảm calo thông thường và bảo tồn tốt khối lượng cơ nạc cũng như mô xương [7]. Việc duy trì khối nạc đóng vai trò thiết yếu nhằm hạn chế tình trạng suy giảm tốc độ chuyển hóa cơ bản khi xuống cân nhanh [7].

Hiểu lầm về tốc độ giảm cân dài hạn và lượng calo

Nhiều người lầm tưởng keto giúp đốt mỡ thần tốc vô điều kiện mà không phụ thuộc vào calo. Thực tế, hạn chế calo mới là yếu tố quyết định hàng đầu đến cải thiện chuyển hóa [5].

Một nghiên cứu trên 7 đối tượng béo phì cho thấy mức đường huyết và insulin lúc đói giảm rõ rệt chỉ sau 4 ngày áp dụng chế độ keto rất ít calo [5]. Tuy nhiên, khi đối tượng quay lại chế độ ăn thông thường trong 4 ngày, đường huyết và insulin nhanh chóng tăng trở lại mức ban đầu dù thể trọng vẫn đang thấp hơn trước can thiệp [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận chính việc cắt giảm calo mang lại tác động điều hòa đường huyết và insulin mạnh mẽ hơn bản thân việc sụt cân [5].

Bên cạnh đó, ưu thế vượt trội về tốc độ của keto không kéo dài mãi mãi. Một nghiên cứu theo dõi 322 bệnh nhân béo phì trong 2 năm cho thấy nhóm ăn ít carbohydrate (<20 g/ngày trong 2 tháng đầu) giảm cân nhanh hơn sau 3 tháng [7]. Nhưng khi lượng carbohydrate được tăng dần lên mức 120 g/ngày, mức giảm cân chung cuộc lại tương đương với nhóm ăn theo chế độ Địa Trung Hải hạn chế calo [7].

Tại một nghiên cứu can thiệp ngắn hạn 4 tuần ở phụ nữ thừa cân, chế độ keto không đem lại sự sụt giảm cân nặng có ý nghĩa so với chế độ ăn ít béo [8]. Do đó, tốc độ giảm cân còn phụ thuộc lớn vào thời gian can thiệp và mức độ thâm hụt năng lượng thực tế [8].

Điều chưa biết: Khoảng trống nghiên cứu ở phụ nữ sau sinh

Dù dữ liệu trên người thừa cân nói chung tương đối phong phú, y văn hiện tại vẫn để ngỏ nhiều câu hỏi đối với phụ nữ giai đoạn hậu sản:

  • Chưa có dữ liệu thử nghiệm đánh giá tác động của keto đối với chất lượng và sản lượng sữa mẹ ở phụ nữ đang cho con bú.
  • Chưa rõ mức độ an toàn của việc tạo ceton máu đối với sự hồi phục thể chất sau sinh và cân bằng nội tiết tố nữ.
  • Chưa có nghiên cứu dài hạn so sánh tỷ lệ duy trì cân nặng giữa keto và ăn cân bằng đủ nhóm chất sau khi người mẹ ngừng can thiệp ăn kiêng.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cần đặc biệt thận trọng và không nên tự ý áp dụng chế độ ăn cắt giảm carbohydrate nghiêm ngặt như keto hay VLCKD khi chưa có chỉ định y khoa. Việc giới hạn năng lượng quá mức (dưới 800 kcal/ngày) có thể gây thiếu hụt vi chất và ảnh hưởng đến thể trạng [3].

Những người có tiền sử rối loạn lipid máu, bệnh lý gan, thận hoặc đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá kỹ lưỡng trước khi thay đổi tỷ lệ dinh dưỡng [7], [6].

Gợi ý áp dụng thực tế cho mục tiêu giảm mỡ sau sinh

Thay vì áp dụng keto cực đoan, người mẹ sau sinh nên ưu tiên kiểm soát tổng năng lượng nạp vào và duy trì chế độ ăn cân bằng:

  • Không vội vàng ép cân nhanh: Cơ thể người mẹ cần thời gian để tái tạo năng lượng và hồi phục mô mềm sau chuyển dạ.
  • Cắt giảm calo vừa phải: Tập trung hạn chế đường tinh luyện, đồ uống ngọt và thực phẩm chế biến sẵn thay vì loại bỏ hoàn toàn nhóm tinh bột phức hợp.
  • Đảm bảo đủ đạm và chất xơ: Việc cung cấp đủ protein giúp bảo vệ khối cơ và kéo dài cảm giác no tương tự cơ chế kiểm soát thèm ăn của các chế độ can thiệp [3], [7].
  • Luôn tham vấn chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ sản khoa trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ kiêng khem nào để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và bé.

Cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt có thể tạo ra mức giảm cân nhanh hơn trên lý thuyết ở người béo phì trong ngắn hạn, nhưng ăn uống cân đối đủ nhóm chất kết hợp thâm hụt calo bền vững vẫn là giải pháp an toàn hơn cho sức khỏe sau sinh.