Gừng giảm đau bụng kinh có bằng chứng không, so với ibuprofen ra sao?

Cơn đau quặn thắt vùng bụng dưới mỗi khi kỳ kinh nguyệt gõ cửa là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều chị em phụ nữ. Để vượt qua những ngày khó chịu này, không ít người chọn dùng túi chườm ấm, uống trà gừng nóng hoặc phụ thuộc vào các loại thuốc giảm đau tây y như ibuprofen hay axit mefenamic. Vậy liệu củ gừng quen thuộc trong gian bếp có thực sự mang lại tác dụng giảm đau đã được khoa học kiểm chứng, và khi đặt lên bàn cân với các thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) thì hiệu quả ra sao?

Câu trả lời ngắn gọn là gừng thực sự có hiệu quả giảm đau bụng kinh nguyên phát dựa trên các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt. Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu cho thấy gừng vượt trội hơn giả dược về khả năng giảm mức độ đau và đạt hiệu quả tương đương nhóm thuốc NSAID trong việc xoa dịu cơn đau cấp tính ^[1], ^[2].

Cơ chế tự nhiên sau tác dụng giảm đau của gừng

Đau bụng kinh nguyên phát là tình trạng đau quặn bụng liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt mà không có tổn thương bệnh lý nào tại vùng chậu ^[1], ^[3]. Tình trạng này rất phổ biến, có thể ảnh hưởng tới 16% đến 91% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và lên tới 75% ở lứa tuổi thanh thiếu niên ^[3]. Theo cơ chế sinh lý bệnh, sự mất cân bằng hoặc giải phóng quá mức các prostanoid và eicosanoid từ niêm mạc tử cung trong kỳ kinh làm tử cung co bóp mạnh, dẫn đến đau thắt ^[3].

Củ gừng (tên khoa học Zingiber officinale R.) vốn là loại gia vị và dược liệu truyền thống được ứng dụng nhiều nhằm chống lại các phản ứng viêm khác nhau ^[4]. Các hợp chất tự nhiên trong củ gừng mang đặc tính chống viêm tương tự cơ chế của các thuốc NSAID, hỗ trợ ức chế con đường sinh tổng hợp prostaglandin ^[2]. Nhờ khả năng này, gừng giúp làm giảm bớt mức độ co thắt cơ trơn tử cung, từ đó hạ thấp cường độ của các cơn đau bụng kinh ^[2].

Đánh giá tổng hợp: Gừng vượt trội giả dược, ngang ngửa thuốc NSAID

Nhiều phân tích tổng hợp quy mô lớn đã được thực hiện để đánh giá toàn diện vai trò của gừng trong việc kiểm soát cơn đau kinh nguyệt.

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã rà soát 638 tài liệu và tiến hành phân tích gộp trên các thử nghiệm lâm sàng ^[1]. Phân tích trên 5 thử nghiệm so sánh với giả dược cho thấy gừng giảm mức độ đau vượt trội có ý nghĩa thống kê (chênh lệch trung bình MD = 2,67; khoảng tin cậy 95% CI = 3,51 đến 1,84; P = 0,0001) ^[1]. Khi phân tích 2 thử nghiệm so sánh trực tiếp gừng với nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), nhóm nghiên cứu nhận thấy gừng và NSAID có hiệu quả tương đương nhau về việc giảm mức độ đau (tỷ số nguy cơ RR = 1,15; 95% CI = 0,53 đến 2,52; P = 0,72) ^[1]. Tuy nhiên, phân tích này chưa quan sát thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa gừng và giả dược đối với thời gian kéo dài của cơn đau (MD = -2,22; 95% CI = -7,62 đến 3,18; P = 0,42) ^[1].

Một phân tích gộp khác công bố năm 2024 sau khi sàng lọc 804 tài liệu đã đưa 12 thử nghiệm vào phân tích định lượng ^[2]. Kết quả chỉ ra gừng vượt trội rõ rệt so với giả dược ở cả hai khía cạnh: giảm cường độ đau (SMD = -1,13; 95% CI = -1,59 đến -0,68) lẫn rút ngắn thời gian đau (SMD = -0,29; 95% CI = -0,46 đến -0,12) ^[2]. Đáng chú ý, phân tích cũng xác nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa gừng và nhóm thuốc NSAID về mức độ giảm đau (SMD = 0,01; 95% CI = -0,24 đến 0,25), cũng như không khác biệt khi so với tập thể dục (SMD = 0,06; 95% CI = -0,66 đến 0,78) ^[2].

Nghiên cứu phân tích gộp năm 2020 trên 9 nghiên cứu với 647 bệnh nhân cũng chỉ ra gừng giúp giảm đau bụng kinh nguyên phát có ý nghĩa thống kê so với giả dược (WMD = 2,902; 95% CI = 2,039 đến 3,765) ^[3]. Bên cạnh đó, tổng quan năm 2020 cũng tổng kết bằng chứng từ 6 thử nghiệm lâm sàng trên 687 người bệnh xác nhận hiệu quả giảm đau của gừng đường uống trong đau bụng kinh ^[5].

Chi tiết các thử nghiệm đối chứng trực tiếp

Bên cạnh các bài phân tích gộp, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn lẻ đã làm rõ liều dùng và hiệu quả thực tế của bột gừng đối với nữ giới:

• So sánh với thuốc kháng viêm axit mefenamic (2015): Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thực hiện trên 122 nữ sinh bị đau bụng kinh từ vừa đến nặng ^[6]. Nhóm dùng thuốc nhận 250 mg axit mefenamic mỗi 8 giờ, còn nhóm dùng gừng nhận viên nang bột gừng (zintoma) 250 mg mỗi 6 giờ tính từ khi bắt đầu thấy kinh cho đến khi hết đau, theo dõi trong 2 chu kỳ ^[6]. Kết quả cho thấy cường độ đau ở chu kỳ đầu của nhóm mefenamic là 39,01 ± 17,77 so với nhóm gừng là 43,49 ± 19,99; sang chu kỳ hai lần lượt là 33,75 ± 17,71 và 38,19 ± 20,47 (khác biệt không có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm, p > 0,05) ^[6]. Mức độ đau, thời gian đau và lượng máu kinh không khác biệt đáng kể, dù số ngày hành kinh ở nhóm dùng gừng kéo dài hơn một chút ở chu kỳ 1 (p = 0,01) và chu kỳ 2 (p = 0,04) ^[6]. Các tác giả kết luận gừng có hiệu quả giảm đau tương đương axit mefenamic và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng ^[6].

• Thử nghiệm so sánh phác đồ dùng gừng với giả dược (2012): Nghiên cứu trên 120 nữ sinh viên ký túc xá Đại học Shahed bị đau bụng kinh vừa và nặng, dùng viên nang 500 mg bột củ gừng 3 lần mỗi ngày ^[4]. Ở phác đồ 1, đối tượng uống gừng 2 ngày trước khi có kinh và tiếp tục trong 3 ngày đầu hành kinh (tổng cộng 5 ngày), ghi nhận mức độ đau giảm rõ rệt so với giả dược (P = 0,015) và thời gian đau cũng ngắn hơn đáng kể (P = 0,017) ^[4]. Ở phác đồ 2, chỉ uống trong 3 ngày đầu của chu kỳ, cường độ đau vẫn giảm có ý nghĩa (P = 0,029) nhưng thời gian đau không có sự thay đổi khác biệt so với giả dược (P = 0,210) ^[4].

• So sánh với kẽm sulfat và giả dược (2014): Nghiên cứu đối chứng thực hiện trên 150 nữ sinh trung học chia thành 3 nhóm dùng gừng, kẽm sulfat và giả dược trong 4 ngày (từ 1 ngày trước khi có kinh đến hết ngày thứ 3 của chu kỳ) ^[7]. Kết quả ghi nhận cả nhóm gừng và nhóm kẽm sulfat đều giảm đau tốt hơn đáng kể so với giả dược (p < 0,05) và hai phương pháp này mang lại tác dụng tích cực tương đương nhau trong việc cải thiện đau bụng kinh (p < 0,001 so với trước can thiệp) ^[7].

• So sánh với bài tập kéo giãn (2017): Thử nghiệm ngẫu nhiên trên 122 nữ sinh (61 người dùng viên nang gừng 250 mg từ khi có kinh, 61 người tập các bài tập kéo giãn cơ bụng và vùng chậu 10 phút, 3 lần mỗi tuần) ^[8]. Kết quả sang chu kỳ thứ hai cho thấy bài tập thể dục lại mang lại hiệu quả giảm đau vượt trội hơn gừng (điểm đau 31,57 ± 16,03 so với 38,19 ± 20,47; P = 0,02), đồng thời tỷ lệ bệnh nhân chuyển sang mức độ đau nhẹ cao hơn (63,9% so với 44,3%; P = 0,02) ^[8].

Giới hạn của bằng chứng hiện nay

Dù các kết quả so sánh với NSAID và giả dược rất hứa hẹn, các nhà nghiên cứu vẫn chỉ ra những hạn chế cần lưu ý. Mức độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu trong phân tích gộp còn khá cao ^[1], ^[2]. Nguy cơ sai lệch trong thiết kế nghiên cứu của một số thử nghiệm đơn lẻ vẫn tồn tại, đòi hỏi các nghiên cứu tương lai phải tuân thủ chuẩn mực phương pháp luận cao hơn ^[1], ^[2].

Bên cạnh đó, các dữ liệu ghi nhận về độ an toàn tổng thể và tỷ lệ rủi ro/lợi ích khi sử dụng gừng liều cao dài ngày vẫn chưa được báo cáo đầy đủ trong y văn ^[2]. Do đó, gừng nên được nhìn nhận như một liệu pháp hỗ trợ tiềm năng thay vì giải pháp thay thế tuyệt đối cho các can thiệp y tế đã được phê duyệt.

Hiểu lầm thường gặp về gừng giảm đau kinh nguyệt

Một hiểu lầm khá phổ biến là cho rằng uống một cốc trà gừng loãng bất kỳ lúc nào cũng đem lại tác dụng tức thì như uống thuốc tây. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đều sử dụng dạng bột gừng đã được định lượng rõ ràng trong các viên nang (thường từ 250 mg đến 500 mg mỗi lần dùng) chứ không phải nước gừng tươi pha loãng ngẫu hứng ^[4], ^[6], ^[7].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm gừng có thể chữa khỏi dứt điểm nguyên nhân gây đau bụng kinh. Cần nhấn mạnh rằng gừng chỉ hỗ trợ giảm bớt cảm giác đau thắt và kiểm soát triệu chứng trong kỳ kinh thông qua việc giảm phản ứng viêm tạm thời, không có khả năng chữa khỏi hoàn toàn tình trạng này ^[1], ^[6]. Ngoài ra, hiệu quả của gừng cũng không phải là duy nhất hay tối ưu nhất trong mọi trường hợp, bởi việc vận động, rèn luyện thể chất như các bài tập kéo giãn cơ bụng và vùng chậu thậm chí còn mang lại hiệu quả giảm đau nhỉnh hơn gừng ở chu kỳ tiếp theo ^[8].

Ai nên thận trọng khi dùng gừng?

Dù các nghiên cứu trên nữ sinh viên ghi nhận gừng dung nạp tốt và không có tác dụng phụ nghiêm trọng ^[6], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng. Nghiên cứu năm 2015 nhận thấy nhóm phụ nữ dùng gừng có số ngày ra máu kinh dài hơn một chút so với nhóm dùng thuốc mefenamic ^[6]. Do đó, những người có cơ địa rong kinh, cường kinh hoặc rối loạn đông máu cần lưu tâm và theo dõi sát lượng máu kinh.

Những người đang mắc bệnh lý dạ dày nặng, viêm loét đường tiêu hóa hoặc đang dùng đồng thời các loại thuốc chống đông máu nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bột gừng liều lượng tập trung mỗi ngày. Đặc biệt, nếu cơn đau bụng kinh xuất hiện đột ngột ở người trước đây chưa từng đau, hoặc đau dữ dội kèm theo sốt, khí hư bất thường, chị em cần đi khám phụ khoa ngay để loại trừ các bệnh lý thực thể vùng chậu chứ không nên tự ý điều trị bằng gừng ^[1], ^[3].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Dựa trên các phác đồ nghiên cứu lâm sàng, chị em có thể tham khảo cách dùng gừng hỗ trợ giảm đau bụng kinh như sau:

• Thời điểm sử dụng: Hiệu quả giảm đau và rút ngắn thời gian đau tốt nhất được ghi nhận khi bắt đầu dùng gừng từ 1 đến 2 ngày trước ngày dự kiến có kinh và duy trì tiếp trong 3 ngày đầu hành kinh ^[4], ^[7]. Nếu chu kỳ không đều, có thể dùng ngay khi bắt đầu xuất hiện những cơn đau co thắt đầu tiên ^[6].
• Liều lượng tham khảo từ nghiên cứu: Liều dùng được thử nghiệm an toàn trên người bao gồm viên bột gừng 250 mg uống mỗi 6 giờ ^[6], hoặc 500 mg uống 3 lần mỗi ngày ^[4]. Không nên lạm dụng vượt quá mức nghiên cứu khuyến cáo.
• Kết hợp lối sống: Không nên chỉ dựa hoàn toàn vào thảo dược; việc kết hợp duy trì tập luyện nhẹ nhàng các bài kéo giãn cơ bụng và xương chậu 10 phút, 3 lần mỗi tuần sẽ mang lại lợi ích giảm đau rất tích cực và bền vững ^[8].

Các bằng chứng khoa học hiện tại khẳng định bột gừng là một giải pháp tự nhiên đầy tiềm năng, mang lại hiệu quả giảm đau bụng kinh nguyên phát tương đương với một số thuốc kháng viêm NSAID thông thường ^[1], ^[6], ^[2]. Tuy nhiên, để đạt kết quả tốt và an toàn, nữ giới nên sử dụng đúng liều lượng, đúng thời điểm và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu tình trạng đau kéo dài hoặc có các triệu chứng bất thường đi kèm.