Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng đau rát họng kèm theo những cơn ho dai dẳng xuất hiện ở nhiều gia đình. Bài thuốc dân gian ngâm gừng với mật ong lập tức được truyền tai như giải pháp điều trị hàng đầu. Tuy nhiên, liệu biện pháp này có thực sự trị dứt điểm cơn ho hay chỉ giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu tạm thời?
Theo các tài liệu y khoa, mật ong kết hợp gừng chỉ mang lại tác dụng hỗ trợ làm dịu bề mặt niêm mạc họng và giảm nhẹ cơn ho do nhiễm trùng đường hô hấp trên. Bằng chứng nghiên cứu lâm sàng hiện tại cho thấy mật ong có hiệu quả làm giảm tần suất ho nhẹ, song không thể thay thế phác đồ điều trị y tế chuyên sâu [1]. Người bệnh cần hiểu đúng bản chất để tránh lạm dụng hoặc trì hoãn việc đi khám khi bệnh trở nặng.
Cơ chế tác động đến phản xạ ho
Ho là phản xạ tự nhiên giúp bảo vệ đường thở, tống xuất chất tiết ứ đọng hoặc dị vật ra khỏi phổi bằng luồng khí thở mạnh qua thanh môn đóng kín [2]. Khi virus tấn công đường hô hấp trên, niêm mạc họng rơi vào trạng thái viêm, sưng đỏ và nhạy cảm quá mức. Lúc này, chỉ cần một kích thích nhỏ từ luồng không khí hít vào cũng đủ khởi phát cơn co thắt liên tục [2].
Mật ong đóng vai trò như chất làm dịu tự nhiên (demulcent) [2]. Khi đi qua cổ họng, độ sánh đặc của mật ong bao phủ một lớp bảo vệ mỏng lên bề mặt niêm mạc đang tổn thương. Nhờ đó, đầu mút dây thần kinh thụ cảm bớt tiếp xúc với các yếu tố kích thích bên ngoài. Ngoài ra, gừng chứa hoạt chất sinh học hỗ trợ làm ấm vùng hầu họng, đem lại cảm giác dễ chịu tức thì.
Nghiên cứu lâm sàng về hiệu quả giảm ho
Rất nhiều thử nghiệm khoa học đã được thực hiện nhằm kiểm chứng vai trò của mật ong đối với các đợt ho cấp tính. Nghiên cứu thực hiện năm 2007 tại một phòng khám ngoại trú nhi khoa đã khảo sát 105 trẻ từ 2 đến 18 tuổi bị nhiễm trùng đường hô hấp trên kéo dài dưới 7 ngày [3]. Trẻ được chia ngẫu nhiên dùng một liều duy nhất trước giờ ngủ 30 phút gồm mật ong kiều mạch, dextromethorphan vị mật ong, hoặc không điều trị [3]. Kết quả ghi nhận mật ong vượt trội hơn việc không can thiệp ở tiêu chí tần suất ho và điểm số tổng hợp, trong khi dextromethorphan không vượt trội hơn nhóm không can thiệp [3].
Một tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2010 đã phân tích thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 108 trẻ mắc nhiễm trùng đường hô hấp trên [4]. Kết quả so sánh giữa nhóm dùng mật ong và nhóm không điều trị cho thấy mật ong giảm tần suất ho tốt hơn với độ chênh lệch trung bình (MD) là -0,99 (khoảng tin cậy 95% CI: -1,63 đến -0,35) [4]. Mức độ phiền toái của cơn ho cũng giảm với MD -0,93 (95% CI: -1,76 đến -0,10) và cải thiện giấc ngủ cho trẻ với MD -0,92 (95% CI: -1,77 đến -0,07) [4]. Dù vậy, mức độ giải quyết độ nặng của cơn ho không có sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm này với MD -0,69 (95% CI: -1,46 đến 0,07) [4].
Đến năm 2012 và 2014, các tổng quan hệ thống cập nhật trên cơ sở dữ liệu Cochrane bao gồm 2 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 265 trẻ từ 2 đến 18 tuổi [5], [6]. Dữ liệu gộp từ 2 nghiên cứu trên 154 người tham gia khẳng định mật ong giảm tần suất ho tốt hơn nhóm không điều trị với MD -1,07 (95% CI: -1,53 đến -0,60) [5], [6]. Bằng chứng chất lượng trung bình trên 149 người tham gia chỉ ra hiệu quả của mật ong không khác biệt đáng kể so với thuốc giảm ho dextromethorphan với MD -0,07 (95% CI: -1,07 đến 0,94) [5], [6]. Đồng thời, bằng chứng chất lượng thấp trên 80 người cho thấy mật ong nhỉnh hơn nhẹ so với kháng histamine diphenhydramine trong việc giảm tần suất ho với MD -0,57 (95% CI: -0,90 đến -0,24) [5], [6].
Năm 2021, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp bao quát 14 nghiên cứu từ 1.345 hồ sơ dữ liệu đã đánh giá hiệu quả của mật ong đối với nhiễm trùng hô hấp trên [1]. So với chăm sóc thông thường, việc sử dụng mật ong giúp cải thiện điểm triệu chứng chung dựa trên 3 nghiên cứu với MD -3,96 (95% CI: -5,42 đến -2,51) [1]. Phân tích từ 8 nghiên cứu ghi nhận mật ong làm giảm tần suất ho với độ chênh chuẩn hóa (SMD) là -0,36 (95% CI: -0,50 đến -0,21) và giảm độ nặng cơn ho qua 5 nghiên cứu với SMD -0,44 (95% CI: -0,64 đến -0,25) [1].
Cũng trong năm 2021, một tổng quan nhanh từ 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 674 người lớn và 781 trẻ em đã kiểm chứng tác động của các sản phẩm từ ong đối với nhiễm virus đường hô hấp [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở người lớn bị nhiễm trùng virus cấp không đặc hiệu, mật ong kém hiệu quả hơn hoạt chất long đờm Guaifenesin trong việc giảm độ nặng cơn ho ở mốc 60 phút [7]. Tuy nhiên, đối với chứng ho sau nhiễm trùng ở người lớn, mật ong đơn thuần hoặc kết hợp với cà phê giúp giảm mức độ nghiêm trọng tốt hơn dùng cà phê đơn lẻ [7]. Ở đối tượng trẻ em, mật ong rút ngắn thời gian ho so với giả dược hoặc salbutamol, đồng thời cải thiện tác động của ho ban đêm chỉ sau một đêm dùng [7].
Các đánh giá thực chứng y học khẩn cấp tại Bệnh viện Hoàng gia Manchester năm 2009 cũng đưa ra kết luận thực tế rằng mật ong chứng minh được vai trò giảm nhẹ một số triệu chứng hô hấp trên ở trẻ em [8]. Ngoài ra, nghiên cứu tính khả thi năm 2013 trên 40 người lớn có con từ 1 đến 6 tuổi bị nhiễm trùng hô hấp ghi nhận 88% phụ huynh sẵn sàng tham gia thử nghiệm dùng mật ong thay vì thuốc tây, cho thấy sự tiếp nhận rất lớn từ cộng đồng [2].
Bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế
Dù các kết quả thử nghiệm lâm sàng cho thấy phản hồi tương đối tích cực, người dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Tổng quan phân tích năm 2012 và 2014 nhấn mạnh các thử nghiệm lâm sàng được đưa vào phân tích vẫn tiềm ẩn nguy cơ sai lệch cao (high risk of bias) [5], [6]. Đánh giá năm 2021 cũng chỉ ra nguy cơ sai lệch chung ở mức trung bình và bằng chứng đối chứng trực tiếp với giả dược thực sự còn hạn chế khi chỉ gộp được 2 nghiên cứu với độ phân tán cao [1].
Mật ong không thể thay thế cho các nhóm thuốc đặc trị, điển hình là việc hoạt chất Guaifenesin vẫn cho tác dụng giảm độ nặng cơn ho nhanh hơn mật ong trong 60 phút đầu dùng thuốc [7]. Gừng và mật ong hoàn toàn không tiêu diệt được căn nguyên gây bệnh nặng như viêm phổi hay nhiễm khuẩn sâu. Biện pháp này chỉ có tác dụng hỗ trợ giảm nhẹ tần suất và mức độ quấy rầy của các cơn ho cấp tính do cảm lạnh hoặc viêm họng thông thường [4], [1].
Những hiểu lầm tai hại khi tự chữa ho tại nhà
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "dược liệu tự nhiên thì vô hại, uống càng nhiều càng nhanh khỏi". Mật ong chứa hàm lượng đường tự nhiên rất cao, việc nạp quá nhiều nước gừng mật ong đậm đặc có thể gây tăng đường huyết đột ngột hoặc gây khó chịu cho dạ dày. Cơn ho kéo dài không được kiểm soát có thể là dấu hiệu cảnh báo của bệnh lý hô hấp mạn tính vượt quá 8 tuần chứ không còn là đợt viêm cấp thông thường [2].
Nhiều người bệnh tự ý bỏ qua đơn thuốc của bác sĩ, từ chối dùng kháng sinh hoặc thuốc giãn phế quản cần thiết khi đã có chỉ định chuyên khoa. Một số trường hợp thậm chí cho trẻ nhỏ sơ sinh dùng mật ong ngay khi mới chớm ho theo thói quen truyền miệng. Việc lạm dụng các bài thuốc pha chế không theo tỷ lệ chuẩn còn dễ dẫn đến kích ứng niêm mạc dạ dày do tính cay nóng của gừng tươi.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không được sử dụng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào để phòng ngừa nguy cơ ngộ độc Clostridium botulinum. Các thử nghiệm lâm sàng uy tín về mật ong cũng chỉ giới hạn đối tượng nghiên cứu ở trẻ em từ 1 tuổi trở lên [2], [3]. Phụ huynh không nên tùy tiện cho trẻ rất nhỏ dùng thử các bài thuốc ngâm tại nhà.
Bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường cần cẩn trọng khi uống mật ong vì sản phẩm này có thể làm biến động chỉ số đường huyết nếu dùng thường xuyên. Những người đang bị viêm loét dạ dày tá tràng nặng cũng nên cân nhắc lượng gừng sử dụng, tránh để vị cay nồng gây kích ứng vết loét. Đối với người có bệnh lý tim mạch mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp, việc tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng gừng thường xuyên là điều bắt buộc.
Hướng dẫn dùng gừng và mật ong đúng cách
Để hỗ trợ giảm ho hiệu quả, người bệnh nên sử dụng một vài lát gừng tươi đã rửa sạch, giã dập nhẹ hãm cùng 150ml nước ấm. Sau khi nước nguội bớt xuống khoảng 40 độ C, hòa thêm 1 đến 2 thìa cà phê mật ong nguyên chất để tránh làm phá hủy các vi chất tự nhiên. Uống từng ngụm nhỏ để dung dịch trôi chậm qua niêm mạc họng, phát huy tác dụng bao phủ làm dịu [2].
Thời điểm dùng thích hợp nhất là vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng 30 phút, điều này giúp hạn chế tình trạng ho đêm và cải thiện giấc ngủ cho cả người bệnh lẫn người chăm sóc [3]. Tuyệt đối không lạm dụng uống liên tục thay nước lọc suốt ngày. Bên cạnh đó, người bệnh cần kết hợp uống đủ nước ấm, giữ ấm vùng cổ ngực và nghỉ ngơi điều độ để cơ thể nhanh chóng hồi phục.
Gừng mật ong là phương pháp hỗ trợ làm dịu họng và giảm tần suất ho lành tính cho các đợt cảm lạnh thông thường [1], [5]. Tuy nhiên, bài thuốc này không phải là thuốc chữa bách bệnh và không thể thay thế chăm sóc y tế toàn diện. Nếu các triệu chứng sốt cao, khó thở hoặc ho kéo dài không thuyên giảm sau nhiều ngày, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.
