Nhiều trào lưu trên mạng xã hội ca tụng nước ép ngò rí như một phương thuốc thần kỳ giúp "quét sạch" độc tố và kim loại nặng khỏi cơ thể. Lời đồn này khiến không ít người tìm mua, thậm chí uống nước ngò rí đậm đặc mỗi ngày với hy vọng thanh lọc nội tạng.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa từng công nhận ngò rí là thuốc giải độc cho con người. Những lời đồn thổi trên mạng thực chất bắt nguồn từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và thực vật, vốn có khoảng cách rất xa so với ứng dụng thực tế trên cơ thể người.

Cơ chế tạo phức chelate trong điều trị y khoa

Nhiễm độc kim loại nặng là vấn đề sức khỏe phổ biến xuất phát từ chất thải khai khoáng, luyện kim, công nghiệp, nông nghiệp và nước thải [1]. Khi tích tụ quá mức trong cơ thể, kim loại nặng sẽ gây hại cho các quá trình sinh học tự nhiên [1]. Chúng kích hoạt tình trạng stress oxy hóa bằng cách tạo ra các gốc tự do, đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng lượng chất chống oxy hóa nội sinh [1].

Không dừng lại ở đó, các ion kim loại nặng còn làm thay đổi cấu trúc của protein và DNA, từ đó ức chế hoàn toàn chức năng bình thường của các phân tử này [1]. Để điều trị tình trạng nhiễm độc này, y học thường áp dụng liệu pháp tạo phức chelate (chelation therapy) [1].

Quá trình chelate hóa xảy ra khi một phối tử (ligand) tương tác với nguyên tử hoặc ion kim loại trung tâm, tạo thành cấu trúc dạng vòng khép kín [1]. Phối tử này sở hữu các ion hoặc phân tử cho mang cặp electron tự do, có thể là dạng phối tử đơn nha (monodentate) đến đa nha (polydentate) [1].

Mỗi loại kim loại lại có độ phản ứng hoàn toàn khác nhau đối với từng loại phối tử [1]. Do đó, y học bắt buộc phải sử dụng tác nhân chelate đặc hiệu riêng cho từng loại kim loại để kéo chúng ra khỏi mô và đào thải hiệu quả qua đường bài tiết [1]. Việc kết hợp chất tạo phức chelate cùng với chất chống oxy hóa được chứng minh mang lại kết quả điều trị vượt trội [1].

Nghiên cứu tiền lâm sàng về ngò rí trên chuột

Cơ sở khoa học hiếm hoi mà các hội nhóm thải độc thường nhắc đến là một nghiên cứu công bố năm 2021 nhằm đánh giá tác động của chiết xuất ngò rí (Coriandrum sativum) lên độc tính thần kinh do chì gây ra [2]. Nghiên cứu này được tiến hành trên 40 con chuột cống trắng giống Sprague-Dawley, chia đều thành 4 nhóm với 10 con mỗi nhóm [2].

Bốn nhóm thí nghiệm bao gồm: nhóm đối chứng; nhóm dùng dịch chiết ngò rí đường uống với liều 600 mg/kg thể trọng liên tục trong 60 ngày; nhóm gây độc bằng cách uống chì axetat với liều 10 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 60 ngày; và nhóm can thiệp được cho uống chiết xuất ngò rí liều 600 mg/kg thể trọng trước khi dùng 10 mg/kg thể trọng chì axetat [2].

Kết quả cho thấy ở nhóm chuột uống chì, nồng độ chì trong máu và các mô đã giảm đi, nhưng khi bổ sung chiết xuất ngò rí thì các chỉ số tổn thương được đảo ngược một cách rõ rệt với độ tin cậy p=0,001 [2]. Ở nhóm chỉ uống chì, chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde (MDA) tăng vọt, trong khi hoạt tính của hệ enzym chống oxy hóa gồm superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GPx) sụt giảm mạnh [2].

Tình trạng mất cân bằng oxy hóa này đã được chiết xuất ngò rí đảo ngược đáng kể (p=0,001) [2]. Về mặt cấu trúc, độ dày và mật độ nhân tế bào ở vỏ tiểu não cũng như mọi lớp của vỏ não cảm giác thân thể bị suy giảm nghiêm trọng ở nhóm uống chì [2]. Việc dùng ngò rí đã giúp điều chỉnh và phục hồi các thông số hình thái học này (p=0,001) [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng ngò rí thể hiện tiềm năng chelate hóa và chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ cấu trúc mô thần kinh trước độc tính của chì [2].

Dù kết quả trên chuột rất khả quan, nghiên cứu này mang tính chất tiền lâm sàng với kích thước mẫu nhỏ (40 con chuột) và sử dụng dịch chiết đậm đặc theo liều tính trên thể trọng [2]. Kết quả này hoàn toàn chưa được thử nghiệm lâm sàng trên người, do đó không thể coi việc ăn rau ngò rí như một phương pháp y tế thay thế.

Cây ngò rí và khả năng hút kim loại từ đất

Nhiều người lầm tưởng ăn ngò rí sẽ "hút" kim loại nặng trong ruột giống như cách cây cối hấp thụ dinh dưỡng. Trên thực tế, các nghiên cứu nông nghiệp chỉ ra rằng bản thân cây ngò rí lại là đối tượng rất dễ hấp thụ và tích tụ kim loại nặng độc hại từ môi trường canh tác [3], [4].

Chì (Pb) và cadmi (Cd) là hai kim loại nặng cực kỳ độc hại đối với con người và vật nuôi ngay cả ở nồng độ vết [3]. Cây trồng có thể hút các kim loại này từ rễ thông qua các protein vận chuyển vốn dùng để hấp thu khoáng chất thiết yếu như sắt (Fe2+) và đồng (Cu2+) [3].

Trong một nghiên cứu năm 2020 trên hệ thống thủy canh, cây ngò rí (Coriandrum sativum), cải bó xôi (Spinaciae oleracea) và mùi tây (Petroselinum sativum) được cho tiếp xúc với kim loại nặng gồm 1,0 mg/L Cd2+ và 100,0 mg/L Pb2+ trong 2 tuần [3]. Kết quả cho thấy các hạt nano kẽm oxit (ZnONPs) ở nồng độ 100 mg/L đã hỗ trợ giảm lượng tích tụ chì và cadmi ở rễ cây [3]. Sự chuyển vị của kim loại nặng lên các bộ phận ăn được là tương tự nhau giữa 3 loài cây [3]. Đáng chú ý, nồng độ sắt tích tụ trong phần ăn được của ngò rí khi đồng phơi nhiễm kim loại và nano kẽm oxit đã tăng thêm 9% [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2020 đánh giá hiệu quả của than sinh học gỗ cứng (HWB) nhằm giảm nguy cơ sức khỏe con người do tích tụ sinh học kim loại từ đất ô nhiễm mỏ crom - mangan [4]. Khi bón 3% than sinh học HWB vào đất trồng ngò rí, nồng độ các kim loại nặng trong cây ngò rí đã sụt giảm đáng kể: crom giảm 25,5%, kẽm giảm 37,1%, đồng giảm 42,5%, mangan giảm 34,3% và chì giảm 36,2% so với nhóm đối chứng [4].

Chỉ số tích tụ sinh học cho thấy than sinh học giúp cây ngò rí giảm hấp thu các kim loại nặng chọn lọc này, qua đó giảm thiểu rủi ro sức khỏe cho người tiêu dùng [4]. Điều này chứng minh rằng nếu trồng trên đất bẩn hoặc nguồn nước ô nhiễm, ngò rí sẽ trở thành nguồn đưa kim loại nặng vào cơ thể thay vì giúp thải độc [3], [4].

Những hiểu lầm tai hại về việc detox

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng cơ chế chelate hóa trong phòng thí nghiệm với việc uống nước ép ngò rí tươi [2], [1]. Để đạt được hiệu quả bảo vệ mô như trên chuột, liều lượng dịch chiết chuẩn hóa cần dùng lên tới 600 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 2 tháng liên tục [2]. Một người nặng 60 kg không thể tiêu thụ lượng rau tươi tương đương mức chiết xuất này qua đường ăn uống hàng ngày.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng kim loại nào ngò rí cũng có thể xử lý. Khoa học đã khẳng định mỗi kim loại nặng có phản ứng hóa học khác biệt và đòi hỏi chất tạo phức chelate đặc hiệu riêng [1]. Không có bất kỳ loại thảo mộc đơn lẻ nào có thể đóng vai trò chất tạo phức vạn năng để tống khứ mọi loại độc chất [1].

Thêm vào đó, việc lạm dụng nước ép rau ngò sống không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nạp thêm kim loại nặng tích tụ sẵn trong cây nếu rau được trồng ở vùng đất nhiễm bẩn mỏ quặng hoặc nước tưới ô nhiễm [3], [4].

Ai nên thận trọng khi dùng ngò rí?

Dù ngò rí là loại gia vị an toàn trong bữa ăn gia đình, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, không nên tự ý áp dụng các liệu trình uống nước ép ngò rí đậm đặc:

  • Người có bệnh lý suy giảm chức năng thận hoặc gan: Khi cơ quan bài tiết bị suy yếu, việc dung nạp một lượng lớn dịch chiết rau đậm đặc có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa.
  • Phụ nữ mang thai và người có cơ địa dị ứng: Sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc liều cao có thể gây ra những phản ứng không mong muốn cho thai nhi hoặc kích ứng dị ứng đường tiêu hóa.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Ngò rí có thể gây tương tác với một số loại thuốc chuyển hóa qua gan. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.
  • Người nghi ngờ bị nhiễm độc kim loại nặng: Tuyệt đối không tự chữa bằng thảo mộc tại nhà. Ngộ độc kim loại nặng là tình trạng cấp cứu hoặc bệnh lý phức tạp, cần được thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để định lượng kim loại và điều trị bằng phác đồ giải độc chuẩn mực [1].

Lời khuyên áp dụng ngò rí an toàn trong đời sống

Thay vì xem ngò rí như một phương thuốc thanh lọc diệu kỳ, người tiêu dùng nên đưa ngò rí về đúng vị trí là một loại rau thơm gia vị tuyệt vời trong bữa ăn:

  • Lựa chọn nguồn gốc an toàn: Chỉ mua ngò rí tại các cơ sở uy tín, có chứng nhận canh tác an toàn hoặc đạt chuẩn hữu cơ để tránh nguy cơ tồn dư kim loại nặng và hóa chất từ đất ô nhiễm [4].
  • Sơ chế sạch sẽ: Ngâm rửa ngò rí kỹ càng dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn, vi sinh vật và các tạp chất bám ngoài bề mặt lá.
  • Sử dụng làm gia vị tươi: Thêm một nắm nhỏ ngò rí tươi vào các món súp, canh, salad hoặc rắc lên món xào vừa giúp tăng hương vị, vừa cung cấp các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên mà không gây hại cho đường tiêu hóa.
  • Không lạm dụng nước ép đậm đặc: Hạn chế việc xay uống hàng cốc lớn nước ngò rí sống mỗi ngày khi chưa có sự tư vấn từ chuyên gia y tế.

Ngò rí là nguồn thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và có triển vọng nhất định trong các nghiên cứu tiền lâm sàng [2], [1]. Dẫu vậy, người tiêu dùng không nên kỳ vọng ngò rí có thể thay thế các liệu pháp giải độc y khoa đã được chuẩn hóa [1]. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và lựa chọn thực phẩm sạch để bảo vệ sức khỏe một cách khoa học nhất.