Hạt điều từ lâu đã trở thành món ăn vặt quen thuộc và được ưa chuộng nhờ hương vị béo bùi, giàu dinh dưỡng. Tuy nhiên, đối với những người từng trải qua cơn đau quặn thận do sỏi canxi oxalate, mỗi loại thực phẩm đưa vào bữa ăn hàng ngày đều đi kèm nỗi lo tái phát. Nhiều người truyền tai nhau rằng các loại hạt chứa nhiều oxalate và người bệnh cần kiêng hoàn toàn để bảo vệ thận.
Thực tế, người có tiền sử sỏi thận không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn hạt điều ra khỏi thực đơn nếu biết ăn đúng cách và kiểm soát khẩu phần. Mặc dù các loại hạt, trong đó có hạt điều, nằm trong nhóm thực phẩm có chứa oxalate và có khả năng làm tăng oxalate bài tiết qua nước tiểu [1], mức độ nguy cơ thực sự lại phụ thuộc rất lớn vào tổng thể chế độ ăn, đặc biệt là lượng canxi đi kèm [1, 6].
Mối liên hệ giữa oxalate từ thức ăn và sỏi thận
Phần lớn các trường hợp sỏi thận hiện nay có bản chất là sỏi canxi oxalate [7, 8]. Tình trạng tăng oxalate trong nước tiểu (hyperoxaluria) được xem là một yếu tố nguy cơ quan trọng thúc đẩy sự bão hòa và kết tinh các tinh thể canxi oxalate [1, 6].
Về mặt sinh lý, lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu không chỉ đến từ quá trình chuyển hóa nội sinh của cơ thể mà có tới khoảng 50% bắt nguồn trực tiếp từ nguồn thức ăn nạp vào hàng ngày [1, 6]. Đáng chú ý, có tới khoảng một phần ba số người có tiền sử tạo sỏi thuộc nhóm hấp thu oxalate qua ruột ở mức độ cao (trên 10% tổng lượng ăn vào) [1, 5]. Sự thiếu hụt vi khuẩn phân giải oxalate trong đường ruột như Oxalobacter formigenes cũng có thể là nguyên nhân làm tăng lượng hấp thu này ở một số bệnh nhân [2]. Khi oxalate tự do hấp thu nhiều vào máu và lọc qua thận, nguy cơ hình thành sỏi sẽ gia tăng.
Hạt điều và các loại hạt chứa bao nhiêu oxalate?
Việc đo lường chính xác lượng oxalate ăn vào rất khó khăn do sự biến động lớn về hàm lượng chất này trong các loại thực vật, cũng như sự khác biệt giữa oxalate hòa tan và không hòa tan [3]. Dù vậy, các phân tích dinh dưỡng đã xếp nhóm hạt vào danh sách một trong số ít thực phẩm thực sự làm tăng đáng kể lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 khi so sánh các loại sữa hạt thay thế sữa bò cho thấy sữa hạt điều chứa nồng độ oxalate cao (chỉ đứng sau sữa hạnh nhân, cao hơn sữa hạt phỉ và sữa đậu nành), đồng thời hàm lượng canxi trong sữa hạt điều lại ở mức thấp nhất cùng với hạt phỉ và nước cốt dừa [4]. Sự kết hợp giữa nồng độ oxalate đáng kể và lượng canxi nội tại thấp khiến các sản phẩm từ hạt điều như sữa hạt điều mang nhiều yếu tố nguy cơ tạo sỏi hơn so với sữa yến mạch, sữa mắc ca hay sữa đậu nành [4].
Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về oxalate và nguy cơ sỏi?
Mặc dù oxalate trong thực phẩm có ảnh hưởng đến bài tiết qua nước tiểu, các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn lại cho thấy mối liên hệ giữa lượng oxalate ăn vào và tỷ lệ mắc sỏi mới thực tế không quá mạnh [1, 7].
Trong nghiên cứu theo dõi dài hạn phân tích dữ liệu từ Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (NHS I gồm 92.872 phụ nữ lớn tuổi, NHS II gồm 101.824 phụ nữ trẻ) và Nghiên cứu Theo dõi Nhân viên Y tế (HPFS gồm 45.985 nam giới) với 4.605 ca sỏi thận trong 44 năm, các nhà khoa học nhận thấy mức tiêu thụ oxalate trung bình hàng ngày dao động từ 183 đến 214 mg/ngày [5]. Khi so sánh nhóm ăn oxalate cao nhất (trung bình 287-328 mg/ngày) với nhóm thấp nhất, nguy cơ tương đối phát triển sỏi thận chỉ tăng khiêm tốn khoảng 21% đến 22% ở nam giới và phụ nữ lớn tuổi [6, 7]. Đáng chú ý, ở nhóm phụ nữ trẻ, oxalate trong chế độ ăn hoàn toàn không liên quan đến nguy cơ sỏi [6, 7]. Rau chân vịt chiếm hơn 40% lượng oxalate nạp vào trong nhóm này, và các tác giả kết luận oxalate từ thức ăn không phải là yếu tố nguy cơ chính gây bệnh [5].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu can thiệp nhỏ trên 20 nam và nữ khỏe mạnh sử dụng chế độ ăn giàu oxalate (600 mg/ngày từ nước ép đại hoàng) cho thấy lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu trong 24 giờ tăng từ 0,354 lên 0,542 mmol/24h [6]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng trong đời sống thực tế, con người hiếm khi tiêu thụ oxalate ở dạng đậm đặc đơn lẻ như vậy, mà nó luôn nằm trong một mạng lưới phức tạp của nhiều chất dinh dưỡng khác [6].
Vai trò then chốt của canxi trong bữa ăn
Yếu tố quyết định nguy cơ từ oxalate chính là sự hiện diện của canxi trong cùng thời điểm tiêu hóa [1, 3, 6]. Canxi khi vào đường ruột sẽ liên kết trực tiếp với oxalate tự do để tạo thành hợp chất không hòa tan, ngăn không cho oxalate ngấm vào máu và đào thải an toàn qua phân [3, 8].
Dữ liệu từ các nghiên cứu NHS và HPFS chỉ ra rằng, ở những nam giới có lượng canxi nạp vào thấp (dưới 755 mg/ngày), nhóm ăn nhiều oxalate có nguy cơ mắc sỏi tăng vọt với nguy cơ tương đối lên tới 1,46 [1, 6]. Ngược lại, ở những người có lượng canxi ăn vào từ mức trung bình trở lên, nguy cơ liên quan đến oxalate giảm xuống mức an toàn (chỉ số nguy cơ tương đối giảm còn 0,83) [6].
Thử nghiệm lâm sàng của Borghi và các cộng sự trên nam giới có canxi niệu cao và tiền sử sỏi canxi oxalate đã chứng minh: nhóm áp dụng chế độ ăn giàu canxi (1.200 mg/ngày) kết hợp giảm muối và giảm đạm động vật giúp giảm tới 50% tỷ lệ tái phát sỏi so với nhóm áp dụng chế độ ăn kiêng canxi nghiêm ngặt (400 mg/ngày) [2]. Một đánh giá tổng hợp năm 2025 cũng khẳng định việc duy trì lượng canxi đầy đủ từ 800 đến 1.200 mg/ngày giúp giảm hấp thu oxalate tại ruột và giảm bài tiết qua thận rõ rệt [7].
Các dưỡng chất hỗ trợ giảm nguy cơ sỏi
Chế độ dinh dưỡng không chỉ dừng lại ở hai cán cân canxi và oxalate. Nhiều hợp chất tự nhiên khác trong thực vật đóng vai trò bảo vệ đường tiết niệu một cách mạnh mẽ.
Nghiên cứu theo dõi quy mô lớn trên 241.766 người kéo dài từ 14 đến 18 năm cho thấy chế độ ăn DASH (chế độ ăn nhiều rau củ, trái cây, các loại hạt, đậu, sữa ít béo kết hợp giảm thịt đỏ và muối) giúp giảm nguy cơ sỏi thận từ 40% đến 45% [8]. Dù chế độ ăn này cung cấp lượng oxalate cao hơn, nhưng nó đồng thời cung cấp hàm lượng lớn kali, magie và canxi [8]. Magie có khả năng liên kết với oxalate trong đường tiêu hóa, làm giảm hấp thu và giảm độ quá bão hòa của canxi oxalate trong nước tiểu [2]. Ngoài ra, kali giúp hạn chế tình trạng giảm citrat niệu, và hoạt chất phytate có trong thực vật cũng đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể khả năng hình thành sỏi [1, 5].
Hiểu lầm thường gặp và đối tượng cần thận trọng
Nhiều người bệnh thường mắc sai lầm là kiêng khem tuyệt đối tất cả các loại hạt và thực phẩm chứa canxi vì nghĩ rằng sỏi canxi oxalate hình thành do thừa canxi. Trên thực tế, việc kiêng canxi quá mức lại càng làm tăng hấp thu oxalate tại ruột và khiến nguy cơ tạo sỏi cao hơn [3, 5, 8]. Ngược lại, việc uống viên canxi bổ sung riêng lẻ ngoài bữa ăn có thể làm tăng nhẹ nguy cơ do canxi không gặp oxalate tại ruột để kết tủa, theo quan sát từ nghiên cứu NHS I [2].
Tuy nhiên, nhóm bệnh nhân có tiền sử sỏi thận tái phát nhiều lần, những người được xét nghiệm phát hiện có tình trạng tăng oxalate niệu nặng, hoặc người có hội chứng tăng hấp thu qua ruột cần hết sức thận trọng [1, 3, 5]. Ngoài ra, bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính cũng cần lưu ý khi sử dụng hạt điều và các loại hạt do các yêu cầu kiểm soát dinh dưỡng khác [4].
Cách ăn hạt điều an toàn cho người từng bị sỏi thận
Thay vì loại bỏ hạt điều, người có tiền sử sỏi thận có thể áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng khoa học để giảm thiểu nguy cơ:
- Kết hợp với thực phẩm giàu canxi: Khi ăn hạt điều, hãy dùng kèm các món có canxi như sữa chua, phô mai hoặc uống sữa trong bữa ăn để canxi liên kết với oxalate ngay tại ruột [3, 8].
- Hạn chế sữa hạt điều nguyên chất độc lập: Nghiên cứu cho thấy sữa hạt điều có oxalate cao và canxi thấp [4]. Thay vào đó, có thể cân nhắc các loại thay thế có chỉ số an toàn hơn như sữa yến mạch, sữa đậu nành hoặc sữa macadamia [4].
- Cân bằng các chất khác: Giảm lượng natri (muối ăn) và giảm đạm động vật, bởi đạm động vật làm tăng bài tiết canxi, axit uric và giảm citrat niệu [2, 5, 8]. Tăng cường thực phẩm giàu magie và kali [1, 4, 5].
- Đảm bảo đủ dịch: Uống đủ nước để pha loãng nước tiểu luôn là biện pháp bổ trợ nền tảng hàng đầu [4, 8].
Tóm lại, người bị sỏi thận không cần phải kiêng tuyệt đối hạt điều mà nên thưởng thức với lượng vừa phải trong một chế độ ăn tổng thể cân bằng. Hãy chú ý bổ sung đủ canxi từ thực phẩm hàng ngày (800-1.200 mg/ngày) và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá thành phần nước tiểu trước khi thay đổi chế độ ăn [3, 8].
