Hạt dẻ cười và huyết áp: tác động mạch máu thực tế thế nào?

Hạt dẻ cười (hồ trăn) là món ăn vặt quen thuộc trong các dịp lễ tết và chế độ ăn lành mạnh. Nhiều người băn khoăn liệu loại hạt giàu chất béo này có thực sự giúp hạ huyết áp và cải thiện độ đàn hồi của mạch máu hay không.

Các thử nghiệm lâm sàng can thiệp cho thấy ăn hạt dẻ cười giúp giảm huyết áp tâm thu và giảm sức cản ngoại biên ^{[1] [2] [3] [4] [5]}. Tuy nhiên, tác động trực tiếp lên chức năng giãn nội mạc qua dòng chảy (FMD) chưa rõ rệt ^{[2] [3] [6]}.

Hạt dẻ cười tác động lên huyết động như thế nào?

Huyết áp phụ thuộc chủ yếu vào hai yếu tố: cung lượng tim và sức cản của mạng lưới mạch máu ngoại vi. Khi mạch máu co thắt, sức cản tăng lên khiến tim phải dùng áp lực lớn hơn để bơm máu, dẫn đến huyết áp tăng cao.

Hạt dẻ cười chứa nhiều dưỡng chất hỗ trợ chức năng tim mạch. Trong đó, arginine đóng vai trò tiền chất sản sinh nitric oxide (NO), giúp làm giãn cơ trơn thành mạch. Kali hỗ trợ cân bằng natri và điều hòa trương lực mạch máu. Các polyphenol chống oxy hóa cũng góp phần cải thiện môi trường mạch máu ^[6].

Khi mạch ngoại vi giảm co thắt, áp lực dòng máu tác động lên thành động mạch sẽ giảm bớt ^{[1] [2]}. Nhờ đó, sức cản toàn thể của hệ thống mạch máu hạ xuống mà không làm suy giảm lưu lượng tưới máu của tim ^{[1] [2]}.

Nghiên cứu trên người bệnh đái tháo đường típ 2

Năm 2014, một thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo kiểm soát chế độ ăn đã khảo sát tác động của hạt dẻ cười trên 30 người trưởng thành (40 đến 74 tuổi) mắc đái tháo đường típ 2 đã kiểm soát tốt đường huyết ^[1].

Sau 2 tuần khởi động, người tham gia trải qua 4 tuần ăn đối chứng ít béo (27% chất béo) và 4 tuần ăn khẩu phần chứa hạt dẻ cười (chiếm 20% tổng năng lượng, 33% chất béo), ngăn cách bằng 2 tuần đào thải ^[1]. Huyết áp và huyết động được đo lúc nghỉ, khi gặp căng thẳng tâm lý cấp tính và theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ trên 21 người ^[1].

Kết quả cho thấy huyết áp lúc nghỉ và khi căng thẳng không khác biệt giữa hai chế độ ăn ^[1]. Tuy nhiên, chế độ ăn hạt dẻ cười làm giảm đáng kể tổng sức cản ngoại biên (-3,7 ± 2,9%, P = 0,004), tăng cung lượng tim (3,1 ± 2,3%, P = 0,002) và cải thiện một số chỉ số biến thiên nhịp tim (P < 0,05) ^[1]. Huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ giảm 3,5 ± 2,2 mmHg (P = 0,046), với mức giảm rõ nhất khi ngủ là -5,7 ± 2,6 mmHg (P = 0,052) ^[1].

Thử nghiệm trên người rối loạn mỡ máu

Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên bắt chéo năm 2013 kiểm soát toàn bộ bữa ăn trên 28 người trưởng thành bị rối loạn lipid máu nhằm đánh giá huyết áp và độ giãn mạch ^[2]. Người tham gia trải qua 2 tuần ăn chế độ phương Tây, sau đó áp dụng 3 chế độ ăn trong 4 tuần: ít béo kiểm chứng, khẩu phần chứa 10% năng lượng từ hạt dẻ cười (khoảng 1 khẩu phần/ngày) và 20% năng lượng từ hạt dẻ cười (khoảng 2 khẩu phần/ngày) ^[2].

Khi phân tích kết hợp mức huyết áp lúc nghỉ và khi bị căng thẳng cấp tính, mức giảm huyết áp tâm thu ở nhóm ăn 1 khẩu phần/ngày đạt -4,8 mmHg, cao hơn mức -2,4 mmHg của nhóm ăn 2 khẩu phần/ngày (P < 0,05) ^[2]. Ở liều cao (2 khẩu phần/ngày), sức cản ngoại biên giảm rõ rệt (-62,1 dyne·s·cm⁻⁵) và nhịp tim giảm 3 nhịp/phút so với nhóm đối chứng (P < 0,0001) ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu ghi nhận hạt dẻ cười không làm thay đổi chỉ số giãn mạch nội mạc dòng chảy (FMD) khi đói ^[2].

Năm 2015, nghiên cứu mở ngẫu nhiên nhóm song song trên 60 người lớn bị rối loạn mỡ máu nhẹ so sánh giữa thay đổi lối sống đơn thuần và thay đổi lối sống kết hợp 80g hạt dẻ cười nguyên vỏ/ngày (tương đương 40g hạt đã tách vỏ) trong 3 tháng ^[7]. Kết quả nhóm dùng hạt dẻ cười cải thiện vận tốc sóng mạch cánh tay - cổ chân trái (baPWV giảm từ 1261,7 xuống 1192,4 cm/s, P = 0,02), nhưng cải thiện trên chỉ số FMD không đạt ý nghĩa thống kê ^[7].

Bằng chứng từ các phân tích gộp tổng hợp

Phân tích gộp năm 2021 thu thập 13 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 563 người tham gia ^[3]. Kết quả chỉ ra tiêu thụ hạt dẻ cười giúp giảm huyết áp tâm thu đáng kể (chênh lệch trung bình MD: -2,12 mmHg, khoảng tin cậy 95%: -3,65 đến -0,59, P = 0,007) ^[3]. Ngược lại, thay đổi về độ giãn qua dòng chảy FMD (MD: 0,94%, P = 0,813) và huyết áp tâm trương (MD: 0,32 mmHg, P = 0,707) không có ý nghĩa thống kê ^[3].

Một phân tích gộp khác năm 2020 gồm 11 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 506 người cũng ghi nhận hạt dẻ cười làm giảm huyết áp tâm thu (WMD: -3,10 mmHg, 95% CI: -5,35 đến -0,85) ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận giảm đường huyết đói, HbA1c và tỷ lệ lipid, đồng thời nhấn mạnh hiệu quả ngăn ngừa rối loạn chức năng nội mạc vẫn cần kiểm chứng thêm ^[4].

Năm 2022, phân tích gộp 17 thử nghiệm ngẫu nhiên với 940 người trưởng thành cho thấy bổ sung hạt dẻ cười làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 2,89 mmHg (95% CI: -4,11 đến -1,67; P < 0,001) ^[5]. Tương tự các báo cáo trước, chỉ số huyết áp tâm trương không có sự thay đổi đáng kể ^[5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu thử nghiệm can thiệp đồng thuận rằng hạt dẻ cười có hiệu quả làm giảm huyết áp tâm thu ở mức khiêm tốn, từ 2 đến 4,8 mmHg ^{[2] [3] [4] [5]}. Hiệu quả này phần lớn đến từ cơ chế hạ sức cản ngoại biên và cải thiện độ cứng thành mạch thông qua chỉ số sóng mạch ^{[1] [2] [7]}.

Tuy nhiên, các bằng chứng can thiệp chưa chứng minh được hạt dẻ cười làm tăng trực tiếp độ giãn mạch phụ thuộc nội mạc (FMD) ^{[2] [3] [6]}. Mức giảm huyết áp tâm trương cũng chưa được ghi nhận rõ ràng qua các phân tích tổng hợp lớn ^{[3] [5]}. Ngoài ra, thời gian can thiệp của các thử nghiệm hiện có đa số kéo dài từ 4 tuần đến 12 tuần với quy mô mẫu vừa phải ^{[1] [2] [7] [8]}.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người e ngại hàm lượng chất béo cao trong hạt dẻ cười sẽ gây tăng cân và làm nặng thêm bệnh chuyển hóa. Nghiên cứu năm 2012 trên 90 bệnh nhân hội chứng chuyển hóa tại Trung Quốc cho thấy dùng 42g hoặc 70g hạt dẻ cười mỗi ngày trong 12 tuần không làm tăng cân nặng, BMI hay tỷ lệ eo/hông so với nhóm không dùng ^[8]. Phân tích gộp năm 2021 cũng xác nhận hạt dẻ cười không làm tăng cân nặng, BMI hay vòng eo của người tham gia ^[3].

Một hiểu lầm khác là hạt dẻ cười có thể dùng thay thế thuốc hạ huyết áp. Mức giảm 2-3 mmHg chỉ mang tính hỗ trợ lối sống, không đủ để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa ^{[3] [6] [5]}. Việc ăn các loại hạt rang muối công nghiệp cũng có thể nạp thêm lượng lớn natri, gây phản tác dụng cho huyết áp.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử dị ứng với các loại hạt dinh dưỡng cần tránh sử dụng để phòng ngừa sốc phản vệ. Những người đang phải tuân thủ chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt giới hạn kali do suy thận mạn giai đoạn muộn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung thường xuyên.

Bệnh nhân tăng huyết áp hoặc đái tháo đường đang dùng thuốc hạ áp, hạ đường huyết không được tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc khi bắt đầu ăn hạt dẻ cười. Nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để cân đối năng lượng bữa ăn hợp lý.

Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Để thu được lợi ích mạch máu, nên lựa chọn hạt dẻ cười nguyên bản, hạt sấy mộc không tẩm muối, không ướp đường hoặc phụ gia. Lượng dùng được kiểm chứng an toàn và hiệu quả trong các nghiên cứu thường nằm trong khoảng 40g đến 70g hạt tách vỏ mỗi ngày (tương đương 1 đến 2 nắm tay nhỏ) ^{[7] [8]}.

Thời điểm ăn thích hợp là vào các bữa phụ sáng hoặc xế chiều thay cho bánh kẹo ngọt và đồ ăn vặt chế biến sẵn. Hạt dẻ cười có thể ăn trực tiếp, giã nhỏ rắc lên món sữa chua không đường hoặc trộn cùng salad rau củ. Không nên lạm dụng ăn quá nhiều vượt mức năng lượng cho phép của cơ thể.

Hạt dẻ cười là thực phẩm giàu dinh dưỡng hỗ trợ giảm nhẹ huyết áp tâm thu và sức cản mạch máu ngoại vi. Tuy nhiên, không có một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể kiểm soát hoàn toàn huyết áp nếu thiếu một lối sống cân bằng ^[6]. Người dân cần kết hợp ăn uống lành mạnh, tập luyện thể thao định kỳ và duy trì kiểm tra sức khỏe thường xuyên.