Hạt điều và các chế phẩm từ hạt điều là món ăn vặt quen thuộc nhờ hương vị béo bùi, giàu dinh dưỡng. Tuy nhiên, nhiều người từng mắc hoặc đang điều trị sỏi thận thường lo ngại không biết hạt điều có chứa nhiều oxalate hay không và liệu việc sử dụng thường xuyên có làm tăng nguy cơ tái phát sỏi.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy các sản phẩm từ hạt điều chứa hàm lượng oxalate đáng kể nhưng lại có lượng canxi tự nhiên rất thấp [1]. Điều này biến chúng thành nguồn thực phẩm tiềm ẩn nguy cơ thúc đẩy sỏi canxi oxalate nếu người có tiền sử sỏi thận tiêu thụ không kiểm soát hoặc không kết hợp đúng cách với nguồn cung cấp canxi trong chế độ ăn hàng ngày [1, 3].

Sỏi canxi oxalate và cơ chế hình thành từ chế độ ăn

Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến, ảnh hưởng tới ít nhất 5% người trưởng thành [2]. Trong số các loại sỏi đường tiết niệu, sỏi canxi oxalate chiếm tỷ lệ áp đảo nhất. Các phân tích thành phần sỏi ở bệnh nhân cho thấy loại sỏi này chiếm từ 73% ở trẻ em cho đến khoảng 74,8% đến 80% ở người trưởng thành [2, 3, 8]. Tình trạng tăng bài tiết canxi và oxalate trong nước tiểu chính là động lực cốt lõi thúc đẩy quá trình bão hòa, kết tinh và tạo thành các tinh thể rắn trong thận [3, 4].

Sau khi oxalate từ thức ăn được cơ thể hấp thu qua ruột, chất này không thể bị chuyển hóa tiếp mà bắt buộc phải đào thải qua thận vào nước tiểu [3]. Tại đây, oxalate tự do sẽ liên kết với các ion canxi để tạo thành muối canxi oxalate khó tan [3]. Nếu nồng độ oxalate và canxi trong nước tiểu vượt ngưỡng hòa tan, các tinh thể muối này sẽ kết tủa và dần hình thành sỏi [4, 5].

Đáng chú ý, nồng độ oxalate sinh lý trong nước tiểu bình thường chỉ bằng khoảng một phần năm đến một phần mười nồng độ canxi [4]. Do đó, chỉ cần một sự gia tăng nhỏ của lượng oxalate bài tiết trong nước tiểu cũng làm tăng nguy cơ quá bão hòa canxi oxalate mạnh mẽ hơn nhiều so với việc tăng canxi niệu tương ứng [4].

Nguồn gốc của oxalate trong nước tiểu đến từ đâu?

Nhiều người lầm tưởng toàn bộ lượng oxalate lắng đọng tại thận đều bắt nguồn trực tiếp từ các món ăn hàng ngày. Tuy nhiên, theo các nghiên cứu sinh lý học, oxalate trong nước tiểu bắt nguồn từ hai nguồn song hành: nội sinh và ngoại sinh [4, 7]. Khoảng một nửa (40-50%) lượng oxalate đào thải qua thận có nguồn gốc từ thực phẩm, trong khi phần còn lại do cơ thể tự tổng hợp qua quá trình chuyển hóa tại gan [4, 7].

Lượng oxalate nội sinh tỷ lệ thuận với khối lượng cơ nạc của cơ thể và hiện tại chưa có phương pháp điều trị nào có thể can thiệp làm thay đổi quá trình này [4]. Ngược lại, lượng oxalate ngoại sinh từ chế độ ăn lại là yếu tố hoàn toàn có thể điều chỉnh [4, 7]. Ở người khỏe mạnh bình thường tiêu thụ khẩu phần ăn chứa từ 150 mg đến 250 mg oxalate mỗi ngày, tỷ lệ hấp thu oxalate qua đường tiêu hóa thường chỉ dao động trong khoảng 3% đến 8% tổng lượng oxalate nạp vào [4]. Tuy nhiên, các nhà khoa học phát hiện ra rằng ở nhóm bệnh nhân hay tạo sỏi thận, luôn tồn tại một phân nhóm có tình trạng "tăng hấp thu oxalate" qua ruột [4].

Bên cạnh đó, việc đo lường chính xác lượng oxalate ăn vào rất phức tạp do sự dao động lớn về hàm lượng chất này trong các giống cây trồng và điều kiện canh tác, cũng như sự khác biệt giữa oxalate hòa tan và không hòa tan [4, 7]. Nồng độ oxalate của cùng một loại thực phẩm có thể chênh lệch từ 2 đến 15 lần [4].

Bằng chứng khoa học về hàm lượng oxalate trong hạt điều

Mặc dù số liệu định lượng chi tiết cho từng gam hạt điều thô thường có sự khác biệt tùy thuộc vào giống loài và phương pháp trồng, các dữ liệu phân tích hóa học hiện đại trên các sản phẩm từ hạt điều đã làm rõ vị trí của loại hạt này trong bảng xếp hạng nguy cơ sỏi thận.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã so sánh thành phần khoáng chất và nồng độ oxalate trong các loại sữa hạt phổ biến trên thị trường bằng phương pháp sắc ký ion kết hợp khối phổ [1]. Kết quả thử nghiệm cho thấy:

  • Về nồng độ oxalate: Sữa hạnh nhân có nồng độ oxalate cao nhất, theo sau ngay ở vị trí thứ hai là sữa hạt điều, tiếp đến là sữa hạt phỉ và sữa đậu nành [1]. Trong khi đó, sữa yến mạch có lượng oxalate thấp; còn sữa dừa và sữa hạt lanh hoàn toàn không phát hiện thấy oxalate [1].
  • Về hàm lượng canxi: Canxi cao nhất ở sữa hạt mắc ca, tiếp đến là sữa đậu nành, hạnh nhân, gạo và sữa bò [1]. Đáng chú ý, sữa hạt điều cùng với sữa hạt phỉ và sữa dừa lại nằm trong nhóm có hàm lượng canxi thấp nhất [1].

Từ các kết quả đo lường này, các nhà nghiên cứu kết luận rằng sữa hạnh nhân và sữa hạt điều tiềm ẩn nhiều yếu tố nguy cơ tạo sỏi thận hơn so với các lựa chọn thay thế khác như sữa yến mạch, sữa mắc ca, sữa gạo hay đậu nành [1]. Điểm bất lợi lớn nhất của hạt điều chính là sự kết hợp giữa lượng oxalate tương đối cao đi kèm với hàm lượng canxi tự nhiên quá thấp [1]. Khi thiếu vắng canxi ở đường ruột, lượng oxalate trong hạt điều tự do đi vào hệ tuần hoàn và được bài tiết vào nước tiểu thay vì bị đào thải theo phân [1, 4].

Các nghiên cứu lớn nói gì về nguy cơ sỏi thận do oxalate?

Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu oxalate và sự hình thành sỏi thận đã được khẳng định qua nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn.

Phân tích dữ liệu từ ba đoàn hệ nghiên cứu dịch tễ khổng lồ gồm NHS I, NHS II và HPFS cho thấy nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi có mức tiêu thụ oxalate cao nhất (trung vị 287 - 328 mg/ngày) có nguy cơ mắc sỏi thận tăng từ 21% đến 22% [5]. Đặc biệt, những nam giới tiêu thụ oxalate cao nhưng khẩu phần ăn lại nghèo canxi có nguy cơ tương đối cao nhất, lên tới 1,46 lần [5]. Điều thú vị là nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ rõ rệt giữa lượng oxalate ăn vào và nguy cơ sỏi ở phụ nữ trẻ [5].

Một nghiên cứu can thiệp năm 2019 trên 10 người trưởng thành không có tiền sử tạo sỏi được áp dụng chế độ ăn kiểm soát cung cấp 1000 mg canxi và 750 mg oxalate mỗi ngày nhằm đánh giá tác động của tỷ lệ canxi/oxalate giữa các bữa ăn [2]. Các đối tượng trải qua 1 tuần ăn theo tỷ lệ canxi/oxalate cân bằng trong từng bữa, nghỉ tối thiểu 1 tuần, sau đó ăn 1 tuần theo tỷ lệ mất cân đối (dồn lượng oxalate vào bữa khác với canxi) [2]. Kết quả cho thấy tổng lượng canxi bài tiết, oxalate bài tiết hàng ngày và chỉ số Tiselius đánh giá mức độ bão hòa canxi oxalate nước tiểu không khác biệt giữa hai giai đoạn [2]. Mặc dù có sự thay đổi bài tiết theo từng khung giờ trong ngày (ví dụ bài tiết canxi từ 13h đến 18h ở chế độ mất cân đối cao hơn: 110,2 so với 83,1 mg/g creatinine, p<0,04; bài tiết oxalate từ 13h đến 18h ở chế độ cân bằng cao hơn: 28,1 so với 16,7 mg/ngày, p<0,01), chỉ số bão hòa sỏi chung không thay đổi [2]. Nghiên cứu này kết luận rằng việc nạp một lượng oxalate tương đối lớn không làm tăng đáng kể nguy cơ tạo sỏi canxi oxalate nếu tổng lượng canxi khuyến nghị hàng ngày được tiêu thụ đầy đủ [2].

Ngoài ra, một nghiên cứu trên 135 bệnh nhân nhi mắc sỏi đường tiết niệu năm 2014 cũng chỉ ra rằng sỏi canxi oxalate chiếm 73% và có mối liên quan mạnh mẽ với tình trạng canxi niệu, liên quan vừa phải với oxalate niệu, magiê niệu và sự toan hóa nước tiểu [6]. Nghiên cứu trên 1392 bệnh nhân sỏi thận năm 2003 cho thấy sỏi canxi oxalate chiếm 74,8%, đồng thời các rối loạn chuyển hóa phổ biến nhất kèm theo là giảm citrate niệu (44,3%), tăng canxi niệu do hấp thu (36,7%) và tăng axit uric niệu (28,4%) [7].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn cho người sỏi thận

Nhiều người bệnh sau khi nghe thông tin hạt điều hay các loại thực vật chứa oxalate thường lập tức loại bỏ hoàn toàn nhóm thực phẩm này hoặc kiêng khem mù quáng. Dưới đây là những hiểu lầm phổ biến cần làm rõ:

  • Hiểu lầm 1: Phải kiêng tuyệt đối toàn bộ thực phẩm có chứa oxalate. Thực tế, oxalate có mặt trong hầu hết các loại thực vật [4, 7]. Chế độ ăn kiêng oxalate nghiêm ngặt rất khó duy trì lâu dài và có thể làm mất đi lợi ích của chế độ ăn giàu rau quả, vốn được chứng minh là bảo vệ sức khỏe tổng thể [1, 4]. Việc kiểm soát lượng oxalate ở mức hợp lý quan trọng hơn là loại trừ triệt để [4, 7].

  • Hiểu lầm 2: Người bị sỏi canxi oxalate cần kiêng canxi. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Canxi khi đi vào đường tiêu hóa cùng thời điểm với oxalate sẽ liên kết trực tiếp với oxalate trong lòng ruột, tạo thành hợp chất không tan và bị tống xuất theo phân [4, 5]. Nếu kiêng canxi quá mức, oxalate tự do sẽ được ruột hấp thu ồ ạt vào máu, đẩy lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu tăng vọt và làm tăng mạnh nguy cơ tái phát sỏi [5]. Bằng chứng dịch tễ cho thấy người ăn nhiều oxalate nhưng thiếu canxi có nguy cơ sỏi cao nhất (RR 1,46) [5].

  • Hiểu lầm 3: Chế độ ăn ít oxalate là cách duy nhất. Chế độ ăn DASH (chế độ ăn ngăn ngừa tăng huyết áp, giàu rau quả, các sản phẩm từ sữa ít béo) đã được nghiên cứu như một giải pháp thay thế hiệu quả cho chế độ kiêng oxalate truyền thống [5]. Chế độ DASH giúp làm giảm độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu (chênh lệch điểm ước tính -1,24; KTC 95%: -2,80 đến 0,32; p = 0,08) thông qua cơ chế tăng bài tiết magiê, citrate và nâng cao pH nước tiểu [5].

Ai nên thận trọng khi ăn hạt điều?

Dựa trên các bằng chứng về nồng độ oxalate cao và canxi thấp của hạt điều, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý và điều chỉnh lượng dùng:

  • Người có tiền sử đã từng phẫu thuật, tán sỏi hoặc điều trị sỏi canxi oxalate nhiều lần [5, 7].
  • Bệnh nhân được chẩn đoán có tình trạng tăng oxalate niệu (hyperoxaluria) qua xét nghiệm nước tiểu 24 giờ [4, 7].
  • Người thuộc nhóm "tăng hấp thu oxalate" qua đường ruột [4].
  • Người mắc hội chứng tiêu chảy mạn tính, bệnh lý có liên quan đến sự hình thành sỏi canxi oxalate và sỏi axit uric [7].
  • Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính cần kiểm soát thận trọng lượng kali, natri và oxalate nạp vào cơ thể [1]. Với nhóm này, sữa dừa có thể là lựa chọn thay thế tốt hơn do nồng độ các chất trên đều thấp, trong khi sữa hạt điều lại chứa oxalate cao [1].

Nếu bạn đang có bệnh nền về thận hoặc đang dùng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá cụ thể trước khi thay đổi thực đơn.

Áp dụng thực tế: Ăn hạt điều thế nào để giảm thiểu rủi ro?

Đối với người khỏe mạnh hoặc người có nguy cơ sỏi nhẹ nhưng vẫn muốn bổ sung hạt điều vào thực đơn dinh dưỡng, một số nguyên tắc khoa học dưới đây sẽ giúp giảm tải nguy cơ kết tinh sỏi:

  • Kết hợp đồng thời với nguồn thực phẩm giàu canxi: Khi ăn hạt điều hoặc uống sữa hạt điều, hãy dùng kèm với các thực phẩm giàu canxi như sữa tươi, sữa chua hoặc phô mai. Sự hiện diện đồng thời của canxi tại ruột sẽ khóa oxalate lại và ngăn cản chúng đi vào nước tiểu [1, 3, 4].
  • Cân nhắc phương pháp chế biến nhiệt trong nước: Một nghiên cứu năm 2005 về ảnh hưởng của chế biến nhiệt cho thấy luộc làm giảm mạnh lượng oxalate hòa tan từ 30% đến 87% nhờ oxalate hòa tan khuếch tán vào nước nấu, hiệu quả hơn hẳn so với hấp (giảm 5-53%) và nướng (khoai tây nướng không mất oxalate) [8]. Do oxalate hòa tan được ruột hấp thu dễ dàng hơn oxalate không tan, việc ngâm hoặc luộc sơ hạt trước khi chế biến món ăn và đổ bỏ phần nước ngâm/nấu có thể hỗ trợ loại bớt một phần oxalate [8].
  • Lựa chọn sản phẩm thay thế thông minh: Nếu muốn sử dụng sữa có nguồn gốc thực vật mà lo ngại sỏi thận, nghiên cứu gợi ý có thể chuyển sang dùng sữa yến mạch (thông số tương đồng nhất với sữa bò, giàu canxi vừa phải, oxalate thấp), sữa gạo hoặc sữa mắc ca thay vì sữa hạt điều hay sữa hạnh nhân [1].
  • Duy trì lối sống lành mạnh: Bệnh nhân sỏi thận luôn được khuyến cáo áp dụng chế độ ăn ít protein động vật, ít natri, giàu rau quả và cung cấp lượng canxi vừa phải [1]. Uống đủ nước để đảm bảo lượng nước tiểu pha loãng nồng độ các chất hòa tan là nguyên tắc nền tảng đã được xác lập vững chắc.

Người từng mắc sỏi thận không nhất thiết phải loại trừ tuyệt đối hạt điều khỏi thực đơn nếu biết dùng đúng cách. Điều mấu chốt là kiểm soát khẩu phần ở mức vừa phải, tuyệt đối không kiêng canxi và luôn chủ động kết hợp thực phẩm một cách khoa học để giữ an toàn cho hệ tiết niệu.