Nhầm lẫn tai hại giữa hạt dẻ ăn và hạt dẻ ngựa
Hạt dẻ nướng thơm bùi là món ăn vặt quen thuộc của nhiều gia đình vào mùa lạnh. Tuy nhiên, không ít người khi đi du lịch nước ngoài hoặc thấy các loại quả rụng ven đường có hình dáng tương tự đã tự ý nhặt về chế biến. Sự nhầm lẫn giữa hạt dẻ ăn thông thường và quả dẻ ngựa có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe.
Chi dẻ ngựa (tên khoa học là Aesculus, thuộc họ Sapindaceae hay trước đây là Hippocastanaceae) bao gồm khoảng 15 đến 20 loài cùng nhiều phân loài [1]. Quả của cây dẻ ngựa thường được gọi là "conkers", trông rất giống hạt dẻ ăn thông thường nhưng lại chứa các hoạt chất nguy hiểm nếu ăn sống hoặc chế biến sai cách [1]. Hạt dẻ ăn thông thường thuộc họ Cương bì (Fagaceae), an toàn và giàu dinh dưỡng, trong khi cây dẻ ngựa vốn được trồng làm cây cảnh hoặc chỉ dùng trong y học sau khi chiết tách [1].
Độc tố trong dẻ ngựa: Vì sao gây ngộ độc cấp?
Nguyên nhân chính khiến dẻ ngựa không thể dùng làm thực phẩm là do chứa nhóm hợp chất độc hại. Độc tố thuộc nhóm saponin như aescin và glycoside esculin (aesculin) hiện diện trong các bộ phận của cây [2]. Khi vô tình nuốt phải, aesculin đi vào máu và có khả năng phá hủy các tế bào hồng cầu [2].
Tùy thuộc vào loài dẻ ngựa, các bộ phận khác nhau sẽ tích lũy lượng hoạt chất khác nhau. Chẳng hạn, ở loài dẻ ngựa Ấn Độ (Aesculus indica), lá non và hoa chứa độc tính cao hơn cả lá già [2]. Vỏ cây và hạt của loài này cũng chứa một lượng saponin aescin [2]. Tác động tan máu và độc tính đường tiêu hóa của các hợp chất này chính là nguồn cơn dẫn tới các ca ngộ độc cấp tính khi con người ăn nhầm [2].
Một nghiên cứu phân tích hóa thực vật năm 1999 so sánh giữa hai loài Aesculus hippocastanum và Aesculus indica cho thấy hàm lượng saponin aescin trong hạt A. indica chiếm tới 13,4% trọng lượng khô, còn ở hạt dẻ ngựa châu Âu (A. hippocastanum) là 9,5% [3]. Sự hiện diện đậm đặc của các saponin này giải thích vì sao hạt dẻ ngựa có vị đắng ngắt, chát gắt và kích ứng đường ruột mạnh mẽ [3].
Bằng chứng khoa học về độc tính và mức độ nguy hiểm
Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận độc tính rõ rệt của các chiết xuất từ cây dẻ ngựa trên mô hình thử nghiệm động vật. Một tổng quan khoa học năm 2022 về các thực vật có độc tại vùng Himalaya thuộc Ấn Độ đã chỉ ra rằng việc ngộ độc Aesculus indica có thể gây ra hàng loạt triệu chứng nghiêm trọng như mệt mỏi, tê liệt, hôn mê và thậm chí tử vong [2].
Nghiên cứu này công bố liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất hạt Aesculus indica dùng liều đơn là 10,6 mg/g thể trọng đối với gà con và 10,7 mg/g thể trọng đối với chuột hamster [2]. Khi cho động vật sử dụng liên tục trong 2 ngày liên tiếp, chỉ số LD50 giảm xuống còn 6,5 mg/g thể trọng, cho thấy độc tố có khả năng tích lũy và gây nguy hiểm nhanh chóng nếu hấp thu kéo dài [2].
Bên cạnh độc tính, các nhà khoa học cũng đánh giá tác động tế bào của từng loài Aesculus. Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát độc tính của các chiết xuất từ nhiều loài dẻ ngựa (A. pavia, A. parviflora, A. x carnea, A. hippocastanum) trên giáp xác Daphnia magna và dòng tế bào nguyên bào sợi người (MRHF) [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước của loài A. pavia không gây độc đáng kể cho tế bào nguyên bào sợi người ở nồng độ lên tới 500 microg/mL [4].
Cùng năm 2024, một nghiên cứu khác phân lập Procyanidin A2 và epicatechin từ vỏ loài Aesculus glabra (loài bản địa Bắc Mỹ) và thử nghiệm trên mô hình cá ngựa vằn (Danio rerio), ghi nhận các hoạt chất này ức chế sự phát triển mạch máu (chống tạo mạch), cho thấy tác động sinh học sâu sắc ở cấp độ mô và cơ quan [5].
Ứng dụng y học: Cần phân biệt rõ với thực phẩm
Mặc dù hạt dẻ ngựa tươi chứa độc tính nguy hiểm, các sản phẩm chiết xuất chuẩn hóa từ loài cây này lại có giá trị dược lý được thương mại hóa. Cụ thể, quả của loài Aesculus hippocastanum L. được ứng dụng phổ biến để sản xuất các chế phẩm hỗ trợ điều trị bệnh suy giãn tĩnh mạch mạn tính (CVI) [1]. Hỗn hợp đồng phân saponin triterpenoid pentacyclic (beta-aescin) trong hạt đã được khoa học chứng minh là có tác dụng chống viêm và tăng trương lực mạch máu [1], [5].
Nghiên cứu chuyển hóa so sánh năm 2021 trên 40 mẫu thuộc 18 loài Aesculus cho thấy quả non của dẻ ngựa là nơi tích lũy dồi dào procyanidin và flavan-3-ol monome [1]. Chiết xuất từ quả thể hiện hoạt tính chống nấm (trên nấm men Saccharomyces cerevisiae) và khả năng chống oxy hóa mạnh nhất trong các bộ phận của cây [1].
Ngoài ra, cấu trúc saponin triterpenoid từ quả của loài Aesculus pavia (như aesculioside Ia-Ie, IIa-IId) cũng được chứng minh có sự khác biệt về mặt cấu trúc đường so với saponin của loài dẻ ngựa châu Âu (A. hippocastanum) và dẻ ngựa Trung Quốc (A. chinensis) [6]. Năm 2014, các nhà nghiên cứu xác nhận phôi hạt hạt dẻ ngựa phát triển trong ống nghiệm có thể dùng làm nguồn thay thế tiềm năng để sản xuất aescin quy mô lớn [7]. Năm 2015, nghiên cứu đánh giá dịch chiết A. hippocastanum ghi nhận dịch chiết cồn 50% cùng các sản phẩm thủy phân kiềm và axit có hoạt tính dọn gốc tự do DPPH, dù dịch chiết nước hoặc cồn 96% chưa thủy phân có tác dụng chống oxy hóa hạn chế [8]. Dù vậy, tất cả ứng dụng này đều phải thông qua quy trình tinh chế nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm, loại bỏ tạp chất và độc tố tự do, hoàn toàn khác với việc sử dụng nguyên hạt thô làm đồ ăn [1].
Những hiểu lầm tai hại thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi loại hạt có vỏ gai và nhân tròn màu nâu bóng đều có thể ăn được sau khi luộc hoặc nướng chín. Thực tế, nhiệt độ nấu nướng thông thường không thể phân hủy hoàn toàn các saponin và độc tố phức tạp trong dẻ ngựa [3], [2]. Vị đắng gắt của hạt dẻ ngựa là dấu hiệu cảnh báo tự nhiên của chất độc [3].
Một sai lầm khác là tin rằng thảo dược thiên nhiên hái ngoài đường phố, công viên luôn an toàn và tốt cho sức khỏe hơn đồ mua tại siêu thị. Nhiều du khách đến châu Âu hoặc vùng ôn đới thấy quả dẻ ngựa rụng đầy dưới gốc cây vào mùa thu đã lầm tưởng đây là lộc trời ban, mang về luộc ăn dẫn đến các cơn đau bụng dữ dội, nôn mửa và suy nhược cấp tính [1], [2]. Dược chất beta-aescin chỉ an toàn khi đã được chiết xuất tinh khiết và định lượng nồng độ rõ ràng trong các sản phẩm thuốc hoặc thực phẩm chức năng [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bất kỳ ai tự ý tiêu thụ các bộ phận của cây dẻ ngựa chưa qua xử lý công nghiệp đều đối mặt với nguy cơ ngộ độc cấp tính [2]. Trẻ nhỏ và vật nuôi trong nhà là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất do sự tò mò, dễ nhặt các quả dẻ ngựa rụng khi đi dạo trong công viên hoặc khuôn viên cây xanh đô thị [1]. Do trọng lượng cơ thể nhỏ, lượng độc tố tiếp nhận có thể nhanh chóng chạm tới ngưỡng gây độc hại nghiêm trọng [2].
Đối với các chế phẩm y học hoặc thực phẩm bổ sung chiết xuất từ dẻ ngựa dùng cho bệnh suy giãn tĩnh mạch, người tiêu dùng cũng cần cẩn trọng [1]. Những người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng thận, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý dùng các loại viên uống bổ sung có nguồn gốc từ dẻ ngựa mà không có sự chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Phân biệt bằng mắt thường và cách xử trí an toàn
Để không bị nhầm lẫn giữa hai loại hạt này, người tiêu dùng cần chú ý quan sát kỹ hình dáng bên ngoài:
- Vỏ gai bên ngoài: Quả dẻ ăn thông thường (Castanea) có lớp vỏ bọc bên ngoài tua tủa gai nhọn dày đặc như lông nhím, bên trong thường chứa từ 2 đến 3 hạt dẹt. Ngược lại, vỏ ngoài của quả dẻ ngựa (Aesculus) chỉ có các nốt gai ngắn, thưa thớt hoặc da sần sùi, bên trong thường chỉ chứa duy nhất một hạt tròn trịa, căng bóng [1].
- Đáy hạt: Hạt dẻ ăn có phần chóp nhọn với một túm lông nhỏ li ti ở đỉnh, đáy phẳng hoặc hơi lượn sóng. Hạt dẻ ngựa thường tròn vo, bóng nhẫy, không có chóp nhọn, chỉ có một vết sẹo màu xám nhạt rất to ở đáy [1].
Về thói quen tiêu dùng, tuyệt đối không hái, nhặt các loại quả lạ rụng tại công viên, đường phố để ăn. Chỉ nên mua hạt dẻ ăn tại các cửa hàng, siêu thị hoặc chợ truyền thống uy tín đã có nguồn gốc rõ ràng. Nếu nghi ngờ đã ăn nhầm hạt dẻ ngựa và xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, đau thắt dạ dày, mệt mỏi, khó thở, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất và mang theo mẫu hạt đã ăn để các bác sĩ có phương án giải độc kịp thời [2].
Cây dẻ ngựa là một loài cây bóng mát đẹp mắt và là nguồn dược liệu quý cho y học điều trị mạch máu [1]. Song ranh giới giữa dược chất và độc dược rất mong manh. Nhận biết rõ đặc điểm hình thái và cẩn trọng trước các loại hạt lạ tự nhiên là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.
