Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ bỗng thấy mình thay đổi tâm tính, dễ cáu gắt vô cớ, bồn chồn và thường xuyên rơi vào trạng thái lo âu. Không ít người chia sẻ rằng những cơn bốc hỏa, mất ngủ triền miên khiến tinh thần họ kiệt quệ, làm xáo trộn hạnh phúc gia đình và công việc hàng ngày. Trong hành trình tìm kiếm giải pháp cải thiện tâm trạng mà không muốn phụ thuộc vào thuốc an thần hay liệu pháp hormone, thảo dược Black Cohosh (thường gọi là thiên ma) nổi lên như một cứu cánh được truyền tai rộng rãi.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất Black Cohosh có thể hỗ trợ làm dịu bớt các triệu chứng lo âu, thay đổi khí sắc và trầm cảm nhẹ ở phụ nữ mãn kinh thông qua cơ chế tác động lên hệ thống thần kinh. Tuy nhiên, hiệu quả này không mang tính tuyệt đối và vẫn còn những kết quả nghiên cứu trái chiều đòi hỏi người dùng phải hiểu đúng trước khi sử dụng.
Khủng hoảng tâm lý tuổi mãn kinh và nỗi lo liệu pháp hormone
Phụ nữ có thể phải trải qua tới một phần ba cuộc đời của mình trong giai đoạn sau mãn kinh [1]. Các số liệu thống kê cho thấy có khoảng 55% đến 75% phụ nữ phải đối mặt với các triệu chứng khó chịu như bốc hỏa, trầm cảm, tâm trạng thất thường, thiếu ngủ và suy giảm ham muốn tình dục [1]. Trong số những người gặp phải các tình trạng này, ước tính khoảng 20% cảm thấy triệu chứng vượt quá mức chịu đựng và có tới 30% người bệnh phải tìm kiếm sự trợ giúp y tế từ các chuyên gia chăm sóc sức khỏe [1]. Một thống kê khác cũng ghi nhận khoảng 65% đến 85% phụ nữ trải qua các triệu chứng vận mạch liên quan đến mãn kinh, với khoảng 30% phải tìm đến can thiệp y tế [2].
Trước đây, liệu pháp hormone thay thế (HRT) từng là lựa chọn can thiệp tiêu chuẩn được khuyến nghị rộng rãi cho phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh để giải quyết các xáo trộn này [1]. Dẫu vậy, việc sử dụng liệu pháp hormone phổ biến đã giảm đi sau khi các phát hiện từ nghiên cứu của Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (Women's Health Initiative) được công bố, chỉ ra rằng phụ nữ dùng HRT đối mặt với nguy cơ gia tăng mắc một số bệnh ung thư phụ thuộc hormone [1], [3]. Chính bối cảnh này đã thúc đẩy nhu cầu tìm kiếm các giải pháp thay thế từ thảo dược vừa giúp xoa dịu triệu chứng mãn kinh vừa hạn chế được các tác dụng ngoại ý [1], [3].
Nguồn gốc và ứng dụng thực tế của Black Cohosh
Black Cohosh có tên khoa học là Actaea racemosa L. (trước đây thường được gọi là Cimicifuga racemosa [L] Nutt), thuộc họ Mao lương (Ranunculaceae) và là loài thực vật bản địa của khu vực phía Đông Bắc Mỹ [4]. Thảo dược này đã có lịch sử sử dụng truyền thống lâu đời của người thổ dân bản địa châu Mỹ để điều trị nhiều chứng rối loạn khác nhau, đặc biệt là các tình trạng đặc thù ở phụ nữ như vô kinh hay mãn kinh [4]. Tại Mỹ, loại thảo dược này cũng đã được biết đến và sử dụng trong hơn 100 năm qua [3].
Trong y học đương đại, chiết xuất từ thân rễ Black Cohosh được phát triển để điều trị các rối loạn phụ khoa, nhất là các biểu hiện của thời kỳ mãn kinh như bốc hỏa, lo âu và trầm cảm [5], [4]. Ngoài ra, chiết xuất này cũng được chứng minh là hữu ích cho những phụ nữ trẻ bị thiếu hụt nội tiết tố sau khi phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng hoặc cắt bỏ tử cung, cũng như cho các rối loạn kinh nguyệt ở độ tuổi vị thành niên [4]. Tại châu Âu, chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa Remifemin từ rễ Black Cohosh thường được kê đơn rộng rãi trong liệu pháp thực vật như một giải pháp thay thế hiệu quả cho liệu pháp hormone thay thế [5], [4].
Cơ chế tác động: Tác động lên thần kinh thay vì bắt chước hormone
Một trong những băn khoăn lớn nhất của phụ nữ khi dùng thảo dược cho thời kỳ mãn kinh là liệu chúng có hoạt tính estrogen gây kích thích tế bào hay không. Các nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm đã chỉ ra rằng phần thân rễ của Black Cohosh không hề thể hiện hoạt tính tương tự hormone như giả định ban đầu [5]. Các dữ liệu nghiên cứu gần đây nhất cũng tái khẳng định thảo dược này không có tính chất estrogen [3]. Một nghiên cứu kéo dài 6 tháng theo dõi tế bào học âm đạo và nồng độ các hormone liên quan đến phụ khoa cũng chứng minh chiết xuất này không gây ra bất kỳ tác động estrogen toàn thân nào [6].
Thay vì can thiệp vào thụ thể nội tiết, tác động tâm lý của Black Cohosh đối với tình trạng trầm cảm và lo âu tiền mãn kinh được xác định là gắn liền với các hoạt tính trên hệ serotonergic và dopaminergic trong não bộ [7]. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá chiết xuất thảo dược và các thành phần hóa thực vật để tìm hiểu cơ chế này [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết thô của Black Cohosh có khả năng gắn kết với thụ thể serotonin 5-HT7 và kích thích sản sinh cAMP [1].
Khi tiến hành phân đoạn chiết xuất methanol, các nhà khoa học đã phân lập được các axit phenolic và xác định hợp chất Nomega-methylserotonin thông qua kỹ thuật LC/MS-MS [1]. Trong khi các triterpenoid và axit phenolic của thảo dược chỉ liên kết yếu với thụ thể 5-HT7 mà không tạo ra hoạt tính cAMP hay ức chế tái hấp thu serotonin (SSRI), thì hợp chất Nomega-methylserotonin lại thể hiện khả năng gắn kết thụ thể 5-HT7 rất mạnh với nồng độ ức chế IC50 là 23 pM [1]. Đồng thời, chất này kích thích sản sinh cAMP với nồng độ hiệu quả EC50 là 22 nM và có khả năng ngăn chặn sự tái hấp thu serotonin với chỉ số IC50 là 490 nM [1]. Những dữ liệu này gợi ý rằng Nomega-methylserotonin có thể chính là thành phần then chốt chịu trách nhiệm cho hoạt tính serotonergic của Black Cohosh, giúp giải thích vì sao thảo dược này có thể điều hòa khí sắc tương tự một số cơ chế an thần nhẹ [1].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả cải thiện tâm trạng?
Hiệu quả giảm lo âu và cải thiện tâm trạng của Black Cohosh đã được ghi nhận qua nhiều cuộc thử nghiệm lâm sàng thực tế với các thang đo chuẩn hóa được quốc tế công nhận [5].
Một nghiên cứu mở rộng quy mô lớn công bố năm 2005 được thực hiện trên 2.016 phụ nữ Hungary trong độ tuổi từ 40 đến 65 [8]. Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân là những người có chỉ số mãn kinh Kupperman từ 20 điểm trở lên và từ chối hoặc có chống chỉ định với liệu pháp estrogen [8]. Các đối tượng được can thiệp bằng chiết xuất isopropanol của Black Cohosh và được đánh giá mức độ nghiêm trọng của triệu chứng tại các thời điểm ban đầu, sau 4 tuần, 8 tuần và 12 tuần điều trị [8]. Sau 12 tuần, chỉ số Kupperman trung bình giảm ấn tượng 17,64 điểm với ý nghĩa thống kê rất cao (P < 0.001) [8]. Xét theo thang điểm triệu chứng có trọng số, sự thay đổi tích cực được ghi nhận rõ rệt ở triệu chứng bốc hỏa giảm 6,31 điểm, đổ mồ hôi giảm 2,86 điểm, mất ngủ giảm 2,27 điểm và đặc biệt là tình trạng lo âu giảm tới 2,00 điểm (tất cả đều có P < 0.001) [8].
Trước đó, một nghiên cứu có đối chứng, ngẫu nhiên, mù đôi phân nhóm song song công bố năm 2002 đã theo dõi phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh trong 24 tuần [6]. Mục tiêu nghiên cứu là so sánh liều chuẩn được công nhận là 39 mg/ngày và liều cao 127,3 mg/ngày của một chế phẩm Black Cohosh đặc biệt [6]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng Thang đo Đánh giá Trầm cảm Tự đánh giá (SDS), Chỉ số Mãn kinh Kupperman và các xét nghiệm sinh hóa máu định kỳ để đo lường hiệu quả [6]. Kết quả cho thấy các triệu chứng mãn kinh, bao gồm cả biến đổi tâm lý, đều thuyên giảm tốt ở cả hai nhóm với tỷ lệ đáp ứng đạt lần lượt 70% ở nhóm liều chuẩn và 72% ở nhóm liều cao [6]. Liều cao không mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với liều tiêu chuẩn, khẳng định việc sử dụng liều chuẩn là lựa chọn tối ưu [6].
Tranh cãi khoa học và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, bức tranh nghiên cứu về Black Cohosh không hoàn toàn chỉ có màu hồng. Một đánh giá tổng quan công bố năm 2005 ghi nhận rằng dù các dữ liệu xuất bản cho thấy thảo dược có thể hữu ích cho chứng bốc hỏa, đổ mồ hôi nhiều, mất ngủ và lo âu, nhưng phương pháp luận được sử dụng trong phần lớn các thử nghiệm trước đó còn yếu và cần thêm các đánh giá lâm sàng chặt chẽ hơn [3]. Đến thời điểm đó, chỉ mới có hai dạng chiết xuất của thảo dược này được thử nghiệm lâm sàng bài bản [3].
Sự thiếu nhất quán về kết quả thể hiện rõ nhất trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2013 nhằm đánh giá hiệu quả điều trị Rối loạn Lo âu do mãn kinh [2]. Nghiên cứu này phân ngẫu nhiên 28 phụ nữ vào nhóm dùng chiết xuất Black Cohosh đạt chuẩn dược phẩm (15 người) hoặc nhóm dùng giả dược (13 người) trong thời gian tối đa 12 tuần [2]. Thước đo kết quả chính là sự thay đổi tổng điểm trên Thang đánh giá Lo âu Hamilton (HAM-A), kết hợp các thang đo phụ như Thang đo Lo âu Beck (BAI), Thang đo Mãn kinh Greene (GCS) và Chỉ số Sức khỏe Tâm lý (PGWB) [2].
Kết quả nghiên cứu năm 2013 cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về sự thay đổi điểm số HAM-A theo thời gian (p = 0.294), và tỷ lệ bệnh nhân giảm từ 50% điểm số HAM-A trở lên ở thời điểm kết thúc cũng không khác nhau (p = 0.79) [2]. Thậm chí, nhóm dùng giả dược còn ghi nhận mức giảm tổng điểm GCS lớn hơn nhóm dùng thảo dược một cách có ý nghĩa thống kê (p = 0.035), trong khi các thang đo thành phần khác không có khác biệt [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận Black Cohosh không cho thấy tác dụng giải lo âu vượt trội so với giả dược trong thử nghiệm này [2]. Dù vậy, các tác giả cũng nhấn mạnh rằng cỡ mẫu quá nhỏ, việc lựa chọn chế phẩm và mức liều áp dụng có thể là những yếu tố hạn chế dẫn tới kết quả âm tính nói trên [2]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2002 dù có thiết kế mù đôi nhưng cũng tồn tại hạn chế là thiếu nhóm đối chứng giả dược để so sánh tuyệt đối [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng Black Cohosh
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhiều người coi Black Cohosh như một loại phytoestrogen giúp bổ sung nội tiết tố nữ tương tự mầm đậu nành hay cỏ ba lá đỏ. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học khẳng định thân rễ thảo dược này không có hoạt tính giống estrogen và không làm thay đổi các hormone sinh dục [5], [3], [6]. Việc kỳ vọng thảo dược giúp tăng estrogen nội sinh là không có cơ sở khoa học [6].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể dùng liều càng cao càng nhanh có tác dụng. Nghiên cứu lâm sàng năm 2002 đã chứng minh việc tăng liều từ khoảng 40 mg lên 127,3 mg/ngày không hề mang lại hiệu quả vượt trội hơn đối với các triệu chứng [6]. Ngoài ra, việc dùng bừa bãi có thể dẫn đến các tác dụng phụ thoáng qua đã được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng như buồn nôn, nôn mửa, đau đầu, chóng mặt, đau tức ngực và tăng cân [3]. Một vài trường hợp nhiễm độc gan cũng đã được báo cáo trong y văn, mặc dù mối liên hệ nhân quả trực tiếp với việc uống Black Cohosh vẫn chưa được chứng minh rõ ràng [3].
Ai nên thận trọng: Cảnh báo kích hoạt cơn hưng cảm
Mặc dù hồ sơ an toàn tổng thể của Black Cohosh được đánh giá là tích cực với độc tính thấp, ít tác dụng phụ và khả năng dung nạp tốt [5], [4], người dùng không được chủ quan, đặc biệt là những người có tiền sử rối loạn tâm thần.
Một báo cáo ca lâm sàng xuất bản năm 2021 đã đưa ra lời cảnh báo quan trọng về một bệnh nhân khởi phát cơn hưng cảm cấp tính có liên quan đến việc sử dụng Black Cohosh [7]. Bệnh nhân này có tiền sử trầm cảm đơn cực và xuất hiện triệu chứng hưng cảm sau khi dùng thảo dược, nhiều khả năng do các hoạt tính dược lý tâm thần của Black Cohosh tác động lên các thụ thể serotonergic và dopaminergic [7]. Từ trường hợp này, các chuyên gia khuyến cáo Black Cohosh phải được sử dụng hết sức thận trọng ở những bệnh nhân có tiền sử trầm cảm đơn cực hoặc rối loạn lưỡng cực [7].
Những người có bệnh lý nền về gan cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng do các báo cáo về nguy cơ độc tính trên gan từng được ghi nhận trong y văn [3].
Cách dùng an toàn và hướng dẫn áp dụng thực tế
Để việc sử dụng Black Cohosh đạt hiệu quả và hạn chế rủi ro, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau dựa trên y văn khoa học:
Về liều lượng, liều dùng khuyến nghị hiện nay trên lâm sàng là từ 40 đến 80 mg mỗi ngày [3]. Liều tiêu chuẩn được công nhận rộng rãi của chiết xuất thân rễ dạng nước-isopropanol là khoảng 40 mg/ngày [6]. Không nên tự ý tăng liều vì liều cao hơn không làm tăng hiệu quả điều trị [6].
Về dạng bào chế, người dùng nên ưu tiên các sản phẩm chứa chiết xuất chuẩn hóa (như chiết xuất Remifemin hoặc chiết xuất isopropanolic/ethanolic chuẩn hóa) đã được thử nghiệm lâm sàng, bởi chất lượng ổn định của dược liệu chiết xuất là điều kiện tiên quyết bảo đảm hiệu quả điều trị và tính dung nạp [5], [4], [3].
Về thời gian sử dụng, các thử nghiệm lâm sàng thường theo dõi hiệu quả trong khoảng thời gian từ 12 tuần đến 24 tuần [8], [6], [2]. Do đó, người dùng không nên nóng vội kỳ vọng tâm trạng cải thiện tức thì chỉ sau vài ngày.
Tóm lại, chiết xuất rễ Black Cohosh là một lựa chọn thảo dược giàu tiềm năng hỗ trợ cải thiện tình trạng cáu gắt, lo âu và khí sắc suy giảm ở giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh mà không gây tác động tiêu cực của estrogen [5], [1], [6]. Tuy nhiên, với những kết quả nghiên cứu còn đối lập và nguy cơ kích thích hệ thần kinh ở người có tiền sử trầm cảm [7], [2], phụ nữ nên lắng nghe cơ thể, trao đổi kỹ với bác sĩ để có một phác đồ chăm sóc sức khỏe toàn diện và an toàn nhất cho tuổi xế chiều.