Cơn bốc hỏa, vã mồ hôi đêm cùng những đợt bực bội thất thường là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn mãn kinh. Để xoa dịu những khó chịu này mà không cần dùng đến liệu pháp hormone, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên. Nổi bật nhất trong số đó là Black cohosh (chiết xuất từ cây Actaea racemosa hay Cimicifuga racemosa), một loài thực vật có nguồn gốc Bắc Mỹ đang được quảng bá rầm rộ trên thị trường thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
Tuy nhiên, liệu loài thảo dược này có thực sự dập tắt được những cơn bốc hỏa như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học thực chứng, câu trả lời là hiệu quả của Black cohosh vẫn chưa thực sự rõ ràng và các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho kết quả rất trái ngược nhau.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về Black cohosh
Khi bước vào thời kỳ mãn kinh tự nhiên hoặc sau phẫu thuật, sự sụt giảm estrogen trong cơ thể kích hoạt hàng loạt rối loạn vận mạch, điển hình là hiện tượng bốc hỏa [1]. Vấn đề này cũng gây ảnh hưởng nặng nề đến những bệnh nhân có tiền sử ung thư vú, do các liệu pháp điều trị ung thư như cắt buồng trứng, suy buồng trứng do hóa trị hoặc dùng thuốc tamoxifen gây ra [1].
Trước nỗi lo ngại về tác dụng phụ của liệu pháp hormone thay thế, việc sử dụng các chế phẩm từ thảo mộc ở phụ nữ mãn kinh đã gia tăng mạnh mẽ trên toàn thế giới [1]. Black cohosh thường được nhắc đến như một vị cứu tinh cho hội chứng tiền mãn kinh và mãn kinh [2]. Dù vậy, phần lớn người dùng vẫn băn khoăn liệu loại cây này có tác dụng thực sự vượt trội hay chỉ là hiệu ứng tâm lý.
Cơ chế tác động được lý giải ra sao?
Chiết xuất từ thân rễ của Black cohosh chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học tiềm năng như các triterpene glycoside (gồm actein, cimicifugoside, deoxyactein), axit isoferulic và các alkaloid như n-methylcytisine [1]. Mặc dù đã được ứng dụng từ lâu, cơ chế tác động chính xác của Black cohosh vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [1].
Ban đầu, loài thảo dược này được cho là có cơ chế hoạt động tương tự như estrogen thực vật (phytoestrogen) [2]. Một số giả thuyết cho rằng thảo dược chứa các chất có hoạt tính điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc (SERM) [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu đã bác bỏ phần nào giả thuyết này. Thử nghiệm trên mô hình chuột bị cắt buồng trứng dùng chiết xuất Black cohosh liều 4, 40 và 400 mg/kg/ngày trong 2 tuần không ghi nhận sự thay đổi nào về trọng lượng tử cung hay hiện tượng hóa sừng tế bào âm đạo, chứng minh chiết xuất này không có đặc tính estrogen hay kháng estrogen [3].
Các dữ liệu gần đây chỉ ra Black cohosh có thể tác động trực tiếp lên hệ thống thần kinh dopaminergic và serotoninergic [1]. Cụ thể, các thành phần trong dịch chiết liên kết mạnh với các thụ thể serotonin 5-HT(1A), 5-HT(1D) và 5-HT(7) [3]. Trong đó, thụ thể 5-HT(1A) và 5-HT(7) liên quan mật thiết đến vùng dưới đồi - cơ quan chịu trách nhiệm điều hòa thân nhiệt và phát sinh các cơn bốc hỏa ở người [3]. Chiết xuất Black cohosh hoạt động như một chất chủ vận một phần và gắn kết cạnh tranh hỗn hợp lên thụ thể 5-HT(7) với nồng độ ức chế IC50 là 2,4 ± 0,4 microg/mL [3].
Các nghiên cứu ghi nhận kết quả tích cực ban đầu
Nhiều tài liệu chuyên môn và các thử nghiệm ban đầu từng đưa ra những nhận định rất khả quan về Black cohosh. Một bài tổng quan bao gồm 32 tài liệu khoa học cho thấy các nghiên cứu nhãn mở, không so sánh cũng như các thử nghiệm mở ngẫu nhiên có đối chứng đã chứng minh Black cohosh làm giảm đáng kể tần suất hoặc mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa [1].
Chẳng hạn, một thử nghiệm thí điểm năm 2004 trên 21 phụ nữ mãn kinh (độ tuổi trung bình 56, trong đó 13 người từng mắc ung thư vú và 6 người dùng tamoxifen hoặc raloxifene) bị bốc hỏa nặng ít nhất 14 lần/tuần [4]. Sau 4 tuần dùng chế phẩm Remifemin, tần suất bốc hỏa trung bình hàng ngày đã giảm tới 50% (từ mức nền 8,3 cơn mỗi ngày) và điểm số mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa hàng tuần giảm 56% [4]. Bệnh nhân cũng báo cáo ngủ ngon hơn, ít mệt mỏi và giảm đổ mồ hôi bất thường [4].
Năm 2013, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 84 phụ nữ mãn kinh cũng cho thấy kết quả khả quan [5]. Nhóm can thiệp uống 1 viên Black cohosh mỗi ngày trong 8 tuần đã giảm đáng kể cả về tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa ở tuần thứ 4 và tuần thứ 8 so với nhóm dùng giả dược [5].
Bằng chứng trái ngược từ các thử nghiệm mù đôi ngặt nghèo
Mặc dù có những tín hiệu tích cực ở các nghiên cứu quy mô nhỏ, kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược quy chuẩn lại mang tính mâu thuẫn sâu sắc [1]. Một tổng quan hệ thống đánh giá 5 nghiên cứu lâm sàng và 21 nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2007 kết luận rằng các bằng chứng về hiệu quả giảm bốc hỏa của Black cohosh ở bệnh nhân ung thư vú là chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn [2].
Thực tế, nhiều thử nghiệm quy mô lớn đã không thể chứng minh Black cohosh vượt trội hơn giả dược:
Nghiên cứu NCCTG Trial N01CC1 năm 2006 là thử nghiệm chéo pha III, mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược trên 132 phụ nữ trải qua 2 giai đoạn điều trị kéo dài 4 tuần [6]. Những người tham gia dùng 1 viên Black cohosh 20 mg ngày 2 lần hoặc giả dược [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng Black cohosh giảm 20% điểm bốc hỏa và giảm 17% tần suất cơn nóng, trong khi nhóm dùng giả dược lại ghi nhận mức giảm vượt trội hơn là 27% điểm bốc hỏa và 26% tần suất (P = 0,53 và P = 0,36) [6]. Có tới 38% bệnh nhân thích dùng giả dược hơn, so với 34% thích Black cohosh và 28% không phân biệt [6]. Nghiên cứu này kết luận thảo dược hoàn toàn không giảm bốc hỏa tốt hơn giả dược [6].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2001 trên 85 phụ nữ có tiền sử ung thư vú (trong đó 59 người đang dùng tamoxifen) kéo dài 60 ngày [7]. Cả nhóm dùng Black cohosh (42 người) và nhóm dùng giả dược (43 người) đều ghi nhận sự sụt giảm về số lượng và cường độ cơn bốc hỏa, nhưng sự khác biệt giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê [7]. Nồng độ các hormone FSH và LH trong máu của hai nhóm cũng không hề khác biệt [7].
Nghiên cứu kéo dài 12 tháng công bố năm 2010 theo dõi 89 phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh bị bốc hỏa từ vừa đến nặng [8]. Kết quả cho thấy nhóm dùng Black cohosh chỉ giảm 34% triệu chứng vận mạch (từ 65 cơn/tuần xuống 43 cơn), mức giảm này thấp hơn cả nhóm dùng giả dược (giảm tới 63%, từ 52 xuống 19 cơn/tuần) [8].
Hiểu lầm thường gặp về Black cohosh
Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là tin rằng Black cohosh có tác dụng điều hòa nội tiết mạnh mẽ tương tự như liệu pháp hormone hay các loại phytoestrogen đậu nành [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu phân tích sinh học và thử nghiệm mô hình động vật đã chứng minh Black cohosh không thể hiện hoạt tính phytoestrogen [2], [3]. Nó không làm tăng trọng lượng tử cung và cũng không làm biến đổi tế bào âm đạo như estrogen [3].
Một hiểu lầm khác là quy kết mọi sự thuyên giảm triệu chứng sau khi uống thảo dược đều là do hoạt chất của cây. Nhiều nghiên cứu mù đôi chỉ ra rằng hiệu ứng giả dược trong điều trị bốc hỏa rất mạnh, có thể làm giảm từ 20% đến 30%, thậm chí lên đến hơn 60% triệu chứng trong các nghiên cứu dài hạn [4], [8]. Do đó, nếu nghiên cứu không có nhóm đối chứng giả dược, việc người bệnh cảm thấy bớt bốc hỏa hoàn toàn có thể là tác động tâm lý.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Hồ sơ an toàn chung của Black cohosh được đánh giá là tương đối tốt, các tác dụng phụ nhìn chung hiếm gặp (chiếm khoảng 5,4%), thường nhẹ và có thể hồi phục [2], [1]. Các triệu chứng thường gặp bao gồm rối loạn tiêu hóa, phát ban, đau đầu, chóng mặt và đau tức ngực [1]. Trong thử nghiệm kéo dài 12 tháng, không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào liên quan đến Black cohosh được ghi nhận, thảo dược cũng không làm thay đổi các enzym gan, số lượng tế bào máu, lipid máu hay ảnh hưởng đến độ an toàn của vú và nội mạc tử cung [8].
Mặc dù vậy, người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng trước một số vấn đề:
- Người có bệnh lý về gan: Từng có một số báo cáo ca bệnh riêng lẻ về tổn thương tế bào gan cấp tính sau khi dùng thảo dược, mặc dù mối quan hệ nhân quả rõ ràng vẫn chưa được xác lập chắc chắn [1]. Các mối lo ngại về độc tính trên gan hiện vẫn chưa có kết luận ngã ngũ [2]. Do đó, người có tiền sử suy gan, viêm gan cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng [2].
- Bệnh nhân ung thư nhạy cảm với hormone: Mặc dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy thảo dược có đặc tính chống tăng sinh và có thể ức chế sự phát triển khối u chứ không kích thích tế bào ung thư [2], các bằng chứng lâm sàng về tác dụng phòng ngừa vẫn chưa có [2]. Việc sử dụng thảo dược ở người bệnh ung thư vú nhìn chung an toàn nếu không có bệnh gan đi kèm, nhưng vẫn bắt buộc phải có sự theo dõi của bác sĩ điều trị [2].
Cách tiếp cận thực tế cho phụ nữ mãn kinh
Dù kết quả lâm sàng chưa hoàn toàn đồng nhất, một số chế phẩm Black cohosh chuẩn hóa vẫn được nhiều phụ nữ lựa chọn sử dụng thử. Nếu có ý định trải nghiệm thảo dược này, bạn nên lưu ý:
- Lựa chọn liều lượng: Các nghiên cứu lâm sàng thường sử dụng chiết xuất tiêu chuẩn hóa với liều lượng tương đương 20 mg mỗi lần, uống 2 lần mỗi ngày (như trong nghiên cứu NCCTG) [6], hoặc 1 viên mỗi ngày theo hướng dẫn của nhà sản xuất [5].
- Thời gian theo dõi: Nên thử nghiệm sử dụng trong khoảng thời gian từ 4 đến 8 tuần để tự đánh giá mức độ cải thiện của cơ thể [5]. Nếu sau 2-3 tháng các cơn bốc hỏa không thuyên giảm, nên dừng lại để tránh lãng phí.
- Lối sống kết hợp: Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thảo dược, phụ nữ nên thực hiện các biện pháp điều chỉnh lối sống khoa học như mặc quần áo thoáng mát nhiều lớp, giữ phòng ngủ mát mẻ, hạn chế các tác nhân kích thích nhiệt (đồ ăn cay nóng, caffeine, rượu bia), kết hợp tập thể dục đều đặn và duy trì uống đủ nước mỗi ngày.
Black cohosh từng được kỳ vọng là giải pháp thay thế tự nhiên hoàn hảo cho chứng bốc hỏa mãn kinh, nhưng các bằng chứng khoa học chất lượng cao hiện nay vẫn ghi nhận nhiều kết quả trái chiều [1], [6]. Bên cạnh một số nghiên cứu ghi nhận cải thiện triệu chứng, nhiều thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt lại cho thấy thảo mộc này không vượt trội hơn so với giả dược [6], [7], [8]. Chị em phụ nữ nên giữ cái nhìn tỉnh táo, không xem đây là thần dược và cần chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để tìm ra phác đồ chăm sóc sức khỏe an toàn, phù hợp nhất.
