Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên nhằm xoa dịu các cơn bốc hỏa, vã mồ hôi đêm hoặc rối loạn cảm xúc [1, 2]. Trong số các sản phẩm truyền miệng phổ biến trên thị trường thực phẩm chức năng, black cohosh (chiết xuất từ rễ cây Actaea racemosa hoặc Cimicifuga racemosa) là cái tên được tìm kiếm khá nhiều [1, 3].
Tuy nhiên, việc sử dụng black cohosh có thực sự an toàn tuyệt đối hay tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan? Câu trả lời từ giới chuyên môn là nguy cơ tổn thương gan cấp tính do black cohosh tuy hiếm gặp nhưng hoàn toàn có thật và người dùng bắt buộc phải biết rõ các biểu hiện cảnh báo lâm sàng để ngừng thuốc kịp thời [1, 4].
Black cohosh là gì và vì sao lại được quan tâm?
Black cohosh, hay còn gọi là rễ rắn đen, là một loại thảo dược có nguồn gốc Bắc Mỹ, thường được bào chế dưới dạng viên uống thực phẩm bổ sung [1, 3]. Dược thảo này từ lâu đã được chị em sử dụng nhằm kiểm soát các triệu chứng vận mạch khó chịu ở giai đoạn mãn kinh [1].
Dù được quảng bá với nguồn gốc từ thiên nhiên, nhiều cơ quan quản lý y tế tại Úc, Canada và Liên minh châu Âu (EU) đã phải ban hành các cảnh báo về mối liên hệ tiềm tàng giữa thảo dược này và tình trạng độc tính trên gan [2]. Dược điển Hoa Kỳ (USP) cũng chính thức yêu cầu gắn nhãn cảnh báo nguy cơ gây độc tế bào gan trên bao bì các sản phẩm chứa black cohosh [2, 3].
Cơ chế tác động lên tế bào gan: Vì sao dược liệu tự nhiên gây hại?
Đến nay, cơ chế chính xác dẫn đến tổn thương gan cấp tính do black cohosh vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [4, 8]. Các nhà khoa học xác định đây phần lớn là phản ứng dạng dị ứng cá địa (idiosyncratic hepatitis), tức phản ứng bất thường của hệ miễn dịch xảy ra ngẫu nhiên ở một số cá thể nhạy cảm [3].
Nghiên cứu chỉ ra rằng black cohosh chứa các hợp chất catechol và phenol [4]. Khi đi vào cơ thể, các chất này có thể bị kích hoạt thành các chất chuyển hóa quinone mang điện tích [4]. Những chất chuyển hóa này liên kết với glutathione hoặc nhóm sulfhydryl, kích thích giải phóng các gốc tự do và gây tổn thương tế bào gan qua phản ứng oxy hóa [4].
Phân tích mô học và kính hiển vi điện tử từ mẫu sinh thiết gan của bệnh nhân bị hoại tử tế bào gan sau dùng black cohosh cho thấy sự tích tụ bất thường của các sản phẩm cộng hợp protein 4HNE [3]. Quá trình này kích hoạt phản ứng tự miễn dịch, lôi kéo các tế bào lympho xâm nhập phá hủy nhu mô gan [3]. Hậu quả ghi nhận trên lâm sàng có thể dao động từ thoái hóa mỡ, hoại tử tế bào gan, ứ mật cho đến suy gan tối cấp phải ghép tạng hoặc đe dọa tính mạng [1, 4].
4 dấu hiệu lâm sàng cảnh báo gan tổn thương cần ngừng ngay
Do các tổn thương gan dạng viêm gan thảo dược thường diễn tiến âm thầm trước khi bùng phát, người dùng cần ghi nhớ 4 dấu hiệu cảnh báo then chốt sau đây để dừng sản phẩm ngay lập tức:
Thứ nhất là tình trạng vàng mắt, vàng da [1, 2]. Đây là dấu hiệu kinh điển của tình trạng ứ mật và suy giảm chức năng bài tiết chất thải bilirubin của tế bào gan [1, 8]. Thực tế ghi nhận có trường hợp bệnh nhân xuất hiện vàng da không đau kéo dài cả tháng sau khi dùng thảo dược [1, 2].
Thứ hai là mệt mỏi, suy nhược kéo dài không rõ nguyên nhân [1, 2]. Cơ thể uể oải, mất năng lượng thường xuất hiện sớm khi nhu mô gan bị viêm hoại tử [1, 4].
Thứ ba là ngứa ngáy toàn thân [1, 2]. Khi dòng chảy của mật bị cản trở (tổn thương dạng ứ mật), muối mật tích tụ ngấm vào các tổ chức dưới da, gây ngứa dữ dội và lan tỏa [1, 2].
Thứ tư là đau nhức khớp, đi kèm các rối loạn tiêu hóa như buồn nôn, khó chịu hoặc các phản ứng phát ban [2, 4]. Một số ca bệnh ghi nhận tình trạng đau khớp xuất hiện đồng thời với các đợt tăng vọt men gan [5].
Bằng chứng y khoa: Các ca lâm sàng cảnh báo độc tính
Các y văn quốc tế đã báo cáo nhiều trường hợp điển hình về tổn thương gan do thảo dược này gây ra. Năm 2021, một báo cáo công bố trường hợp nữ bệnh nhân 50 tuổi người Mỹ gốc Phi nhập viện sau 2 tháng mệt mỏi, ngứa và vàng da nặng [1]. Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ bilirubin và phosphatase kiềm tăng vọt [1]. Bệnh nhân có tiền sử uống black cohosh để giảm triệu chứng mãn kinh, trong khi các kiểm tra về bệnh nhiễm trùng và tự miễn dịch đều âm tính [1]. Sau khi ngừng dùng black cohosh, sức khỏe bệnh nhân hồi phục dần và men gan trở lại bình thường sau 6 tháng [1].
Một trường hợp khác được công bố năm 2014 là bệnh nhân nữ 44 tuổi, hoàn toàn khỏe mạnh, không có tiền sử bệnh lý, xuất hiện vàng da không đau sau 1 tháng tự ý dùng black cohosh trị bốc hỏa [5]. Kết quả chụp cắt lớp (CT) và sinh thiết gan cho thấy tổn thương gan bán cấp [5]. Do bệnh nhân không sử dụng rượu bia, ma túy, thuốc giảm đau NSAID hay bất kỳ loại thuốc nào khác, các bác sĩ kết luận tổn thương gan cấp tính trực tiếp bắt nguồn từ thảo dược này [5].
Ngoài ra, một phân tích năm 2014 trên mẫu sinh thiết gan của 2 nữ bệnh nhân bị hoại tử tế bào gan bán cấp diện rộng sau khi dùng black cohosh cũng ghi nhận tình trạng ứ mật, tăng vọt men gan và xuất hiện tổn thương oxy hóa nghiêm trọng ở tế bào gan [3].
Góc nhìn đa chiều: Tranh cãi từ các thử nghiệm lâm sàng
Mặc dù có nhiều ca lâm sàng cảnh báo, việc kết luận thảo dược này chắc chắn gây độc cho gan vẫn còn nhiều điểm tranh luận trong giới học thuật. Năm 2008, Ủy ban Chuyên gia Thông tin Bổ sung Chế độ ăn uống thuộc Dược điển Hoa Kỳ (USP) đã rà soát 30 báo cáo về tổn thương gan liên quan đến black cohosh [2]. Kết quả cho thấy tất cả các trường hợp chỉ dừng lại ở mức "có thể" liên quan (possible), không có trường hợp nào đạt mức chắc chắn (certain) hoặc có khả năng cao (probable) [2].
Đáng chú ý, một nghiên cứu phân tích tổng hợp công bố năm 2011 trên 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với 1.020 phụ nữ (độ tuổi 40–60) sử dụng dịch chiết black cohosh bằng cồn isopropanol liều từ 40–128 mg/ngày trong 3 đến 6 tháng [6]. Kết quả không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ các men gan AST và ALT giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm đối chứng [6].
Năm 2009, khi các chuyên gia đánh giá lại 42 ca nghi ngờ ngộ độc black cohosh bằng thuật toán CIOMS, đa số các trường hợp nặng ban đầu lại có chẩn đoán cuối cùng là viêm gan tự miễn hoặc viêm gan do virus herpes chứ không phải do thảo dược [7]. Tương tự, một đánh giá tổng quan năm 2010 phân tích 69 ca bệnh cho thấy dữ liệu các báo cáo tự phát thường có chất lượng kém, thiếu thông tin về loại sản phẩm, thiếu đánh giá về tiền sử uống rượu, bệnh nền hay thuốc dùng kèm [8].
Lợi ích, giới hạn và hiểu lầm thường gặp
Sự bất đồng giữa các ca bệnh lâm sàng đơn lẻ và các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn chỉ ra rằng tổn thương gan do black cohosh là phản ứng hiếm, không phụ thuộc hoàn toàn vào liều lượng thông thường mà chủ yếu gắn liền với cơ địa dị ứng đặc thù của người bệnh [6, 8].
Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Cứ là thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại gan". Trên thực tế, các hoạt chất thảo dược khi vào cơ thể vẫn phải chuyển hóa qua gan và có thể tạo ra các sản phẩm độc hại [4]. Hiểu lầm thứ hai là người dùng thường tự ý mua uống nhưng giấu bác sĩ, không khai báo việc sử dụng thực phẩm chức năng [5]. Điều này khiến việc chẩn đoán nguyên nhân gây suy giảm chức năng gan bị chậm trễ [5].
Bên cạnh đó, các phản ứng phụ nhẹ khác của thảo dược này cũng thường bị bỏ qua, bao gồm rối loạn tiêu hóa, nổi mẩn, đau đầu, chóng mặt [4]. Đáng lưu ý, các nghiên cứu đều ghi nhận rằng việc phát hiện sớm và ngừng ngay thảo dược sẽ giúp phục hồi chức năng gan nhanh chóng, ngăn ngừa hoại tử tiến triển thành suy gan tối cấp [1, 4].
Ai cần tuyệt đối thận trọng khi dùng black cohosh?
Những đối tượng có tiền sử mắc các bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc nghiện rượu tuyệt đối không nên tự ý sử dụng sản phẩm chứa black cohosh khi chưa có hướng dẫn y tế [2, 7].
Những người đang phải điều trị phối hợp nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tránh tự ý bổ sung để phòng ngừa tương tác bất lợi [2, 7]. Bất kỳ ai xuất hiện các triệu chứng miễn dịch bất thường hoặc đang có bệnh lý tự miễn cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao [4, 8]. Phụ nữ trước khi dùng nên đi kiểm tra chức năng gan cơ bản để làm mốc đối chiếu [1, 2].
Cách dùng an toàn và khuyến cáo thực tế
Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người tiêu dùng cần chủ động thực hiện các nguyên tắc sau:
- Thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm thảo dược, thực phẩm bổ sung đang dùng trong mọi lần thăm khám [5].
- Lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đạt chứng nhận kiểm định chất lượng, tránh mua hàng trôi nổi không rõ hàm lượng và thành phần rễ cây [3, 7].
- Thường xuyên theo dõi sức khỏe và thực hiện xét nghiệm định kỳ men gan (AST, ALT, phosphatase kiềm, bilirubin) nếu phải sử dụng kéo dài nhiều tháng [1, 6].
- Tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo của nhà sản xuất, tuyệt đối không tăng liều với hy vọng xoa dịu triệu chứng mãn kinh nhanh hơn [6].
- Ngừng sản phẩm ngay lập tức và đến cơ sở y tế chuyên khoa kiểm tra nếu xuất hiện một trong bốn dấu hiệu cảnh báo: vàng da/mắt, mệt mỏi suy nhược, ngứa ngáy hoặc đau khớp [1, 2].
Black cohosh có thể mang lại sự hỗ trợ nhất định cho phụ nữ giai đoạn mãn kinh, song nguy cơ tổn thương gan dị ứng tuy hiếm nhưng rất nghiêm trọng [1, 8]. Việc lắng nghe cơ thể, sử dụng sản phẩm thận trọng và chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ lá gan của bạn.
