Nhiều người coi rong biển là siêu thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ giảm cân và cung cấp khoáng chất dồi dào. Thói quen ăn canh rong biển mỗi ngày hoặc dùng viên bổ sung chiết xuất tảo bẹ xuất hiện ngày càng phổ biến trong các gia đình. Tuy nhiên, việc ăn quá nhiều rong biển trong thời gian ngắn có thể gây phản tác dụng cho tuyến giáp.

Nạp lượng lớn iốt đột ngột không làm tăng hormone tuyến giáp vô hạn mà kích hoạt cơ chế tự bảo vệ khiến tuyến giáp ngừng hoạt động tạm thời [4, 5]. Đây là hiện tượng y học mang tên hiệu ứng Wolff-Chaikoff, giải thích vì sao thừa chất dinh dưỡng này lại dẫn tới tình trạng suy giáp [1, 4].

Hiệu ứng Wolff-Chaikoff là gì?

Năm 1948, hai nhà khoa học Wolff và Chaikoff phát hiện tuyến giáp giảm tổng hợp hormone khi nồng độ iốt trong máu vượt ngưỡng cho phép [1]. Phản ứng sinh lý này gọi là hiệu ứng Wolff-Chaikoff cấp tính, xuất hiện khi nồng độ iốt nội tại của tuyến giáp tăng vọt [2]. Thay vì tiếp tục sản xuất hormone, tuyến giáp chủ động ngắt quá trình tổng hợp để bảo vệ cơ thể [4, 5].

Hiện tượng này ngăn chặn việc phóng thích ồ ạt hormone tuyến giáp vào máu khi cơ thể tiếp xúc với lượng iốt lớn bất thường [4, 5]. Ức chế tổng hợp hormone tuyến giáp diễn ra trong khoảng 24 giờ đến 48 giờ sau khi nạp thừa iốt [1, 7].

Ở đa số người khỏe mạnh, tác động này chỉ mang tính tạm thời [2, 6]. Nồng độ các hormone tự do như FT4 và FT3 có thể giảm nhẹ trong máu [2]. Đồng thời, lượng hormone kích thích tuyến giáp (TSH) tăng lên nhằm kích hoạt cơ chế bù trừ, đôi khi làm tuyến giáp phình nhẹ hình thành bướu cổ nhỏ [2].

Cơ chế sinh lý học gây suy giáp tạm thời

Bình thường, iốt vô cơ được hấp thu vào tuyến giáp để gắn với protein thyroglobulin nhờ enzyme thyroid peroxidase (TPO) [3]. Khi iốt nội giáp tăng quá cao, phản ứng hữu cơ hóa iốt (organification) bị ức chế hoàn toàn [2, 4]. Quá trình sản sinh phân tử tiền chất tạo ra thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) bị chặn lại [3].

Cơ chế phân tử tạo ra hiện tượng này là sự hình thành các hợp chất trung gian như iodolactone, iodoaldehyde hoặc iodolipid trong lòng tuyến giáp [4]. Giả thuyết y học cho rằng các hợp chất iodopeptide sinh ra làm ức chế tạm thời mRNA và quá trình sinh tổng hợp protein TPO [3]. Hoạt động của hệ enzyme peroxidase tuyến giáp cùng hydrogen peroxide bị gián đoạn, khiến việc gắn iốt vào chất nền protein ngưng trệ [4, 7].

Ngoài ra, sự suy giảm hoạt tính của enzyme deiodinase bên trong tuyến giáp cũng góp phần làm hạ thấp lượng hormone được tạo thành [4]. Khi thiếu hụt T3 và T4, cơ thể rơi vào trạng thái suy giáp lâm sàng hoặc suy giáp dưới lâm sàng [1, 4].

Hiện tượng thoát ức chế giúp tuyến giáp phục hồi

Tuyến giáp bình thường không bị ức chế vĩnh viễn nhờ khả năng tự điều hòa [1, 4]. Cơ chế này mang tên "hiện tượng thoát" (escape phenomenon), diễn ra sau vài ngày chịu ảnh hưởng của hiệu ứng cấp tính [2, 4]. Tuyến giáp giảm biểu hiện và giảm hoạt tính của kênh đồng vận chuyển natri-iốt (sodium-iodide symporter - NIS) trên màng tế bào [1, 4].

Kênh NIS chịu trách nhiệm vận chuyển chủ động ion iốt từ máu vào trong mô giáp [2]. Khi số lượng và chức năng của NIS bị hạ thấp, lượng iốt thâm nhập vào tuyến giáp giảm rõ rệt [1, 4]. Nồng độ iốt nội mô hạ xuống, giải phóng hệ thống enzyme TPO khỏi các chất ức chế [3].

Quá trình hữu cơ hóa iốt hoạt động trở lại bình thường và chu trình sản xuất T3, T4 tái lập [3]. Người bình thường có thể duy trì trạng thái bình giáp kể cả khi nạp mức iốt vượt ngưỡng lên tới 500 mcg/ngày [2]. Hiện tượng thoát ức chế thường hoàn tất trong khoảng thời gian từ 24 đến 48 giờ [4].

Bằng chứng y học về dung nạp và ức chế iốt

Nghiên cứu lâm sàng năm 2019 ghi nhận các phản ứng bất thường của tuyến giáp sau khi người bệnh dùng thực phẩm chức năng chứa tảo bẹ (kelp) [2]. Báo cáo nêu rõ tuyến giáp người trưởng thành có thể dung nạp nạp thừa iốt mạn tính không triệu chứng nhờ giảm kênh NIS [2]. Tuy nhiên, nếu cơ chế tự điều hòa thất bại, người bệnh đối mặt với tình trạng suy giáp hoặc cường giáp rõ rệt trên lâm sàng [2].

Một nghiên cứu năm 2020 theo dõi 100 trẻ sơ sinh bú mẹ bị bệnh Basedow đang điều trị bằng hợp chất kali iodid (KI) [5]. Dù tiếp tục nhận iốt qua sữa mẹ, 88 trên 100 trẻ duy trì chỉ số TSH bình thường [5]. Trong nhóm 12 trẻ bị suy giáp dưới lâm sàng, 7 trẻ trở lại bình thường nhờ hiện tượng thoát khỏi hiệu ứng Wolff-Chaikoff [5].

Nghiên cứu mô hình động học năm 2022 phân tích quá trình hấp thu iốt ở phụ nữ mang thai và thai nhi [6]. Kết quả thực nghiệm xác lập tuyến giáp người lớn bão hòa khi lượng iốt vượt ngưỡng 350 microgam trên mức cơ bản 8000 microgam [6]. Trạng thái bão hòa này kích hoạt khối chặn hấp thu iốt hoàn toàn kéo dài 36 giờ [6].

Năm 2006, nghiên cứu lâm sàng báo cáo trường hợp trẻ sơ sinh bị suy giáp thoáng qua sau khi bôi dung dịch sát trùng chứa iốt ngoài da [7]. Thuốc sát trùng hấp thu qua da gây quá tải iốt, kích hoạt hiệu ứng ức chế sản xuất hormone tuyến giáp kéo dài nhiều ngày [7].

Dù cung cấp dữ liệu giá trị, các bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn có giới hạn nhất định. Nhiều thử nghiệm trên thai nhi chỉ dừng ở mô hình động học mô phỏng hoặc nghiên cứu trên động vật gặm nhấm chưa thống nhất [6]. Nghiên cứu năm 2020 trên 100 trẻ sơ sinh tại Nhật Bản có thể chịu ảnh hưởng bởi thói quen ăn nhiều rong biển lâu đời của người dân bản địa, chưa phản ánh đầy đủ phản ứng ở các vùng thiếu iốt [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rong biển

Nhiều người tin rằng nguồn thực phẩm tự nhiên như rong biển luôn an toàn tuyệt đối và ăn càng nhiều càng tốt. Thực tế, các loại tảo bẹ khô tích lũy hàm lượng iốt vô cùng đậm đặc [2]. Việc ăn liên tục các món canh tảo hoặc dùng viên uống chiết xuất rong biển liều cao dễ gây thừa iốt cấp tính [1, 5].

Một lầm tưởng khác là thừa iốt chỉ gây ra bệnh cường giáp (nhiễm độc giáp). Thừa iốt có thể kích hoạt bệnh cường giáp do hiện tượng tự chủ của nhân giáp, nhưng phản ứng ban đầu phổ biến lại là suy giáp do hiệu ứng Wolff-Chaikoff [1, 7]. Tuyến giáp bị ức chế khiến người dùng mệt mỏi, tăng cân, sợ lạnh và xuất hiện bướu cổ [1, 4].

Nhiều người cũng nghĩ khi nạp quá nhiều iốt, tuyến giáp sẽ mãi mãi mất khả năng hoạt động. Ở người khỏe mạnh bình thường, quá trình đình trệ này chỉ là phản ứng tạm thời và tự hồi phục sau vài ngày ngưng tiêu thụ [4, 8].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải cơ thể nào cũng có thể tự thoát khỏi hiệu ứng Wolff-Chaikoff một cách thuận lợi [4, 7]. Một số đối tượng mang nguy cơ cao bị suy giáp kéo dài nếu hấp thu lượng lớn iốt từ rong biển:

  • Bệnh nhân viêm tuyến giáp tự miễn (viêm tuyến giáp Hashimoto) hoặc có nồng độ tự kháng thể kháng TPO và thyroglobulin cao trong máu [4, 7].
  • Người từng điều trị bệnh Basedow bằng phẫu thuật, thuốc kháng giáp trạng hoặc iốt phóng xạ [4, 7].
  • Bệnh nhân từng bị viêm tuyến giáp bán cấp hoặc viêm tuyến giáp sau sinh [4, 7].
  • Người từng suy giảm chức năng tuyến giáp do điều trị bằng hoạt chất recombinant interferon-alpha [3].
  • Bệnh nhân có bướu giáp đa nhân, đối diện rủi ro bùng phát cường giáp hoặc suy giáp khó kiểm soát [1, 7].
  • Thai nhi và trẻ sơ sinh do hệ tuyến giáp chưa phát triển hoàn thiện cơ chế thoát ức chế [4, 5]. Khả năng tự thoát khỏi hiệu ứng này ở thai nhi chỉ xuất hiện từ tuần thai thứ 36 đến tuần thứ 40 [2, 5].

Khi người thuộc nhóm nguy cơ bị thừa iốt, suy giáp có thể kéo dài vài tuần, thậm chí vĩnh viễn nếu không can thiệp y tế [7, 8]. Một số trường hợp bắt buộc phải dùng liệu pháp hormone thay thế tạm thời dưới chỉ định chuyên khoa [8].

Cách dùng rong biển và iốt an toàn mỗi ngày

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của rong biển mà không gây hại cho tuyến giáp, người tiêu dùng cần kiểm soát liều lượng nạp vào cơ thể. Lượng iốt tiêu thụ trên 200 microgam mỗi lít nước tiểu được xếp vào ngưỡng thừa iốt có nguy cơ gây rối loạn [4]. Người khỏe mạnh không nên vượt quá ngưỡng dung nạp an toàn 500 mcg iốt mỗi ngày từ mọi nguồn thực phẩm và thực phẩm bổ sung [2].

Khi chế biến rong biển khô, nên ngâm nước nhiều lần và luộc bỏ nước đầu để hòa tan bớt lượng muối khoáng và iốt dư thừa. Chỉ nên ăn canh rong biển từ 1 đến 2 lần mỗi tuần thay vì dùng thay thế rau xanh hàng ngày. Tuyệt đối không tự ý dùng các viên uống bổ sung chiết xuất tảo bẹ không rõ hàm lượng dinh dưỡng [2].

Phụ nữ mang thai và cho con bú cần thận trọng tối đa với món canh rong biển đậm đặc [1]. Nạp quá nhiều iốt qua thực phẩm trong thai kỳ có thể truyền sang con, gây bướu cổ thai nhi chèn ép đường thở lúc sinh hoặc dẫn tới suy giáp bẩm sinh [1]. Những người đang mắc bệnh lý nền tuyến giáp hoặc đang điều trị thuốc bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng chế độ ăn chứa rong biển [4, 7].

Rong biển là thực phẩm giàu vi chất nhưng việc nạp thừa iốt cấp tính sẽ kích hoạt hiệu ứng Wolff-Chaikoff gây đình trệ tuyến giáp [1, 4]. Tuyến giáp bình thường có thể tự bảo vệ và hồi phục, nhưng những người có bệnh nền cần kiểm soát chặt chẽ để phòng ngừa nguy cơ biến chứng [4, 7].