Vì sao ăn ngô dễ làm bụng tức ách, nổi sóng?

Ngô luộc, ngô nướng hay các món chế biến từ ngô là món ăn dân dã, quen thuộc hàng ngày. Tuy nhiên, không ít người sau khi ăn bắp ngô lại gặp tình trạng bụng căng cứng, ậm ạch, liên tục ợ hơi hoặc sùng sục khó chịu. Thắc mắc này đặc biệt phổ biến ở những ai có hệ tiêu hóa nhạy cảm.

Nguyên nhân chính nằm ở việc ngô chứa nhiều carbohydrate và chất xơ. Đối với người bình thường, hệ tiêu hóa xử lý trơn tru các thành phần này. Nhưng với người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), sự có mặt của nhóm carbohydrate chuỗi ngắn và chất xơ không phù hợp có thể nhanh chóng biến bữa ăn nhẹ thành cơn đau quặn bụng [1], [2].

Hội chứng ruột kích thích là một trong những rối loạn tương tác trục não - ruột phổ biến nhất thế giới [3]. Một khảo sát toàn cầu trên hơn 54.000 người cho thấy tỷ lệ mắc IBS là khoảng 4,1% và táo bón chức năng là 11,7% [3]. Phần lớn bệnh nhân đều nhận diện thực phẩm là yếu tố kích hoạt các đợt phát tác triệu chứng đường tiêu hóa [3].

Carbohydrate chuỗi ngắn và chất xơ: Thủ phạm tạo khí

Để hiểu nguyên nhân gây đầy hơi, cần xem xét nhóm chất có tên FODMAP (các oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol có thể lên men) [3], [4]. Đây là tập hợp các chuỗi carbohydrate ngắn kém hấp thu tại ruột non [4].

Khi vào đường ruột, các chất đường ngắn này không được phân giải hết mà di chuyển tiếp xuống hồi tràng đoạn cuối và đại tràng [5]. Tại đây, chúng tạo ra áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, kéo một lượng lớn nước vào lòng ống tiêu hóa [4]. Tiếp đó, các chủng vi khuẩn đường ruột nhanh chóng lên men những chất này, giải phóng một lượng khí dồi dào [4], [5].

Sự kết hợp giữa lượng nước tăng thêm và lượng khí sinh ra làm căng giãn thành ruột [4], [5]. Ở người mắc IBS - nhóm đối tượng vốn có tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng và rối loạn nhu động - áp lực này ngay lập tức kích hoạt phản ứng đau bụng, chướng bụng và làm biến đổi thói quen đại tiện [6], [4].

Bên cạnh FODMAP, các thành phần chất xơ trong ngũ cốc cũng có tác động phức tạp [1], [7]. Ngũ cốc nguyên hạt nói chung là nguồn đóng góp lượng FODMAP và chất xơ đáng kể trong khẩu phần [7]. Nếu dung nạp các dạng xơ khó dung nạp hoặc chứa nhiều FODMAP vượt mức, đường tiêu hóa nhạy cảm sẽ phản ứng dữ dội [1], [6].

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về ngưỡng nạp và triệu chứng?

Mối liên quan giữa lượng carbohydrate lên men và mức độ nghiêm trọng của IBS đã được ghi nhận trong nhiều công trình y khoa.

Trong một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Phòng khám Ngoại trú Đường ruột thuộc Bộ môn Tiêu hóa, Đại học Liên bang São Paulo (UNIFESP) năm 2019, các nhà khoa học đã khảo sát 63 bệnh nhân trưởng thành mắc IBS [2]. Nhóm gồm 21 người thể táo bón, 21 người thể tiêu chảy và 21 người thể hỗn hợp [2]. Lượng thức ăn được đánh giá bằng nhật ký dinh dưỡng và bảng câu hỏi bán định lượng [2]. Kết quả ghi nhận lượng tiêu thụ carbohydrate quá mức, đặc biệt là nhóm FODMAP, được chính các bệnh nhân chỉ điểm là nguyên nhân trực tiếp làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [2]. Lượng xơ trung bình hàng ngày của nhóm này chỉ đạt 23g, thấp hơn khuyến cáo [2].

Về lượng tiêu thụ, các tài liệu tổng quan cho thấy tác động tiêu cực của FODMAP xuất hiện rõ rệt khi vượt qua một ngưỡng nhất định. Một tổng quan khoa học năm 2018 chỉ ra rằng các hợp chất FODMAP lên men nhanh trong lòng ruột luôn gây ra các triệu chứng bất lợi như tiêu chảy thẩm thấu, căng giãn ruột và đầy hơi khi vượt quá liều lượng khoảng 0,3g trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể, tương đương khoảng 15g mỗi ngày [5]. Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng có xu hướng giảm khi độ polyme hóa tăng lên nhờ giảm áp lực thẩm thấu và giảm tốc độ lên men [5].

Bên cạnh đó, dạng bào chế của thành phần từ ngô cũng tạo ra sự khác biệt. Nghiên cứu năm 2020 trên người trưởng thành khỏe mạnh thử nghiệm thanh dinh dưỡng bổ sung tinh bột kháng RS4 (thay thế 21g hoặc 30g chất xơ) cho thấy tinh bột kháng có nguồn gốc từ khoai tây, sắn và ngô được xếp vào nhóm nguyên liệu ít FODMAP (low-FODMAP) [6]. Thành phần tinh bột kháng ít FODMAP này mang lại khả năng dung nạp đường ruột tốt hơn [6]. Dẫu vậy, nghiên cứu này có giới hạn là thực hiện ngắn hạn trên người khỏe mạnh, chưa kiểm chứng đầy đủ cơ chế ở bệnh nhân có tổn thương ruột [6].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo mù đôi công bố năm 2022 trên 26 bệnh nhân IBS cũng làm sáng tỏ vấn đề bổ sung xơ [8]. Bệnh nhân được áp dụng 3 chế độ ăn ít FODMAP trong 14 ngày (nghỉ đào thải trên 21 ngày giữa các đợt) với mức xơ khác nhau: nhóm đối chứng dùng 23g/ngày, nhóm bổ sung bã mía dùng 33g/ngày, và nhóm kết hợp bã mía với tinh bột kháng dùng 45g/ngày [8]. Kết quả cho thấy từ điểm mức độ nghiêm trọng ban đầu là 305, cả 3 chế độ đều giúp giảm hơn 50 điểm triệu chứng, tỷ lệ đáp ứng lần lượt là 57%, 67% và 48% (không có khác biệt ý nghĩa thống kê giữa các nhóm) [8]. Lượng phân tăng khoảng 50% ở hai nhóm bổ sung xơ [8]. Điều này chứng minh rằng khi nền tảng FODMAP được kiểm soát, việc bổ sung đúng loại xơ có thể hỗ trợ tạo khuôn phân mà không làm bùng phát cơn đau [8].

Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu hiện có

Các bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn giảm FODMAP là can thiệp dinh dưỡng hàng đầu giúp kiểm soát các triệu chứng của hội chứng ruột kích thích [3], [6], [4]. Phương pháp này giúp phần lớn bệnh nhân giảm thiểu đáng kể tình trạng đầy hơi, ậm ạch bụng và rối loạn đại tiện [4], [5].

Tuy nhiên, chế độ ăn hạn chế FODMAP cũng bộc lộ nhược điểm là dễ làm sụt giảm tổng lượng chất xơ tiêu thụ hàng ngày của người bệnh [5], [8]. Trong khi đó, chất xơ vẫn là dưỡng chất thiết yếu hàng ngày [6].

Một giới hạn cần nhìn nhận rõ: chưa có nghiên cứu riêng biệt trên từng giống ngô luộc hay ngô tươi cụ thể đối với từng phân nhóm bệnh nhân IBS. Dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung vào cơ chế chung của FODMAP, các loại carbohydrate chuỗi ngắn và tinh bột kháng chiết xuất [6], [4], [5]. Do đó, phản ứng thực tế khi ăn ngô nguyên hạt có thể thay đổi rất lớn tùy theo cơ địa nhạy cảm của từng cá nhân [6].

Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng khem khi đau bụng

Nhiều người bệnh thường mắc sai lầm là cắt bỏ hoàn toàn ngô cũng như tất cả các loại ngũ cốc, tinh bột ra khỏi khẩu phần ăn suốt thời gian dài vì sợ đầy hơi. Cách làm này dễ dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng và suy giảm lượng chất xơ cần thiết cho cơ thể [2], [5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ bổ sung thật nhiều chất xơ từ bất kỳ nguồn nào cũng giúp cải thiện bệnh đường ruột. Thực tế, việc nạp các thành phần xơ đi kèm lượng lớn FODMAP lên men nhanh có thể phản tác dụng, khiến thành ruột bị căng trướng và tăng cảm giác khó chịu [1], [6], [5].

Nghiên cứu khảo sát trên 725 người dân năm 2023 cho thấy đa số mọi người biết đến lợi ích của chất xơ nhưng lại có mức hiểu biết rất thấp về các hợp chất FODMAP cũng như tác hại tiềm tàng của chúng đối với đường tiêu hóa [7]. Không phải thực phẩm giàu xơ nào cũng lành tính với người có ruột kích thích nếu chưa được kiểm soát về FODMAP [6], [7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đã được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc chứng táo bón chức năng cần đặc biệt lưu tâm đến phản ứng của bụng khi ăn ngô và các sản phẩm ngũ cốc [3], [1]. Nhóm bệnh nhân IBS thể tiêu chảy hoặc thể hỗn hợp cũng dễ bị tăng số lần đi ngoài nếu nạp nhiều carbohydrate lên men [2].

Người có hội chứng tăng nhạy cảm nội tạng hoặc tiền sử không dung nạp đường fructose cần lắng nghe cơ thể cẩn thận [6], [4]. Những người đang trong giai đoạn bùng phát cơn đau quặn bụng cấp tính không nên thử nghiệm ăn lượng lớn ngô cùng lúc [2].

Lưu ý rằng đối với các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em mắc các vấn đề tiêu hóa, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt từ các trích đoạn này. Những đối tượng trên không nên tự ý áp dụng chế độ kiêng khem ngặt nghèo mà cần tham vấn trực tiếp chuyên gia y tế.

Người bệnh ruột kích thích nên ăn ngô như thế nào?

Dựa trên hướng dẫn y khoa chuẩn về chế độ ăn cho IBS, quy trình can thiệp bao gồm 3 bước: giai đoạn hạn chế nghiêm ngặt, giai đoạn thử nạp lại từng loại thực phẩm và giai đoạn cá nhân hóa thực đơn lâu dài [3].

Vì tổng liều lượng FODMAP vượt quá mức khoảng 15g mỗi ngày (hoặc 0,3g/kg thể trọng) dễ kích hoạt phản ứng tiêu chảy thẩm thấu và đầy hơi, người bệnh tuyệt đối không nên ăn một lúc quá nhiều ngô [5].

Nếu đang ở giai đoạn ruột kích thích bùng phát nhiều triệu chứng, bạn nên tạm thời hạn chế ngô nguyên hạt [3]. Khi hệ tiêu hóa đã ổn định, bạn có thể thử nạp lại ngô với lượng vừa phải, ăn chậm, nhai thật kỹ để hỗ trợ tiêu hóa. Thay vì ăn cả bắp ngô lớn trong một bữa, hãy chia nhỏ thành lượng vừa phải và theo dõi biểu hiện của bụng trong vòng 24 - 48 giờ [3].

Các loại tinh bột kháng nguồn gốc từ ngô hoặc thực phẩm chế biến theo công nghệ ít FODMAP là lựa chọn thay thế tốt hơn để cung cấp xơ mà không gây quá tải đường ruột [6]. Nếu có bệnh nền về tiêu hóa hoặc triệu chứng kéo dài không dứt, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn cân bằng [3], [1].

Lời kết

Đầy hơi sau khi ăn ngô là phản ứng thường gặp ở người có hệ tiêu hóa nhạy cảm do tác động phối hợp của carbohydrate chuỗi ngắn và chất xơ. Việc điều chỉnh lượng ăn về mức vừa phải kết hợp theo dõi đáp ứng của bản thân là giải pháp hợp lý nhất. Bạn không nhất thiết phải kiêng khem cực đoan, nhưng hãy thận trọng và trao đổi với bác sĩ để có chế độ ăn an toàn, đủ chất.