Không ít người có thói quen tìm đến các loại trà thảo mộc hoặc món ăn bài thuốc dân gian để cải thiện tình trạng trằn trọc, khó ngủ. Trong số đó, hoa hiên (còn gọi là kim châm) là một nguyên liệu quen thuộc vừa xuất hiện trên mâm cơm gia đình, vừa được lưu truyền như một vị thuốc giúp an thần, giải tỏa ưu phiền. Tuy nhiên, khi tình trạng mất ngủ kéo dài và người bệnh phải dùng thêm thuốc an thần tây y, việc kết hợp đồng thời hai liệu pháp này lại tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe khôn lường.
Câu trả lời cho thắc mắc trên là việc dùng chung hoa hiên với thuốc an thần có thể gây ra tương tác bất lợi, thậm chí nguy hiểm tới tính mạng. Bản thân hoa hiên chứa các hoạt chất có khả năng làm dịu thần kinh và hỗ trợ giấc ngủ. Khi phối hợp cùng các loại tân dược ức chế thần kinh trung ương, hiện tượng tương tác hiệp đồng sẽ khuếch đại tác dụng an thần vượt mức kiểm soát, dẫn đến ngủ sâu li bì, suy giảm phản xạ, tụt huyết áp và nguy cơ ức chế hô hấp.
Thói quen dùng thảo dược và nguy cơ tương tác thuốc tiềm ẩn
Trong đời sống hiện đại, mất ngủ và rối loạn cảm xúc đang trở thành vấn đề sức khỏe phổ biến trên toàn cầu. Số lượng người mắc chứng trầm cảm và rối loạn tâm thần có xu hướng gia tăng rõ rệt, chiếm tỷ lệ đáng kể trong gánh nặng bệnh tật chung [1]. Nhiều người vì tâm lý ngại phụ thuộc thuốc tây đã tự ý nấu hoa hiên khô, hãm trà hoa tươi uống mỗi tối hoặc ăn canh kim châm như một giải pháp hỗ trợ giấc ngủ [2].
Mặc dù hoa hiên là thực vật quen thuộc, việc kết hợp thảo dược với thuốc tây điều trị chưa bao giờ là điều hoàn toàn vô hại. Các nhà khoa học cảnh báo rằng thảo dược thường chứa rất nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học khác nhau, làm tăng đáng kể khả năng xảy ra tương tác khi đưa vào cơ thể [2]. Trong khi đó, thuốc tân dược thường chỉ gồm một hoạt chất đơn lẻ đã qua tinh chế, nên về mặt lý thuyết, khả năng xảy ra tương tác giữa thảo dược và thuốc thậm chí còn cao hơn nhiều so với tương tác giữa thuốc và thuốc [2]. Thói quen tùy tiện uống trà thảo mộc ngay trong lúc đang uống thuốc theo đơn có thể dẫn đến nhiều phản ứng nghiêm trọng [2].
Hoa hiên dùng chung với thuốc an thần: Nguy cơ từ sự cộng hưởng
Tương tác nguy hiểm nhất khi dùng chung hoa hiên với nhóm thuốc an thần chính là tương tác hiệp đồng dược lực học (pharmacodynamic synergy). Dạng tương tác này xuất hiện khi hai chất cùng tác động lên một đích thụ thể hoặc cùng ảnh hưởng đến một hệ thống sinh lý trong cơ thể [2]. Khi người bệnh dùng song song một loại thuốc an thần tây y và thảo dược có tính an thần, cả hai sẽ cùng hướng mũi nhọn vào việc ức chế hoạt động của não bộ [2].
Một đánh giá khoa học về tương tác thảo dược - thuốc đã xác định có tới 32 loại tân dược phổ biến ở người chịu ảnh hưởng rõ rệt khi kết hợp cùng các chế phẩm từ cây cỏ [3]. Trong danh sách này, nhóm thuốc an thần và chống trầm cảm như midazolam, alprazolam và amitriptyline là những đại diện rất dễ phát sinh tương tác [3]. Phần lớn các thuốc nhóm này có khoảng điều trị hẹp, nghĩa là ranh giới giữa liều có tác dụng chữa bệnh và liều gây ngộ độc rất mong manh [3].
Khi hoa hiên được nạp vào cơ thể cùng lúc với các thuốc an thần như midazolam hay alprazolam, tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương bị nhân đôi [2], [3]. Tình trạng tương tác có thể biến đổi từ mức độ nhẹ, vừa cho đến tử vong tùy thuộc vào thể trạng người bệnh và liều lượng sử dụng [3]. Hậu quả nhãn tiền là người bệnh có thể rơi vào trạng thái ngủ lơ mơ, mất khả năng định hướng không gian, suy giảm nhận thức tạm thời và giảm phản xạ bảo vệ đường thở.
Cơ chế tác động: Vì sao xảy ra tương tác hiệp đồng ức chế thần kinh?
Để hiểu vì sao hoa hiên lại có thể cộng hưởng nguy hiểm với thuốc an thần, cần nhìn sâu vào cơ chế sinh học của loài cây này. Hoa hiên thuộc chi Hemerocallis, họ Liliaceae, vốn được y học cổ truyền Đông Á và Bắc Mỹ sử dụng lâu đời để cải thiện tâm trạng và giấc ngủ [4]. Các bộ phận như hoa và nụ của loài Hemerocallis fulva và Hemerocallis citrina đã được các tài liệu dân gian ghi nhận về khả năng giải tỏa u uất, thanh nhiệt và làm dịu tinh thần [2], [1].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2019 khẳng định dịch chiết từ hoa hiên có hoạt tính an thần rõ rệt [2]. Thảo mộc này mang lại hiệu quả trong việc giảm thiểu chứng rối loạn giấc ngủ, suy giảm trí nhớ và các triệu chứng mất hứng thú [2]. Tác dụng làm dịu và cải thiện cảm xúc này được các nhà khoa học quy cho hàm lượng dồi dào các chất chống oxy hóa như carotenoid và các flavonoid đặc trưng như hesperidin hay catechin [2]. Hoa của loài Hemerocallis fulva cũng rất giàu chất hyperin, một hợp chất tiềm năng trong điều hòa tâm trạng [4].
Khi các hoạt chất sinh học tự nhiên này đi vào tuần hoàn, chúng tác động lên các thụ thể thần kinh điều hòa giấc ngủ và cảm xúc tương tự như cơ chế của thuốc an thần [2]. Đồng thời, các nghiên cứu dược lý mạng lưới cho thấy rễ và các bộ phận của cây hoa hiên chứa các thành phần như anthraquinone, kaempferol và axit vanillic có khả năng tác động điều hòa các enzym chuyển hóa dẫn truyền thần kinh như MAOA và MAOB [1]. Nếu sử dụng đơn lẻ với lượng thực phẩm vừa phải, tác dụng này chỉ dừng ở mức tạo cảm giác thư giãn nhẹ nhàng. Tuy nhiên, khi kết hợp cùng lúc với thuốc ức chế thần kinh trung ương, sự hiệp đồng tác động lên cùng hệ thống đích sẽ khiến hệ thần kinh bị “tê liệt” cục bộ, dẫn tới hiện tượng an thần quá mức [2], [3].
Bên cạnh tương tác dược lực học, nguy cơ tương tác dược động học (pharmacokinetic) cũng không thể loại trừ. Sự can thiệp của thảo dược có thể làm biến đổi quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa tại gan hoặc đào thải thuốc qua thận [2], [5]. Thảo dược có khả năng tương tác với các enzym cytochrom P450 (CYP) hoặc protein vận chuyển P-glycoprotein tại gan và ruột, từ đó làm chậm tốc độ đào thải của thuốc an thần ra khỏi cơ thể [3]. Thuốc an thần bị tích tụ lại với nồng độ cao trong huyết tương sẽ kéo dài thời gian ngủ li bì và nhân đôi độc tính [3].
Khoa học nói gì: Các nghiên cứu cụ thể về hoa hiên và tương tác thảo mộc
Để có cái nhìn khách quan và đa chiều, các nhà nghiên cứu trên thế giới đã triển khai nhiều mô hình thử nghiệm nhằm làm sáng tỏ cả hoạt tính sinh học lẫn mặt trái của loài thực vật này.
Trước hết, nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 đã tập hợp các dữ liệu lâm sàng và tiền lâm sàng nhằm đánh giá toàn diện các loài thuộc chi Hemerocallis [2]. Kết quả chỉ ra rằng các chiết xuất cồn và chiết xuất nước từ hoa và nụ của Hemerocallis fulva và Hemerocallis citrina đều thể hiện hoạt tính an thần và giảm triệu chứng trầm cảm [2]. Đánh giá này nhấn mạnh rằng chính vì thảo dược sở hữu nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng nên nguy cơ xảy ra tương tác dược lực học và dược động học khi dùng cùng tân dược là rất đáng kể [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra giới hạn rằng cần có thêm các thử nghiệm chuyên sâu hơn đối với từng dạng phối hợp cụ thể để định lượng mức độ tương tác [2].
Năm 2020, một nghiên cứu dược lý mạng lưới tập trung phân tích các thành phần hoạt tính của loài Hemerocallis fulva [1]. Các nhà khoa học đã sàng lọc 11 thành phần hoạt tính thông qua mô hình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ (ADME) [1]. Nghiên cứu đã thu thập và đối chiếu 267 đích phân tử của dược liệu cùng 740 đích phân tử liên quan đến rối loạn trầm cảm từ các cơ sở dữ liệu sinh học [1]. Kết quả phân tích cụm và mạng lưới tương tác protein cho thấy các thành phần như anthraquinone, kaempferol và axit vanillic có khả năng tác động mạnh mẽ lên các mục tiêu sinh học then chốt gồm MAOA, MAOB và ESR1 [1]. Nghiên cứu này chứng minh cơ chế tác động trực tiếp của hoa hiên lên hệ thần kinh trung ương, nhưng có giới hạn là dữ liệu được phát triển trên mô hình tin sinh học và cần đối chứng lâm sàng thực tế [1].
Cũng trong năm 2020, một nghiên cứu di truyền đã tiến hành giải trình tự toàn bộ hệ gen lục lạp của cây Hemerocallis fulva lấy mẫu từ Vườn thực vật dược liệu Hoa Trung [4]. Kết quả xác định hệ gen lục lạp của cây dài 156.059 cặp base, mã hóa 87 gen quy định protein, 38 gen tRNA và 8 gen rRNA [4]. Công trình khẳng định hoa hiên chứa lượng lớn hợp chất hyperin và có tiềm năng cải thiện giấc ngủ, đồng thời cung cấp nền tảng sinh học phân tử để phân loại chính xác các loài trong chi Hemerocallis vốn đang bị lai tạp rất phức tạp [4].
Đặc biệt, về khía cạnh an toàn khi dùng trà thảo mộc, một nghiên cứu năm 2022 đã sử dụng tế bào gan chuột FL83B để đánh giá tác động của 8 loại trà thảo mộc phổ biến, trong đó có chiết xuất từ hoa hiên (Hemerocallis fulva) [6]. Thử nghiệm dùng phương pháp MTT để kiểm tra độc tính tế bào gan gây ra bởi axit béo tự do (axit palmitic PA và axit oleic OA), ethanol (rượu) và acetaminophen [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất hoa hiên bản thân nó không gây độc cho gan và có tác dụng bảo vệ tế bào gan trước tổn thương do axit palmitic cũng như acetaminophen [6]. Tuy nhiên, chiết xuất hoa hiên lại làm gia tăng độc tính trên tế bào gan do rượu gây ra [6]. Phát hiện này là một lời cảnh báo quan trọng: thảo dược dù có đặc tính bảo vệ nhưng khi gặp các tác nhân gây ức chế thần kinh khác như rượu cồn sẽ tạo ra những biến đổi khó lường và gia tăng gánh nặng chuyển hóa [6].
Bên cạnh đó, các đánh giá tổng quan về tương tác thuốc - thảo dược khẳng định việc dùng chung thảo mộc có thể bắt chước, phóng đại hoặc đối kháng với tác dụng của tân dược [7]. Rất nhiều trường hợp tương tác thảo dược trên lâm sàng chưa được phân tích kỹ lưỡng trong phòng thí nghiệm, khiến các bác sĩ gặp khó khăn trong việc dự đoán và kiểm soát biến chứng [7]. Do đó, các chuyên gia y tế luôn khuyến nghị bệnh nhân cần hết sức thận trọng khi tự ý kết hợp thảo mộc với các thuốc tây điều trị bệnh [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng hoa hiên chữa mất ngủ
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm “cứ là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc ngủ”. Nhiều người bệnh cho rằng hoa hiên là món ăn dân dã, hái từ vườn hoặc mua ở chợ thì uống bao nhiêu cũng không sao. Thực tế, khi một loài thực vật đã có hoạt tính sinh học tác động lên hệ thần kinh trung ương, nó phải được xem xét dưới góc độ dược lý học [2], [4]. Bất kỳ chất nào có tác dụng điều trị đều đi kèm với nguy cơ tác dụng phụ và tương tác nếu dùng sai cách [2].
Một sai lầm nguy hại khác là suy nghĩ “uống thuốc tây chưa thấy ngủ ngay thì uống thêm một bát canh hoa hiên hay một cốc trà kim châm để ngủ sâu hơn”. Việc nôn nóng tìm kiếm cơn buồn ngủ bằng cách cộng dồn các chất ức chế thần kinh là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng quá liều [2], [3]. Tình trạng này khiến hệ thần kinh trung ương bị đè nén quá mức, làm nhịp tim chậm lại, huyết áp hạ thấp và có thể dẫn đến hiện tượng ngừng thở trong lúc ngủ ở những người có bệnh lý nền hô hấp.
Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần uống trà hoa hiên cách giờ uống thuốc an thần khoảng 15-30 phút là an toàn. Đây là nhận thức chưa đúng về mặt dược động học. Các hoạt chất thực vật và thuốc an thần sau khi hấp thu đều tồn tại trong máu và mô suốt nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày đối với các thuốc có thời gian bán thải kéo dài [3], [5]. Do đó, việc giãn cách một khoảng thời gian ngắn ngủi không thể loại bỏ nguy cơ tương tác hiệp đồng trên các thụ thể thần kinh [2], [3].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đang được bác sĩ chỉ định sử dụng các thuốc an thần, thuốc bình thần nhóm benzodiazepine (như midazolam, alprazolam) hoặc thuốc chống trầm cảm tuyệt đối không nên tự ý dùng hoa hiên dưới dạng trà đậm đặc hoặc thực phẩm chức năng bổ sung [3]. Việc tự ý kết hợp có thể làm thay đổi hoàn toàn phác đồ điều trị của bác sĩ và gây nguy hiểm cho tính mạng [3].
Người cao tuổi là nhóm đối tượng có độ nhạy cảm rất cao với các thuốc ức chế thần kinh trung ương. Ở người già, chức năng gan và thận đều suy giảm sinh lý, khiến tốc độ thanh thải thuốc và các hoạt chất thảo dược chậm hơn bình thường. Khi gặp tương tác hiệp đồng gây an thần quá mức, người cao tuổi rất dễ bị lú lẫn, hạ huyết áp tư thế, dẫn đến té ngã gãy xương hoặc chấn thương sọ não khi thức dậy ban đêm.
Những người thường xuyên sử dụng rượu bia cũng cần cảnh giác cao độ. Kết quả nghiên cứu đã chỉ rõ chiết xuất hoa hiên có thể làm tăng độc tính trên tế bào gan do cồn gây ra [6]. Nếu vừa uống rượu bia, vừa dùng thuốc an thần lại uống thêm trà hoa hiên, gan và hệ thần kinh trung ương sẽ phải chịu áp lực độc hại cộng dồn rất nguy hiểm [6], [3].
Bên cạnh đó, các bệnh nhân chuẩn bị bước vào phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ nếu gần đây có thói quen dùng hoa hiên. Tác dụng an thần và nguy cơ hiệp đồng với các thuốc tiền mê, thuốc gây mê trong phòng mổ có thể làm chậm quá trình hồi tỉnh và gây ức chế hô hấp sau mổ.
Hướng dẫn sử dụng hoa hiên an toàn trong sinh hoạt
Đối với những người hoàn toàn khỏe mạnh, không dùng bất kỳ loại tân dược nào, hoa hiên vẫn là một nguyên liệu ẩm thực hấp dẫn và giàu chất chống oxy hóa [2], [6]. Tuy nhiên, để sử dụng hoa hiên an toàn cho sức khỏe, cần tuân thủ những nguyên tắc chế biến và liều lượng cơ bản.
Khi chế biến hoa hiên tươi, điều tối quan trọng là phải nấu chín kỹ. Hoa hiên tươi chứa hợp chất có thể gây khó chịu cho đường tiêu hóa nếu ăn sống, do đó việc ngâm rửa sạch và chần qua nước sôi hoặc nấu chín hoàn toàn là khâu bắt buộc. Người dùng chỉ nên sử dụng hoa hiên như một món rau ăn định kỳ, nấu canh cùng thịt nạc hoặc xào với lượng vừa phải, tránh lạm dụng ăn liên tục nhiều ngày với lượng lớn.
Nếu bạn đang trong quá trình điều trị mất ngủ, lo âu bằng thuốc tân dược, nguyên tắc an toàn số một là thông báo trung thực với bác sĩ về mọi loại thảo mộc, trà thảo dược mà mình đang sử dụng [3], [7]. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại viên uống thảo dược chiết xuất từ hoa hiên có hàm lượng cao. Trong trường hợp thực đơn gia đình có món canh hoa hiên nấu chín thông thường, bạn nên ăn với lượng nhỏ và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo món ăn không làm xáo trộn hiệu quả của thuốc đang uống [7].
Nếu sau khi dùng hoa hiên mà cảm thấy các triệu chứng bất thường như hoa mắt, chóng mặt, ngủ li bì không thể thức dậy đúng giờ, nhịp tim đập chậm hoặc thở nông, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra và xử trí kịp thời.
Kết luận
Hoa hiên là một loại thực vật quý với nhiều công dụng đối với sức khỏe và cảm xúc nhờ các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên [2], [4]. Tuy nhiên, việc phối hợp hoa hiên với các thuốc an thần tây y có thể gây ra hiện tượng tương tác hiệp đồng nguy hiểm, làm gia tăng quá mức tác dụng ức chế thần kinh trung ương [2], [3]. Để chăm sóc giấc ngủ bền vững và an toàn, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định dùng thuốc của bác sĩ, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi kết hợp bất kỳ loại thảo dược nào vào quá trình điều trị.