Cây xạ đen và cơn sốt tìm kiếm dược liệu trị bệnh
Cây xạ đen từ lâu đã trở thành một cái tên quen thuộc trong đời sống người Việt, thường được truyền tai nhau như một loại "thần dược" giải độc gan, tiêu viêm và thậm chí ngăn ngừa ung thư. Nhiều gia đình có thói quen hái lá hoặc mua xạ đen khô về đun nước uống hàng ngày thay trà để phòng bệnh. Tuy nhiên, không ít người vẫn băn khoăn liệu những lời đồn thổi này có căn cứ khoa học hay chỉ là sự thần thánh hóa quá đà.
Thực tế, xạ đen có tên khoa học là Celastrus hindsii, thuộc họ Dây gối (Celastraceae), phân bố tự nhiên tại một số tỉnh miền Bắc Việt Nam như Hà Nam, Hòa Bình, Quảng Ninh, Ninh Bình và khu vực Nam Trung Quốc [1]. Trong y học dân gian, loài cây này từng được dùng để hỗ trợ điều trị viêm nhiễm và phòng ngừa khối u [1]. Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy xạ đen chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học giá trị, nhưng tác dụng thực sự của chúng mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm.
Điểm danh các nhóm hoạt chất chính trong xạ đen
Các phân tích hóa học chuyên sâu đã bóc tách từng nhóm hợp chất tự nhiên tồn tại trong lá xạ đen (Celastrus hindsii). Trong một nghiên cứu công bố năm 2019, phương pháp sắc ký cột kết hợp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) và khối phổ ion hóa phun sương điện tử (ESI-MS) đã xác định được 15 hợp chất chính từ các phân đoạn có hoạt tính sinh học [1]. Những thành phần này thuộc các nhóm axit béo, amit, flavonoid, sterol, tecpen và phenol [1].
Trong số đó, các chất chiếm tỷ lệ lớn nhất bao gồm alpha-amyrin, beta-amyrin, hydrazine carboxamide, axit hexadecanoic, fucosterol, (3beta)-D:C-friedours-7-en-3-ol, rutin (một dạng flavonoid phổ biến) và 2-hydroxy-1-ethyl ester [1]. Các thành phần còn lại trong phân đoạn chỉ chiếm tỷ lệ dưới 5% [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng những hợp chất này đóng góp lớn vào khả năng chống oxy hóa tổng thể của lá xạ đen [1].
Mở rộng ra toàn bộ chi Celastrus, các tổng quan nghiên cứu dược liệu ghi nhận chi thực vật này chứa nhiều sesquiterpene (đặc biệt là dạng beta-agarofuran), diterpene, triterpene, alkaloid và flavonoid [2]. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học trực tiếp về Celastrus hindsii vẫn tập trung chủ yếu vào các nhóm polyphenol, flavonoid và triterpenoid. Cần lưu ý rằng trích đoạn tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa có dữ liệu xác nhận sự hiện diện của nhóm quinone hay anthraquinone trong cây xạ đen Celastrus hindsii (chỉ ghi nhận anthraquinone trong các loài thực vật khác).
Cơ chế tác động chống oxy hóa của chiết xuất xạ đen
Các hoạt chất nhóm polyphenol và flavonoid trong thực vật nói chung hoạt động như những chiếc bẫy thu gom gốc tự do trong cơ thể. Gốc tự do sinh ra từ quá trình chuyển hóa nội sinh và tác động của môi trường, nếu tích tụ quá mức sẽ gây tổn thương màng tế bào, đột biến DNA và dẫn tới các bệnh lý mạn tính.
Tại phòng thí nghiệm, dịch chiết lá xạ đen thể hiện khả năng dọn dẹp các gốc tự do nhân tạo rất mạnh mẽ [1], [3]. Bằng phương pháp thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH, ABTS và phương pháp ức chế quá trình peroxy hóa lipid (tẩy màu beta-carotene), các phân đoạn chứa hàm lượng polyphenol và flavonoid cao đều cho thấy khả năng chống oxy hóa vượt trội [1]. Điều này lý giải vì sao thảo dược này được dân gian tin dùng để kháng viêm và thanh nhiệt cơ thể.
Nghiên cứu nói gì về tiềm năng ức chế tế bào ung thư?
Nghiên cứu về hoạt tính chống ung thư của xạ đen hiện nhận được sự quan tâm rất lớn từ cộng đồng khoa học, nhưng các dữ liệu đều mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên đĩa nuôi cấy tế bào (in vitro).
Năm 2019, một nghiên cứu chiết tách phân đoạn từ dịch chiết ethyl acetate của lá xạ đen (Celastrus hindsii) bằng sắc ký cột đã thử nghiệm 14 phân đoạn khác nhau [1]. Kết quả chỉ ra rằng dung môi pha loãng chứa 50-70% methanol trong chloroform cho hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng cao nhất, đồng thời đạt hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất qua các thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH, ABTS và ức chế peroxy hóa lipid [1]. Nghiên cứu kết luận các hợp chất được tìm thấy tạo nên tiềm năng dược lý đáng chú ý cho loài cây này [1].
Tiếp đó, vào năm 2020, một nhóm nghiên cứu đã áp dụng phương pháp trích ly có sự hỗ trợ của siêu âm kết hợp mô hình bề mặt đáp ứng để tối ưu hóa việc thu nhận flavonoid từ lá xạ đen [3]. Với điều kiện chiết xuất gồm công suất siêu âm 130 W, nhiệt độ 40 độ C, thời gian 29 phút và nồng độ cồn 65%, hàm lượng flavonoid tổng đạt mức tối đa là 23,6 mg QE/g [3].
Dịch chiết giàu flavonoid này sau đó được đem thử nghiệm hoạt tính sinh học [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết dọn gốc tự do DPPH với giá trị IC50 là 164,85 microgam/mL và dọn gốc tự do ABTS với IC50 là 89,05 microgam/mL [3]. Đáng chú ý, dịch chiết ức chế đáng kể sự phát triển của 3 dòng tế bào ung thư trong ống nghiệm gồm: tế bào ung thư vú MCF7 (IC50 đạt 88,1 microgam/mL), tế bào ung thư phổi A549 (IC50 đạt 120,4 microgam/mL) và tế bào ung thư cổ tử cung HeLa (IC50 đạt 118,4 microgam/mL) [3]. Điểm tích cực là dịch chiết này không thể hiện độc tính đối với dòng tế bào thận bình thường HK2 ở nồng độ khảo sát [3].
Hiểu đúng giới hạn: Ống nghiệm khác xa cơ thể người
Dù các kết quả trên tế bào ung thư nuôi cấy rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước các thông tin phóng đại. Toàn bộ các thử nghiệm kể trên đều được tiến hành trong ống nghiệm (in vitro), tức là nhỏ trực tiếp dịch chiết lên tế bào ung thư biệt lập [3].
Khi con người uống nước sắc xạ đen, các hoạt chất phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, biến đổi bởi hệ vi sinh đường ruột, hấp thu qua thành ruột và chuyển hóa qua gan. Nồng độ hoạt chất thực tế đi vào máu và tiếp cận được các mô khối u có thể thấp hơn rất nhiều so với liều dùng trực tiếp trong đĩa petri. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người bệnh để chứng minh xạ đen có thể làm teo khối u hay thay thế được các phác đồ điều trị y khoa. Do đó, việc tự ý bỏ thuốc bệnh viện để chuyển sang uống nước xạ đen là hành vi vô cùng nguy hiểm.
Bên cạnh đó, việc chiết xuất trong nghiên cứu đòi hỏi dung môi hữu cơ tinh khiết, sóng siêu âm và kỹ thuật sắc ký chuẩn xác [1], [3]. Cách người dân tự nấu hay hãm lá khô tại nhà bằng nước sôi thông thường sẽ không thể thu được các phân đoạn hoạt chất tinh sạch và tối ưu như điều kiện phòng thí nghiệm.
Hiểu lầm phổ biến về tác dụng của xạ đen
Sai lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm "xạ đen chữa khỏi bách bệnh ung thư". Một số cơ sở kinh doanh thảo dược không ngần ngại quảng bá quá lời, khiến nhiều bệnh nhân nhầm tưởng xạ đen là thuốc đặc trị. Khoa học hiện mới ghi nhận chiết xuất từ lá có tiềm năng ức chế một số dòng tế bào ung thư phân lập trong phòng thí nghiệm [3], hoàn toàn chưa có bằng chứng khẳng định tác dụng chữa khỏi bệnh trên người.
Một hiểu lầm khác là cho rằng thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng an toàn, không có độc tính. Bất kỳ loại dược liệu nào khi dùng quá liều hoặc dùng kéo dài đều tạo gánh nặng chuyển hóa lên gan và thận. Việc uống nước xạ đen quá đặc thay thế hoàn toàn nước lọc có thể gây ra những rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị khác.
Ai nên thận trọng khi sử dụng xạ đen?
Mặc dù chiết xuất xạ đen thử nghiệm ở nồng độ nhất định không gây độc cho tế bào thận bình thường HK2 trong ống nghiệm [3], người có bệnh lý nền về suy giảm chức năng gan, thận mạn tính vẫn cần hết sức cẩn trọng khi đưa các hoạt chất thảo dược đậm đặc vào cơ thể.
Đặc biệt, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng rất nhạy cảm. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của xạ đen trên các nhóm đối tượng này; toàn bộ dữ liệu hiện có chỉ dừng lại ở thử nghiệm tế bào và phân tích hóa học [1], [3]. Do đó, các nhóm đối tượng trên không nên tự ý sử dụng xạ đen. Người đang tiếp nhận hóa trị, xạ trị hoặc uống thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại nước lá thảo dược nào để tránh nguy cơ tương tác thuốc.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng xạ đen như một loại thảo mộc hỗ trợ sức khỏe hàng ngày, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc. Tránh việc đun sắc uống liên tục từ tháng này qua tháng khác mà nên có những khoảng nghỉ hợp lý.
Khi chọn mua dược liệu, cần tìm đến các nguồn cung cấp uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng tại các vùng trồng đạt chuẩn, tránh mua phải dược liệu ẩm mốc, trôi nổi hoặc bị trộn lẫn các loài cây dại khác cùng chi họ. Tuyệt đối không tự ý dùng xạ đen để tự điều trị các khối u hoặc trì hoãn các chỉ định phẫu thuật, hóa xạ trị từ các bác sĩ chuyên khoa ung bướu.
Tóm lại, xạ đen là một nguồn dược liệu quý chứa nhiều polyphenol, flavonoid và các hợp chất chống oxy hóa giàu tiềm năng [1], [3]. Tuy nhiên, từ những phản ứng khả quan trên đĩa nuôi cấy tế bào ung thư tới việc phát triển thành thuốc điều trị thực thụ là một chặng đường dài cần nhiều thử nghiệm lâm sàng chứng thực. Hãy coi xạ đen như một thức uống thảo mộc thông thường nếu cơ địa phù hợp, và luôn duy trì lối sống lành mạnh kết hợp y học hiện đại để chăm sóc sức khỏe.
