Vitamin D thấp và bệnh vảy nến: Mối liên quan đến mức nào?

Nhiều người sống chung với bệnh vảy nến thường nhận thấy các mảng đỏ tróc vảy bùng phát dữ dội hơn vào mùa đông hoặc khi ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời. Thực tế này khiến không ít người đặt câu hỏi liệu sự thiếu hụt vitamin D trong cơ thể có phải là yếu tố thúc đẩy bệnh tiến triển nặng thêm hay không.

Các bằng chứng khoa học cho thấy nồng độ vitamin D trong máu thường có mối liên hệ tỷ lệ nghịch với mức độ nghiêm trọng của bệnh vảy nến. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung hoạt chất này qua đường uống cần được kiểm soát liều lượng chặt chẽ để tránh nguy cơ ngộ độc và tăng canxi máu.

Cơ chế tác động của vitamin D đối với làn da

Vảy nến là bệnh lý viêm da mạn tính qua trung gian miễn dịch, đặc trưng bởi sự tăng sinh và biệt hóa bất thường của tế bào sừng (keratinocyte) ^[1], ^[2]. Ở người bình thường, chu trình tái tạo da diễn ra trong vài tuần, nhưng ở bệnh nhân vảy nến, quá trình này bị rút ngắn chỉ còn vài ngày, tạo thành các mảng vảy dày cộm.

Vitamin D giữ vai trò phức tạp trong việc điều hòa sinh học làn da thông qua thụ thể vitamin D (VDR) ^[1], ^[2]. Dưỡng chất này làm thay đổi quá trình tăng sinh và biệt hóa tế bào sừng, ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào sừng, đồng thời điều hòa chức năng hàng rào bảo vệ da ^[1]. Bên cạnh đó, vitamin D còn ức chế sự tăng sinh của tế bào T, điều hòa tế bào T điều hòa (T regs) và làm giảm nồng độ các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và IL-8 ^[1]. Ngoài ra, vitamin D còn kích thích biểu hiện của các peptide kháng khuẩn ^[1]. Sự hiện diện của thụ thể vitamin D trong tế bào sừng đã được xác lập từ nghiên cứu trong ống nghiệm trên môi trường nuôi cấy vào năm 1988 ^[2]. Khi thiếu hụt vitamin D, khả năng kiểm soát phản ứng viêm và biệt hóa tế bào sừng bị suy giảm, khiến tổn thương da dễ lan rộng.

Nồng độ vitamin D trong máu: Bệnh nhân vảy nến có thực sự thiếu hụt?

Mối liên hệ giữa nồng độ vitamin D huyết thanh và bệnh vảy nến đã được đánh giá qua nhiều nghiên cứu bệnh chứng:

Một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2018 tại Ý trên 141 người da trắng mắc bệnh vảy nến mức độ vừa đến nặng và 62 người khỏe mạnh ở nhóm đối chứng ^[3]. Kết quả ghi nhận nồng độ 25(OH)D trong huyết thanh của bệnh nhân vảy nến thấp hơn đáng kể so với người khỏe mạnh ^[3]. Phân tích bằng hệ số tương quan phi tham số Spearman cho thấy có mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa mức vitamin D và điểm số diện tích và độ nặng vảy nến (PASI) ^[3]. Tuy nhiên, mức độ ý nghĩa thống kê không đạt được khi phân tích riêng nhóm bệnh nhân viêm khớp vảy nến, trong khi mối tương quan này được khẳng định rõ ở nhóm không có tổn thương khớp ^[3].

Một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2022 tại BPKIHS (Nepal) thực hiện trên 180 người, gồm 120 bệnh nhân vảy nến mảng bám mạn tính và 60 người khỏe mạnh phù hợp về tuổi và giới tính ^[2]. Sử dụng phương pháp miễn dịch hóa phát quang, nồng độ trung bình 25(OH)D ở nhóm bệnh nhân vảy nến đạt 19,57 +- 6,85 ng/mL, thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 23,63 +- 6,40 ng/mL ở nhóm đối chứng ^[2]. Sự khác biệt này vẫn có ý nghĩa sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu qua phân tích đa biến (tỷ số chênh hiệu chỉnh aOR 2,929; khoảng tin cậy 95% CI 1,376 - 6,230) ^[2]. Đồng thời, mức 25(OH)D thấp có mối liên hệ nghịch với mức độ nặng của bệnh (r = -0,628; p = 0,01) ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2013 so sánh 100 bệnh nhân vảy nến thể mảng ổn định (chỉ số PASI >= 10, không điều trị toàn thân trong 3 tháng trước đó) với 100 người khỏe mạnh ^[4]. Kết quả cho thấy bệnh nhân vảy nến có nồng độ vitamin D huyết thanh thấp hơn rõ rệt và nồng độ cathelicidin (LL-37) trong máu cao hơn đáng kể so với nhóm chứng ^[4]. Sự kết hợp giữa vitamin D thấp và cathelicidin cao được xem là gợi ý phân tử trong cơ chế bệnh sinh ở bệnh nhân vảy nến kèm bệnh đồng mắc ^[4].

Một nghiên cứu năm 2022 tại Ả Rập Xê Út cũng ghi nhận nồng độ vitamin D huyết thanh ở nhóm vảy nến thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng ^[5]. Các tác giả lý giải một phần nguyên nhân là do bệnh nhân vảy nến thường ít để da tiếp xúc với ánh nắng mặt trời ^[5].

Mối liên hệ tỷ lệ nghịch với mức độ nặng của bệnh vảy nến

Mức độ tổn thương da của vảy nến thường được đo lường bằng chỉ số PASI. Nhiều dữ liệu cho thấy sự suy giảm vitamin D phản ánh tình trạng viêm lan rộng:

Nghiên cứu bệnh chứng năm 2022 tại Ấn Độ ghi nhận mối tương quan cực kỳ chặt chẽ giữa chỉ số PASI và nồng độ vitamin D huyết thanh, củng cố nhận định thiếu hụt vitamin D là dấu hiệu then chốt về hoạt lực của bệnh ^[6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra mối tương quan thuận giữa tốc độ lắng máu (ESR) tăng cao với mức vitamin D huyết thanh thấp (p < 0,001) ^[6]. ESR tăng phản ánh độ nhớt của máu và nồng độ hồng cầu tăng do tỷ lệ albumin/globulin bị đảo lộn trong các rối loạn viêm mạn tính ^[6]. Nghiên cứu cũng đánh giá mối liên hệ giữa vitamin D thấp với thời gian mắc bệnh và độ tuổi ngày càng cao ^[6]. Tuy nhiên, các tác giả lưu ý giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu nhỏ và thiếu theo dõi sau điều trị ^[6].

Một nghiên cứu bệnh chứng khác năm 2022 trên bệnh nhân Ai Cập cho thấy sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, mức độ nặng của bệnh không liên quan đến tuổi (p = 0,230) hay giới tính (p = 0,543) ^[1]. Ngược lại, xuất hiện mối liên hệ nghịch có ý nghĩa giữa nồng độ vitamin D và độ nặng vảy nến (95% CI: -21 đến -0,007; hệ số Spearman = -0,387; p = 0,000) ^[1].

Những mâu thuẫn và giới hạn trong các bằng chứng hiện tại

Mặc dù nhiều báo cáo khẳng định mối liên hệ nghịch, y văn vẫn ghi nhận những kết quả trái chiều:

Nghiên cứu bệnh chứng thực hiện tại bệnh viện năm 2018 trên 61 bệnh nhân vảy nến thông thường (psoriasis vulgaris) và 61 người đối chứng phù hợp tuổi và giới tính lại cho kết quả khác biệt ^[7]. Nồng độ trung bình 25(OH) vitamin D ở nhóm bệnh là 18,41 +- 9,41 ng/mL, trong khi nhóm đối chứng là 17,24 +- 13,03 ng/mL; sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (p = 0,63) ^[7]. Nồng độ vitamin D ở nữ giới thấp hơn nam giới có ý nghĩa ở cả nhóm bệnh (p = 0,02) và nhóm chứng (p = 0,006) ^[7]. Nghiên cứu này kết luận không có mối tương quan có ý nghĩa giữa mức độ nặng của vảy nến với nồng độ vitamin D, canxi huyết thanh hay CRP ^[7].

Trong nghiên cứu năm 2022 tại Ai Cập, mặc dù ghi nhận mối liên hệ nghịch giữa mức vitamin D và độ nặng tổn thương, nồng độ vitamin D giữa nhóm bệnh nhân và nhóm chứng lại không có sự khác biệt rõ rệt ^[1]. Nhóm tác giả viện dẫn các nghiên cứu trước đây của Orgaz-Molina và Atwa cho thấy vitamin D thấp liên quan đến việc mắc bệnh nhưng không liên quan đến độ nặng, trong khi một số nghiên cứu khác lại tìm thấy mối liên quan thuận giữa độ nặng và mức vitamin D ^[1].

Nghiên cứu can thiệp năm 2023 trên 20 người trưởng thành mắc vảy nến mảng bám được điều trị bằng quang hóa trị liệu UVB dải hẹp (NB-UVB) trong 10-12 tuần ^[8]. Sau điều trị, các chỉ số tổn thương PASI và thang đo thị giác VAS đều cải thiện rõ rệt, nồng độ 25(OH)D toàn phần, 25(OH)D tự do, 1,25(OH)2D và tỷ lệ phần trăm 25(OH)D tự do đều tăng lên ^[8]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối tương quan giữa mức độ nghiêm trọng của bệnh với nồng độ vitamin D ^[8].

Sự khác biệt về kết quả giữa các nghiên cứu có thể bắt nguồn từ tính đa hình di truyền của thụ thể vitamin D (VDR). Nghiên cứu tại Ả Rập Xê Út năm 2022 chỉ ra rằng kiểu gen ApaI AA phổ biến hơn ở người vảy nến và liên quan đến mức vitamin D huyết thanh thấp hơn ^[5]. Bệnh nhân mang kiểu gen A/A mắc vảy nến nặng có nồng độ vitamin D thấp hơn đáng kể so với người mang kiểu gen A/a (thể vừa) và a/a (thể nhẹ) ^[5]. Nghiên cứu này cũng thừa nhận giới hạn cần nghiên cứu cỡ mẫu lớn hơn để làm rõ cơ chế phân tử và các haplotype liên quan ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin D cho bệnh vảy nến

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng vì vitamin D liên quan đến vảy nến nên cứ uống vitamin D liều thật cao là bệnh sẽ biến mất. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Vitamin D là một mắt xích trong mạng lưới miễn dịch và tế bào phức tạp, không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh vảy nến. Một số nghiên cứu cho thấy mức vitamin D thấp có thể dự báo tiên lượng kém hoặc đáp ứng kém với điều trị ^[6], và đề xuất bổ sung vitamin D sớm ^[6] hoặc sàng lọc thiếu hụt vitamin D để quản lý bệnh toàn diện ^[3]. Dù vậy, việc nồng độ vitamin D thấp có thể là hệ quả của việc bệnh nhân ít tiếp xúc ánh sáng mặt trời ^[5], hoặc do phản ứng viêm mạn tính gây ra, chứ không hoàn toàn là nguyên nhân duy nhất dẫn đến tổn thương da.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng thuốc bôi chứa dẫn xuất vitamin D với viên uống bổ sung. Các dẫn xuất bôi ngoài da (như calcipotriol) tác động trực tiếp tại chỗ lên quá trình biệt hóa tế bào sừng ^[7], trong khi viên uống tác động toàn thân và cần thời gian chuyển hóa qua gan và thận. Tự ý uống liều lượng lớn nhằm thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ da liễu có thể khiến bệnh trầm trọng hơn.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc bổ sung vitamin D không áp dụng đồng loạt cho tất cả mọi người. Nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

Bệnh nhân có tiền sử tăng canxi máu, sỏi thận, hoặc suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm vitamin D nào. Do vitamin D làm tăng hấp thu canxi tại ruột, việc dùng quá liều có thể gây vôi hóa mô mềm và tổn thương thận.

Người mắc các bệnh lý tim mạch, người lớn tuổi có nhiều bệnh nền kết hợp hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị toàn thân khác cho bệnh vảy nến cần được theo dõi chặt chẽ chỉ số sinh hóa máu ^[4]. Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú không tự ý bổ sung các sản phẩm vitamin D liều cao khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh

Để hỗ trợ kiểm soát bệnh vảy nến an toàn, người bệnh nên thực hiện các biện pháp sau:

Xét nghiệm kiểm tra nồng độ: Người mắc vảy nến nên chủ động đề nghị bác sĩ xét nghiệm định lượng 25(OH)D trong máu định kỳ ^[3]. Việc bổ sung chỉ nên tiến hành khi có bằng chứng rõ ràng về tình trạng thiếu hụt hoặc không đủ vitamin D theo chuẩn y tế.

Kiểm soát liều dùng: Nếu được bác sĩ kê đơn bổ sung, cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng và thời gian sử dụng. Tuyệt đối không tự ý dùng liều nạp quá cao trong thời gian dài. Sau mỗi đợt sử dụng, cần tái khám để định lượng lại nồng độ vitamin D và canxi huyết thanh.

Tận dụng nguồn tự nhiên: Tắm nắng hợp lý vào buổi sáng sớm (tránh khung giờ nắng gắt có chỉ số tia cực tím quá cao) giúp cơ thể tự tổng hợp vitamin D một cách an toàn. Quang trị liệu bằng tia UVB dải hẹp (NB-UVB) theo chỉ định y khoa cũng đã được chứng minh giúp làm tăng cả 25(OH)D toàn phần lẫn dạng tự do, đồng thời cải thiện điểm số PASI ^[8]. Ngoài ra, chế độ ăn nên bổ sung các thực phẩm giàu dưỡng chất như cá béo (cá hồi, cá thu), lòng đỏ trứng và các sản phẩm tăng cường.

Duy trì lối sống lành mạnh: Uống đủ nước mỗi ngày, ăn nhiều rau xanh, kiểm soát căng thẳng và dưỡng ẩm da thường xuyên là các yếu tố nền tảng giúp kiểm soát các đợt bùng phát vảy nến hiệu quả hơn.

Vitamin D đóng vai trò thiết yếu trong việc điều hòa miễn dịch và phát triển tế bào da, với nhiều bằng chứng cho thấy mức huyết thanh tỷ lệ nghịch với độ nặng vảy nến. Tuy nhiên, dưỡng chất này không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa. Người bệnh cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ để có chiến lược xét nghiệm và bổ sung liều lượng phù hợp, đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.