Nhiều người có thói quen hút thuốc lá sau bữa ăn hoặc dùng thuốc lá như một cách giải tỏa căng thẳng trong công việc. Tuy nhiên, với những người đang phải điều trị bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng, việc duy trì thói quen này thường khiến các cơn đau âm ỉ kéo dài và ổ loét mãi không lành. Không ít bệnh nhân thắc mắc tại sao dù đã uống thuốc đúng đơn nhưng tình trạng viêm loét vẫn tái đi tái lại.

Câu trả lời nằm ở tác động tiêu cực của khói thuốc và nicotine lên hệ tuần hoàn nuôi dưỡng dạ dày. Khói thuốc lá cùng hoạt chất nicotine trực tiếp làm co thắt và rối loạn tuần hoàn vi mạch, ngăn cản lưu lượng máu dồn về vùng tổn thương, từ đó làm tê liệt quá trình tự phục hồi của niêm mạc dạ dày [1], [2].

Dòng máu vi mạch: "Chìa khóa" giúp vết loét tự hàn gắn

Để hiểu vì sao khói thuốc lá nguy hiểm, cần biết cách cơ thể làm lành một vết loét. Khi niêm mạc dạ dày bị tổn thương do axit hoặc các tác nhân ăn mòn, phản xạ tự nhiên của cơ thể là kích hoạt hiện tượng sung huyết phản ứng tại rìa vết loét. Hiện tượng này làm tăng mạnh lưu lượng máu đến khu vực bị đau, mang theo oxy, dưỡng chất và các yếu tố bảo vệ để dọn dẹp tế bào chết và tái tạo mô mới [1], [2].

Nếu hệ thống mạch máu nhỏ này bị cản trở, mô tại ổ loét sẽ rơi vào trạng thái thiếu máu cục bộ. Vết thương không nhận đủ dinh dưỡng sẽ chuyển sang giai đoạn mạn tính, khó liền sẹo và rất dễ bị axit dạ dày tiếp tục bào mòn sâu hơn [1], [3].

Nicotine làm tê liệt hệ thống tuần hoàn nuôi dưỡng dạ dày

Nicotine là thành phần hoạt tính chính trong khói thuốc lá và là thủ phạm lớn gây tổn thương hệ mạch [2], [4]. Khi nicotine đi vào cơ thể, nó can thiệp sâu vào cơ chế điều hòa vận mạch tại lớp niêm mạc dạ dày [1].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1993 khảo sát trên chuột được cho dùng nicotine pha trong nước uống liên tục suốt 50 ngày [1]. Sau đó, dạ dày của động vật được truyền axit acetylsalicylic (ASA) để kích thích tổn thương [1]. Kết quả ghi nhận, việc nạp nicotine mạn tính đã chặn đứng hoàn toàn hiện tượng tăng lưu lượng máu (sung huyết) mà bình thường cơ thể tạo ra để bảo vệ niêm mạc trước sự thâm nhập ngược của axit [1]. Đồng thời, hàm lượng sulfidoleukotriene - một chất trung gian gây viêm - tăng lên rõ rệt trong thành dạ dày [1]. Các nhà khoa học kết luận rằng nicotine mạn tính làm rối loạn điều hòa vi tuần hoàn niêm mạc, ức chế sự hồi phục của tổn thương dạ dày [1].

Tác động này tiếp tục được chứng minh trong một nghiên cứu năm 1995 trên chuột bị gây loét dạ dày bằng axit acetic [2]. Đo lưu lượng máu bằng phương pháp giải phóng khí hydro cho thấy rìa ổ loét bình thường có hiện tượng tăng tưới máu rất cao [2]. Thế nhưng, khi cho chuột tiếp xúc với khói thuốc lá hoặc tiêm nicotine dưới da, phản ứng sung huyết tại rìa vết loét bị suy giảm nghiêm trọng phụ thuộc theo liều lượng [2]. Ngược lại, khói thuốc không chứa nicotine không gây ra tác trạng này [2]. Sự suy giảm tưới máu đã khiến kích thước vết loét tăng lên cả trong giai đoạn cấp tính lẫn giai đoạn lành bệnh [2].

Ức chế hình thành mạch máu mới và suy giảm tổng hợp NO

Không chỉ làm giảm tưới máu tạm thời, khói thuốc lá còn chặn đứng quá trình tân tạo mạch máu (angiogenesis) - bước sống còn để xây dựng mô hạt lấp đầy ổ loét [3].

Nghiên cứu công bố năm 1999 tiến hành trên chuột bị loét dạ dày thực nghiệm do axit acetic [3]. Sau 24 giờ tạo vết loét, chuột được cho tiếp xúc với khói thuốc lá ở các nồng độ 0%, 2% hoặc 4% trong thời gian 1 giờ mỗi ngày, kéo dài 3 hoặc 6 ngày [3]. Kết quả cho thấy khói thuốc làm chậm lành ổ loét rõ rệt, làm sụt giảm lưu lượng máu và ngăn cản quá trình tạo mạch máu mới tại rìa vết loét [3].

Đi sâu vào phân tích phân tử, nghiên cứu ghi nhận hoạt tính của enzym tổng hợp oxit nitric cấu thành (cNOS) bị sụt giảm nghiêm trọng [3]. Oxit nitric (NO) vốn là chất giãn mạch tự nhiên giúp duy trì tuần hoàn vi mạch. Đáng chú ý, khi các nhà nghiên cứu tiêm L-arginine (liều 10 mg/kg qua đường tĩnh mạch) - một tiền chất sinh tổng hợp NO - các tác động bất lợi của khói thuốc lên lưu lượng máu, quá trình tạo mạch và tốc độ lành vết loét tại rìa ổ thương tổn đã bị đảo ngược hoàn toàn [3].

Khói thuốc bào mòn hàng rào bảo vệ và cản trở tế bào tăng sinh

Bên cạnh nicotine và sự co mạch, khói thuốc lá nói chung chứa hàng ngàn chất độc hại kích hoạt nhiều chuỗi phản ứng phá hủy niêm mạc. Một bài tổng quan y học năm 1998 chỉ ra rằng khói thuốc lá làm tăng hoạt tính của xanthine oxidase, tăng leukotriene và tăng thâm nhiễm bạch cầu trung tính vào dạ dày [5]. Song song đó, khói thuốc làm giảm tưới máu, giảm tổng hợp prostaglandin bảo vệ, giảm tạo mạch máu mới và ức chế các tế bào biểu mô nhân đôi [5].

Nghiên cứu năm 1997 cũng cho thấy khói thuốc lá làm tăng tổn thương dạ dày do cồn (ethanol 70%) theo liều lượng thông qua việc làm giảm prostaglandin E2 (PGE2) và gia tăng hoạt tính myeloperoxidase do bạch cầu trung tính tích tụ [6]. Tình trạng giảm bạch cầu trung tính đã xóa bỏ tác động gây loét này [6]. Đáng lưu ý, phần cặn axit thu được từ màng lọc thuốc lá cũng làm chậm quá trình lành vết loét, cho thấy ngoài nicotine còn có các hóa chất độc hại khác cùng góp phần tàn phá dạ dày [6].

Quá trình hồi phục còn bị đình trệ do thiếu hụt yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF). Nghiên cứu năm 2000 chứng minh khói thuốc lá ở nồng độ 2% và 4% làm suy giảm sự biểu hiện mRNA và nồng độ EGF trong tuyến nước bọt cũng như tại niêm mạc dạ dày của chuột bị loét [7]. Sự thiếu hụt EGF khiến tế bào không thể tăng sinh, giảm tiết chất nhầy và suy giảm tái tạo mạch máu [7]. Khi được bổ sung EGF ngoại sinh (liều 10 và 20 microg/kg tiêm tĩnh mạch), các tác hại do khói thuốc gây ra đối với sự tái tạo niêm mạc đã được đảo ngược [7].

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2002 trên tế bào biểu mô niêm mạc dạ dày chuột (RGM-1) phát hiện nicotine ức chế mạnh mẽ sự di chuyển và nhân lên của tế bào [8]. Nguyên nhân do nicotine ức chế hoạt tính của ornithine decarboxylase và làm giảm biểu hiện protein kênh kali (K+), hai yếu tố cốt lõi trong việc hàn gắn vết thương [8].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ đường đi của khói thuốc và nicotine: từ việc làm co thắt vi mạch, ức chế cNOS, giảm NO, cho đến ngăn chặn yếu tố tăng trưởng EGF và ức chế kênh phân chia tế bào [1], [3], [7], [8]. Nhờ đó, giới y khoa có cơ sở vững chắc để giải thích vì sao người hút thuốc lại có tỷ lệ tái phát vết loét cao và thời gian điều trị kéo dài hơn bình thường [1], [5].

Tuy nhiên, người bệnh cần lưu ý rằng phần lớn các dữ liệu đo lường trực tiếp lưu lượng vi mạch và can thiệp phân tử kể trên được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm (chuột) hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1], [6], [2], [3], [7], [8]. Dù các phản ứng sinh lý học mạch máu có tính tương đồng cao, cơ thể người còn chịu tác động từ nhiều yếu tố phức tạp khác như thói quen sinh hoạt, chế độ ăn uống, vi khuẩn Helicobacter pylori và áp lực tâm lý. Dẫu vậy, các tổng quan dịch tễ học lâm sàng đều khẳng định mối liên hệ mật thiết giữa thuốc lá và sự chậm lành vết loét ở người [5], [4].

Những hiểu lầm thường gặp về thuốc lá và bệnh dạ dày

Nhiều người hút thuốc cho rằng chuyển sang hút thuốc lá nhẹ (nhẹ độ nicotine), thuốc lá thơm hoặc xì-gà sẽ ít hại cho dạ dày hơn. Thực tế, nghiên cứu năm 1997 chỉ ra rằng các phân đoạn axit và hợp chất khác trong khói thuốc ngoài nicotine vẫn gây độc, kích hoạt bạch cầu trung tính và cản trở hồi phục vết loét [6].

Hiểu lầm tai hại khác là việc hút thuốc giúp "giảm đau dạ dày" do tạo cảm giác thư giãn tinh thần tạm thời. Về mặt sinh học, nicotine chỉ đánh lừa hệ thần kinh trung ương, trong khi tại lòng dạ dày, nó đang âm thầm làm giảm tưới máu nuôi dưỡng, làm trầm trọng thêm tác động của các yếu tố tấn công và làm suy yếu hàng rào phòng thủ tự nhiên [2], [4]. Khi nồng độ thuốc giảm đi, vết loét không những không đỡ mà còn có nguy cơ lan rộng hơn [2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả những ai đang mắc bệnh lý tiêu hóa đều phải tránh xa khói thuốc, nhưng các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối cẩn giác:

  • Bệnh nhân đang có ổ loét dạ dày - tá tràng tiến triển: Việc tiếp xúc với khói thuốc khiến dòng máu nuôi mép ổ loét bị chặn đứng, làm vết loét lâu liền sẹo và tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa [1], [2].
  • Người đang điều trị bằng thuốc chống viêm, giảm đau (như aspirin, NSAIDs): Nicotine làm triệt tiêu phản ứng sung huyết bảo vệ tự nhiên khi niêm mạc bị axit từ thuốc giảm đau tấn công [1].
  • Người thường xuyên sử dụng rượu bia: Khói thuốc cộng hưởng làm tăng mạnh mức độ tổn thương dạ dày do cồn gây ra thông qua việc kích hoạt bạch cầu trung tính thâm nhiễm và ức chế prostaglandin [6].
  • Bệnh nhân sau phẫu thuật can thiệp dạ dày: Quá trình tái tạo mô liên kết và tạo mạch máu mới bị khói thuốc ức chế nghiêm trọng, cản trở vết mổ hồi phục [3], [8].

Lời khuyên giúp dạ dày nhanh hồi phục

Để tạo điều kiện tối ưu cho hệ thống tuần hoàn vi mạch làm nhiệm vụ sửa chữa vết loét, người bệnh cần thực hiện các thay đổi thiết thực:

  • Cai thuốc lá dứt điểm: Đây là biện pháp can thiệp quan trọng nhất. Ngừng hút thuốc giúp khôi phục hoạt tính enzym cNOS, đưa lưu lượng máu và oxy trở lại mức bình thường để nuôi dưỡng rìa vết loét [2], [3].
  • Tránh xa khói thuốc thụ động: Hít phải khói thuốc từ người khác vẫn khiến các hợp chất độc hại đi vào máu và gây co mạch gián tiếp [6], [3].
  • Dinh dưỡng lành mạnh: Ăn đúng giờ, không bỏ bữa; bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa để giảm thiểu các tổn hại do gốc tự do mà thuốc lá để lại [5].
  • Hạn chế chất kích thích kết hợp: Tránh uống rượu bia cùng lúc, bởi cồn kết hợp với hóa chất trong khói thuốc sẽ đẩy nhanh mức độ viêm loét niêm mạc [6].
  • Tuân thủ điều trị y tế: Dùng đúng liều thuốc ức chế axit hoặc thuốc bảo vệ niêm mạc do bác sĩ kê đơn; không tự ý dùng các loại thuốc giảm đau gây hại dạ dày.

Quá trình làm lành vết loét dạ dày đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng của hệ vi tuần hoàn và các tế bào biểu mô mới. Khói thuốc lá cùng hoạt chất nicotine chính là rào cản lớn làm triệt tiêu dòng máu nuôi dưỡng và phá hủy cơ chế tự vệ này. Từ bỏ thuốc lá không chỉ giúp bảo vệ lá phổi mà còn là bước đi quyết định giúp niêm mạc dạ dày được tái sinh khỏe mạnh.