Thói quen tự hái các loại cây cỏ mọc hoang ven ruộng, bờ mương về nấu nước uống giải nhiệt rất phổ biến ở nhiều vùng quê Việt Nam. Cỏ bấc đèn (tên khoa học là Juncus effusus) thường được người dân nhổ về phơi khô vì tin rằng cây mọc tự nhiên sẽ hoàn toàn sạch và lành tính.

Tuy nhiên, các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy cỏ bấc đèn và các loài cùng chi Juncus có khả năng hút và tích tụ nhiều kim loại nặng cùng hóa chất độc hại từ bùn đất, nguồn nước [1][2][3]. Việc tự ý thu hái loài cây này ở các khu vực ruộng đồng, kênh rạch không kiểm soát tiềm ẩn nguy cơ đưa thẳng chất độc vào cơ thể.

Cơ chế "máy hút độc" tự nhiên của cỏ bấc đèn

Trong khoa học môi trường, phương pháp dùng thực vật để làm sạch đất và nước bị ô nhiễm được gọi là công nghệ xử lý bằng thực vật (phytoremediation) [4][5]. Các loài cây có khả năng hút lượng lớn chất độc được gọi là thực vật siêu tích tụ (hyperaccumulators) [6][5].

Những loài cây này tiết ra các phân tử vận chuyển đặc biệt, giúp mang và di chuyển kim loại nặng từ đất lên các bộ phận khác nhau của cây [5]. Hệ gen của chúng cho phép giữ lại nồng độ kim loại nặng rất cao bên trong mô tế bào mà cây không bị chết [1][5].

Chi cỏ bấc (Juncus sp.), thuộc họ Bấc (Juncaceae), là nhóm thực vật đất ngập nước thu hút nhiều sự chú ý của giới khoa học nhờ khả năng thích nghi và tích tụ chất ô nhiễm vào sinh khối [3]. Chúng vừa có cơ chế ngăn chặn độc tố ở rễ, vừa có cơ chế giải độc nội bào để chứa kim loại nặng ở cả phần thân lá bên trên [1].

Khả năng tích tụ kim loại của cây phụ thuộc lớn vào nồng độ kim loại sẵn có trong đất bùn, độ pH, lượng chất hữu cơ và hệ vi sinh vật quanh vùng rễ [1][5]. Đáng chú ý, nồng độ chì (Pb) và đồng (Cu) trong cả phần ngầm lẫn phần thân trên mặt đất của cây tỷ lệ thuận với lượng kim loại có trong bùn đất, nhưng lại tỷ lệ nghịch với lượng đạm (N) và lân (P) của đất [1]. Điều này có nghĩa là ở những vùng đất nghèo dinh dưỡng nhưng ô nhiễm, cây càng hút nhiều kim loại độc hại hơn [1].

Nghiên cứu thực địa về khả năng tích tụ chì, kẽm, đồng, cadimi

Một nghiên cứu công bố năm 2004 tại Trung Quốc đã khảo sát 12 loài thực vật đất ngập nước mọc tại các khu vực nhiễm kim loại nặng ngoài thực địa, trong đó có các quần thể cỏ bấc đèn (Juncus effusus) [1]. Nhóm nghiên cứu đo lường mức độ tích tụ bốn kim loại nặng gồm chì (Pb), kẽm (Zn), đồng (Cu) và cadimi (Cd) [1].

Kết quả cho thấy những quần thể cây sống trên lớp bùn đất có nồng độ kim loại cao thì bản thân cây cũng chứa lượng kim loại cao hơn hẳn [1]. Dù phần lớn kim loại tập trung ở mô rễ, một số quần thể vẫn tích tụ nồng độ kim loại tương đối cao ở phần chồi thân phía trên — mức vượt xa ngưỡng gây độc thông thường đối với thực vật [1].

Bên cạnh cỏ bấc đèn, một báo cáo năm 2022 về loài họ hàng cùng chi là Juncus acutus L. (thường mọc tự nhiên ở bờ biển, đầm phá, đầm lầy mặn gần nơi có nước thải công nghiệp) cũng ghi nhận đặc tính tương tự [3]. Loài này được xếp vào nhóm ứng viên hàng đầu để hút kim loại dư thừa như kẽm (Zn), cadimi (Cd), chì (Pb), asen (As), chất hoạt động bề mặt sodium dodecyl sulfate (SDS) và cả các sản phẩm dầu mỏ như dầu diesel [3].

Thí nghiệm về sức chịu đựng mangan và sự biến đổi tế bào

Không chỉ hút chì hay cadimi, cỏ bấc đèn còn tích tụ mạnh mangan (Mn) [7]. Một nghiên cứu năm 2009 đã thử nghiệm trồng cây cỏ bấc đèn 3 tuần tuổi trong môi trường thủy canh với các mức nồng độ mangan khác nhau: 50, 100 và 500 microM trong thời gian 2 tuần [7]. Nhóm nghiên cứu cũng thử kết hợp mức mangan cao nhất (500 microM) với axit citric (5 mM) hoặc chất tạo phức EDTA (5 mM) [7].

Sau 2 tuần, nồng độ mangan cao làm giảm chiều cao và sinh khối của cây, đồng thời gây căng thẳng oxy hóa, làm biến dạng tế bào, sưng lục lạp và phá vỡ cấu trúc màng thylakoid khi quan sát dưới kính hiển vi điện tử [7]. Tuy nhiên, cây cỏ bấc đèn vẫn thể hiện sức chịu đựng rất cao trước độc tính của mangan và loại bỏ được lượng lớn kim loại này khỏi môi trường [7].

Lượng mangan cây hút vào tăng tỷ lệ thuận với nồng độ mangan trong nước [7]. Đặc biệt, khi có mặt các chất hỗ trợ như axit citric hoặc EDTA ở mức 5 mM, lượng mangan tích tụ trong cây tăng lên rõ rệt, và EDTA thúc đẩy mạnh việc vận chuyển mangan từ rễ lên các bộ phận trên mặt đất [7]. Axit citric còn giúp cây phục hồi cả chiều cao lẫn trọng lượng sinh khối dù đang ngâm trong môi trường mangan đậm đặc [7].

Điều này đặt ra cảnh báo thực tế: nhìn bề ngoài cây cỏ bấc đèn có thể vẫn xanh tốt, phát triển bình thường nhờ các chất hữu cơ trong đất hỗ trợ, nhưng bên trong mô tế bào đã ngấm lượng lớn kim loại nặng [7].

Khả năng hút "hóa chất vĩnh cửu" PFAS chỉ sau 21 ngày

Ngoài kim loại nặng, nguồn nước mặt hiện nay còn đối mặt với nhóm hợp chất per- và polyfluoroalkyl (PFAS) [2]. Một nghiên cứu trong nhà kính công bố năm 2019 đã kiểm tra sự phân bổ của 8 loại axit perfluoroalkyl (PFAAs) ở ba mức nồng độ khác nhau trên cây cỏ bấc đèn (Juncus effusus) trong 21 ngày [2].

Kết quả cho thấy khối lượng PFAAs mà cây cỏ bấc đèn hút vào tăng tỷ lệ thuận với nồng độ hóa chất và thời gian tiếp xúc [2]. Ở mức nồng độ thấp, rễ và chồi thân của cỏ bấc đèn đã tích tụ từ 30-40% lượng PFAAs (nhóm mạch carbon từ C4 đến C8), riêng chất PFOS có mức hấp thu thấp hơn, vào khoảng 20% [2].

Kết hợp với khả năng hấp phụ của đất, hệ thống trồng cỏ bấc đèn đã rút hơn 82,8% lượng PFAAs ra khỏi dung dịch nước chỉ trong vòng 21 ngày [2]. Sự tích tụ này diễn ra ở cả rễ và thân chồi, phụ thuộc vào độ dài mạch carbon của từng loại hóa chất [2]. Ngoài ra, nồng độ PFAAs cao còn làm thay đổi đáng kể cấu trúc quần thể vi khuẩn trong đất [2].

Hiểu lầm thường gặp về "cây cỏ mọc hoang là cây sạch"

Nhiều người dân giữ quan niệm cây mọc hoang dại không có bàn tay con người chăm bón thì sẽ an toàn. Thực tế khoa học chứng minh điều ngược lại đối với nhóm cây thủy sinh, bán thủy sinh như cỏ bấc đèn [1][4].

Khả năng tích tụ kim loại nặng trong nông sản và cây trồng từ đất, nước ô nhiễm là mối đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực và sức khỏe con người [4][6]. Cỏ bấc đèn vốn là công cụ sinh học để dọn dẹp môi trường ô nhiễm [7][2]. Ngay cả trong các dự án làm sạch môi trường, giới khoa học năm 2022 cũng cảnh báo rằng khâu tiêu hủy an toàn các cây đã ngậm đầy kim loại nặng sau khi thu hoạch thường bị bỏ ngỏ, chưa được lên kế hoạch kỹ lưỡng [4]. Nếu người dân vô tình hái đúng những bụi cỏ bấc đèn đang làm nhiệm vụ "lọc độc" ở kênh mương về đun nước uống, người dùng sẽ trở thành nơi tiếp nhận cuối cùng của các chất độc đó.

Cần lưu ý rằng các bằng chứng trong bài chủ yếu đến từ khảo sát thực địa vùng ô nhiễm, thí nghiệm thủy canh và nhà kính trên cây [1][7][2]. Chưa có số liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đo lường mức độ ngộ độc ở người khi uống nước sắc cỏ bấc đèn tự hái. Tuy nhiên, dữ liệu về việc phần thân trên mặt đất (bộ phận thường dùng làm thuốc) tích tụ chì, đồng, mangan và khoảng 20-40% hóa chất PFAAs từ môi trường là cơ sở rõ ràng để cảnh giác [1][7][2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng cỏ bấc đèn?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý nhổ cỏ bấc đèn mọc hoang ở bờ ruộng, kênh rạch gần khu công nghiệp, bãi rác, hoặc vùng canh tác nông nghiệp có xả thải để làm thuốc hay nấu nước uống [1][3].

Những nhóm đối tượng có cơ địa nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh lý nền về gan, thận càng phải tuyệt đối tránh dùng dược liệu tự hái không rõ nguồn gốc. Khi có vấn đề sức khỏe hoặc đang dùng thuốc điều trị, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, không dùng cỏ bấc đèn thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Để sử dụng thảo dược an toàn trong đời sống, người tiêu dùng cần thay đổi thói quen thu hái tự phát. Không tận dụng cây mọc ở các thủy vực tù đọng, mương thoát nước ruộng lúa hoặc gần khu vực giao thông, nhà máy, vì đây là những nơi dễ tồn dư kim loại nặng và hóa chất [1][3].

Nếu có nhu cầu sử dụng bấc đèn làm dược liệu theo chỉ định của thầy thuốc, người dân chỉ nên mua tại các cơ sở dược liệu được cấp phép, nhà thuốc Đông y uy tín có kiểm định chất lượng đầu vào và vùng trồng đạt chuẩn, đảm bảo đất và nước không nhiễm kim loại nặng. Trong sinh hoạt hằng ngày, cách tốt nhất để thanh nhiệt và bảo vệ cơ thể vẫn là uống đủ nước lọc sạch, duy trì chế độ ăn cân bằng nhiều rau xanh có nguồn gốc rõ ràng.

Tự hái cây cỏ mọc hoang về làm thuốc ẩn chứa nhiều rủi ro vô hình từ đặc tính sinh học của chính loài cây đó. Hiểu đúng về khả năng tích tụ độc tố của cỏ bấc đèn giúp mỗi gia đình chủ động phòng tránh nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng và hóa chất, bảo vệ sức khỏe một cách khoa học.