Nhiều người truyền tai nhau dùng hy thiêm để hạ huyết áp, làm sạch lòng mạch và ổn định tim mạch tại nhà. Thảo dược này vốn quen thuộc trong y học cổ truyền chữa đau nhức xương khớp, nhưng tác dụng kiểm soát huyết áp vẫn là dấu hỏi lớn. Liệu hy thiêm có thực sự hạ được huyết áp hay đây chỉ là suy diễn truyền miệng thiếu căn cứ?
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hy thiêm có khả năng điều trị tăng huyết áp trên người. Mọi dữ liệu về tác động huyết học, mạch máu của cây thuốc này mới chỉ dừng lại ở các mô hình động vật thí nghiệm và tế bào, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn.
Bối cảnh và nguồn gốc tên gọi của cây hy thiêm
Hy thiêm, có tên khoa học thường gặp là Sigesbeckia orientalis L. (ngoài ra còn có Sigesbeckia pubescens, Sigesbeckia glabrescens), là vị thuốc Đông y được dùng lâu đời với tên gọi Hy thiêm thảo hay Hy thiêm tại Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc [1], [2]. Bộ phận dùng làm thuốc thường là phần thân trên mặt đất phơi khô [1].
Theo các tài liệu y học cổ truyền, hy thiêm chủ yếu được dùng để chủ trị phong thấp tê đau, đau nhức mỏi lưng gối hoặc tê bì chân tay [1], [2]. Những năm gần đây, một số thông tin truyền miệng gán ghép cho hy thiêm khả năng làm giãn mạch, hạ huyết áp nhanh, khiến nhiều người bệnh cao huyết áp lùng mua để sắc uống thay thuốc tây.
Thành phần hóa học và cơ chế sinh học được ghi nhận
Nghiên cứu tổng quan về thành phần hóa học cho thấy hy thiêm chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng như sesquiterpenoid, diterpenoid, flavonoid và các acid hữu cơ [1]. Những hợp chất này đem lại cho hy thiêm nhiều hoạt tính dược lý thực nghiệm như chống viêm, chống dị ứng, chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống khối u và chống huyết khối [1].
Một nghiên cứu phân lập năm 2020 trên phần trên mặt đất của Sigesbeckia orientalis đã tìm ra một hợp chất diterpene mới cùng 3 hoạt chất sesquiterpene lactone nhóm germacranolide [2]. Trong thí nghiệm trên bạch cầu trung tính của người bị kích thích bởi lipopolysaccharide, 3 hoạt chất nhóm sesquiterpene lactone ức chế mạnh sự sản sinh chất trung gian gây viêm interleukin-8 với giá trị IC50 từ 1,6 đến 6,3 microM, ức chế yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) với IC50 từ 0,9 đến 3,3 microM [2]. Chúng cũng làm giảm sản sinh interleukin-1beta, protein hóa ứng động bạch cầu đơn nhân 1 (MCP-1) và làm giảm biểu hiện các phân tử kết dính CD11a, CD11b, CD62L trên bề mặt tế bào [2]. Một nghiên cứu năm 2019 cũng phân lập được 11 hợp chất sesquiterpenoid dạng germacrane mới cùng 16 chất tương tự từ hy thiêm [3].
Các cơ chế giảm viêm, ức chế kết dính tế bào miễn dịch và chống oxy hóa này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ bảo vệ mạch máu trước các tác nhân viêm nhiễm [4], [2]. Tuy nhiên, hoạt tính chống viêm trên tế bào hoàn toàn khác với tác dụng làm giãn trực tiếp cơ trơn thành mạch để hạ áp tức thì trên cơ thể sống.
Dữ liệu thực nghiệm trên vi mạch và lưu lượng máu
Mặc dù chưa có nghiên cứu chuyên biệt khẳng định hy thiêm hạ huyết áp trực tiếp, các thử nghiệm trên chuột ghi nhận chiết xuất hy thiêm có tác động tích cực đến vi mạch và lưu lượng tuần hoàn.
Trong nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột cống trắng bị tổn thương thận do đái tháo đường tạo bởi streptozotocin, các nhà khoa học đã so sánh 3 nhóm: chuột đối chứng bình thường (CTR), chuột đái tháo đường không can thiệp (DM) và chuột đái tháo đường được điều trị bằng chiết xuất hy thiêm Sigesbeckia orientalis (DMRx) [4]. Kết quả cho thấy nhóm DM bị sụt giảm thể trọng, tăng đường huyết rõ rệt, tổn thương cầu thận, ống thận nặng nề và gia tăng chỉ số oxy hóa 8-hydroxyguanosine [4]. Chuột nhóm DMRx khi dùng chiết xuất hy thiêm đã giảm bớt các tổn thương ở thận, cải thiện các chỉ dấu trạng thái vi mạch so với nhóm DM [4]. Nhóm nghiên cứu kết luận chiết xuất hy thiêm giúp bảo vệ và phục hồi tổn thương mạch máu nhỏ trong điều kiện đường huyết cao thông qua ức chế stress oxy hóa và phản ứng viêm [4].
Năm 2025, một nghiên cứu khác đánh giá tác động của dịch chiết ethanol từ Sigesbeckia orientalis (EESO) trên mô hình chuột bị đột quỵ nhồi máu não cục bộ cấp tính bằng phương pháp quang huyết khối [5]. Nghiên cứu tiến hành nhuộm mô bệnh học, nhuộm huỳnh quang miễn dịch, đo nồng độ chỉ số viêm và HMGB1 bằng qPCR và ELISA, đồng thời đánh giá chức năng thần kinh [5]. Kết quả ghi nhận việc dùng EESO giúp thu nhỏ thể tích vùng não bị nhồi máu, cải thiện chức năng thần kinh và cải thiện lưu lượng máu não ở chuột [5]. Dịch chiết này hoạt động thông qua việc ngăn chặn tương tác giữa thụ thể RAGE và CD11b do HMGB1 thúc đẩy, làm giảm sự thâm nhiễm của bạch cầu trung tính và bẫy ngoại bào của bạch cầu trung tính (NETs) [5].
Ngoài ra, dữ liệu tổng quan cho thấy hy thiêm thể hiện tác dụng bảo vệ trong các mô hình thiếu máu cục bộ cơ tim và thiếu máu cục bộ não [1].
Giới hạn cốt lõi: Thiếu vắng hoàn toàn thử nghiệm lâm sàng hạ áp
Dù chiết xuất hy thiêm cho thấy khả năng cải thiện lưu lượng máu não sau đột quỵ và hỗ trợ vi mạch thận trước tình trạng viêm, điều này không đồng nghĩa với tác dụng hạ huyết áp trên người bệnh cao huyết áp.
Tất cả các bằng chứng về mạch máu hiện có của hy thiêm chỉ được tiến hành trên chuột thí nghiệm hoặc nuôi cấy tế bào in vitro [4], [5], [2]. Cơ thể người có hệ thống điều hòa huyết áp phức tạp thông qua hệ thần kinh giao cảm, hệ nội tiết renin-angiotensin-aldosterone và cơ chế đàn hồi mạch máu. Một chất có tác dụng chống viêm mạch hay bảo vệ mô trên chuột chưa chắc đã hạ được huyết áp hệ thống khi dùng trên người. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác định liều lượng, độ an toàn hay hiệu quả hạ huyết áp của hy thiêm ở người.
Cần lưu ý, một số loài thực vật khác có nghiên cứu về tác dụng giãn mạch trực tiếp, ví dụ chiết xuất ethanol của Sideritis raeseri (một loài thảo mộc Địa Trung Hải không phải hy thiêm) từng được tiêm tĩnh mạch trên thỏ gây mê ở liều 0,025-7,5 mg/kg gây hạ huyết áp và nhịp tim phụ thuộc liều [6]. Người bệnh không được đánh đồng kết quả của các loài cây khác nhau hoặc áp đặt tác dụng giãn mạch của dược chất khác vào hy thiêm.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng hy thiêm trị huyết áp
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng hy thiêm là thảo dược thiên nhiên nên an toàn tuyệt đối và có thể uống thay thế thuốc tây y. Đây là quan niệm nguy hiểm. Tăng huyết áp được mệnh danh là "kẻ giết người thầm lặng", nếu không được kiểm soát liên tục bằng phác đồ chuẩn, người bệnh đối mặt với nguy cơ xuất huyết não, nhồi máu cơ tim, suy thận cấp tính.
Việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để chuyển sang sắc nước hy thiêm uống mỗi ngày có thể khiến huyết áp dao động thất thường, vọt lên ngưỡng nguy hiểm mà người bệnh không hề hay biết do bệnh thường không có triệu chứng cảnh báo sớm.
Hiểu lầm thứ hai là xem hy thiêm như một vị thuốc "uống càng nhiều càng bổ". Mặc dù dịch chiết hy thiêm có tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa [4], [1], việc sử dụng tùy tiện, không kiểm soát nguồn gốc xuất xứ dược liệu có thể gây quá tải cho gan và thận, nhất là khi dược chất chưa được tinh chế và chuẩn hóa liều lượng.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính tuyệt đối không được tự ý dừng hoặc giảm liều thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định để thay bằng cây hy thiêm.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc hoặc chế phẩm từ hy thiêm khi chưa có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa, do chưa có đủ dữ liệu an toàn trên các đối tượng này.
Người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào, nhằm tránh tương tác bất lợi với các thuốc chuyển hóa qua gan thận.
Hướng dẫn tiếp cận và sử dụng đúng cách
Hy thiêm vẫn là một vị thuốc có giá trị trong y học cổ truyền, nhưng công dụng chính được ghi nhận rộng rãi là hỗ trợ cải thiện phong thấp tê đau, đau mỏi gân cốt [1], [2]. Nếu muốn dùng hy thiêm để chăm sóc sức khỏe, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Chỉ sử dụng dược liệu hy thiêm đã qua chế biến, có nguồn gốc rõ ràng từ các nhà thuốc y học cổ truyền hoặc bệnh viện uy tín để đảm bảo không lẫn tạp chất và đúng hàm lượng quy chuẩn.
Chỉ dùng với lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền. Không tự ý tăng liều, không kết hợp bừa bãi với các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc khác.
Người bệnh tăng huyết áp cần đo huyết áp định kỳ, duy trì chế độ ăn nhạt, giảm muối, tăng cường rau xanh, duy trì vận động thể lực đều đặn và tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc điều trị huyết áp của bác sĩ tim mạch. Hy thiêm không thể và không nên dùng để thay thế thuốc hạ áp.
Lời đồn về khả năng hạ huyết áp của cây hy thiêm hiện chưa có cơ sở lâm sàng chứng minh xác thực trên người. Chiết xuất hy thiêm chỉ mới thể hiện hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ vi mạch trên động vật thí nghiệm [4], [5], [1]. Người bệnh cần tỉnh táo, kiểm soát huyết áp bằng lối sống khoa học và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa thay vì đặt cược sức khỏe vào các bài thuốc truyền miệng.
