Dùng cây hy thiêm kéo dài có hại gan, thận không?

Nhiều người có thói quen dùng thảo dược lâu dài để trị đau nhức xương khớp vì tin rằng thảo mộc tự nhiên thì vô hại. Cây hy thiêm là một trong những vị thuốc quen thuộc thường được sắc uống hoặc ngâm rượu dùng qua nhiều tháng liền. Tuy nhiên, việc sử dụng kéo dài liệu có gây gánh nặng và làm tổn thương các cơ quan chuyển hóa quan trọng như gan và thận hay không?

Hiện tại, các tài liệu khoa học chính thống chưa ghi nhận bằng chứng về việc sử dụng hy thiêm ở liều dùng phù hợp gây độc trực tiếp cho gan hoặc thận trên người. Ngược lại, dữ liệu tiền lâm sàng ban đầu cho thấy vị thuốc này chứa nhiều hoạt chất chống viêm và chống oxy hóa, thậm chí còn ghi nhận tiềm năng bảo vệ cấu trúc thận trước tác động của đường huyết cao trên mô hình động vật thí nghiệm. Dẫu vậy, dữ liệu an toàn khi sử dụng kéo dài ở người vẫn còn thiếu hụt và chưa có kết luận khẳng định tuyệt đối.

Nguồn gốc và giá trị dược liệu của cây hy thiêm

Cây hy thiêm (tên khoa học thường gặp là Sigesbeckia orientalis, cùng với Sigesbeckia pubescens và Sigesbeckia glabrescens) là một dược liệu có lịch sử sử dụng rất lâu đời trong y học cổ truyền phương Đông ^[1]. Dược liệu này được ghi chép và sử dụng từ thời nhà Đường tại Trung Quốc với tên gọi Hy thiêm thảo, đồng thời cũng được ứng dụng phổ biến tại các nước châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam ^[1]. Bộ phận trên mặt đất được phơi khô của cây thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ phương chủ trị chứng phong thấp tý thống ^[1].

Người bệnh thường tìm đến hy thiêm khi gặp phải các tình trạng đau nhức xương khớp do phong thấp, đau mỏi thắt lưng, yếu mỏi khớp gối hoặc tê bì tay chân ^[1]. Nhờ vào các đặc tính giảm đau nhức xương khớp đã được kiểm chứng qua kinh nghiệm dân gian qua nhiều thế kỷ, loại thảo dược này ngày nay tiếp tục được đưa vào thành phần của nhiều chế phẩm thảo dược hỗ trợ xương khớp hiện đại ^[1].

Cơ chế tác động và thành phần hóa học nổi bật

Theo tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021, các phân tích hóa học hiện đại đã xác định thành phần của hy thiêm rất phong phú ^[1]. Vị thuốc này chứa các hoạt chất chính bao gồm sesquiterpenoid, diterpenoid, flavonoid và các loại axit hữu cơ cùng nhiều phân tử có hoạt tính sinh học khác ^[1]. Nhờ sự kết hợp của các nhóm chất này, hy thiêm thể hiện phổ tác dụng dược lý đa dạng như chống viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống dị ứng, ngăn ngừa huyết khối và hỗ trợ giảm tổn thương thiếu máu cục bộ cơ tim hay não ^[1].

Về cơ chế phân tử chống viêm, một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2020 đã so sánh tác dụng của 3 loài hy thiêm gồm S. pubescens, S. orientalis và S. glabrescens từ 24 lô mẫu thảo dược ^[2]. Kết quả từ các xét nghiệm sinh học cho thấy chiết xuất từ các loài này ức chế quá trình giải phóng nitric oxide (NO) và các cytokine gây viêm do lipopolysaccharide (LPS) kích thích ^[2]. Cơ chế chống viêm chính được xác định là nhờ khả năng ức chế biểu hiện quá mức của enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) và enzym tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS), đồng thời can thiệp làm suy giảm sự hoạt hóa của con đường tín hiệu NF-kappaB cũng như sự phosphoryl hóa con đường MAPKs ^[2].

Bằng chứng nghiên cứu về mức độ an toàn và độc tính tế bào

Để đánh giá nguy cơ gây hại tế bào, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2020 đã thực hiện thử nghiệm MTT nhằm đo lường độc tính tế bào của chiết xuất ethanol 50% từ 3 loài hy thiêm trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 ^[2]. Nghiên cứu đã xác định ngưỡng liều bán gây chết (LD15 - nồng độ gây chết tối đa 15% tế bào) lần lượt đối với mẫu S. pubescens là 181,7 ± 15,7 mcg/mL; mẫu S. orientalis là 291,5 ± 33,9 mcg/mL; và mẫu S. glabrescens là 317,1 ± 16,3 mcg/mL ^[2]. Điều này phản ánh ngưỡng nồng độ nhất định mà tại đó chiết xuất bắt đầu gây ảnh hưởng lên khả năng sống của tế bào in vitro.

Bên cạnh đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2024 khảo sát tác dụng diệt bọ gậy muỗi của các chiết xuất từ Sigesbeckia orientalis (gồm dịch chiết hexane và ethyl acetate) ở nồng độ từ 62,5 đến 500 ppm ^[3]. Dù dịch chiết thể hiện hoạt tính tiêu diệt mạnh ấu trùng và phá vỡ cấu trúc tế bào ruột giữa của muỗi mang mầm bệnh, chỉ số an toàn sinh thái (SI/PSF) lại cho thấy các chiết xuất này không gây hại cho các sinh vật không phải mục tiêu trong môi trường nước ^[3]. Cụ thể, các loài sinh vật như cá bảy màu (Poecilia reticulata), bọ nước (Diplonychus indicus), cá muỗi (Gambusia affinis) và ấu trùng chuồn chuồn đều không bị nhiễm độc ở các nồng độ thử nghiệm ^[3]. Dù là nghiên cứu môi trường, dữ liệu này cũng đóng góp một phần góc nhìn về mức độ an toàn tương đối của các hoạt chất chiết xuất từ hy thiêm.

Hy thiêm và chức năng thận: Nghiên cứu trên động vật nói gì?

Trái ngược với nỗi lo lắng rằng thảo dược gây suy thận, nghiên cứu trên chuột công bố năm 2022 đã ghi nhận tiềm năng bảo vệ thận đáng chú ý của chiết xuất cây hy thiêm (Sigesbeckia orientalis - SOE) trong bệnh lý thận do đái tháo đường ^[4]. Thí nghiệm được thực hiện trên 3 nhóm chuột gồm: nhóm đối chứng khỏe mạnh (CTR), nhóm chuột mắc đái tháo đường do tiêm streptozotocin (DM), và nhóm chuột đái tháo đường được điều trị bằng dịch chiết hy thiêm (DMRx) ^[4]. Chuột trong nhóm DM bị giảm cân nặng rõ rệt, đường huyết tăng vọt và xuất hiện tổn thương thận nghiêm trọng như hư hại cầu thận, tổn thương ống thận và tăng sinh mô liên kết ở vùng gian mạch ^[4]. Nhóm chuột bệnh này cũng ghi nhận sự tăng vọt các cytokine gây viêm, yếu tố hoại tử khối u (TNF) và chất chỉ thị tổn thương oxy hóa 8-hydroxyguanosine ^[4].

Kết quả đánh giá mô bệnh học và hóa mô miễn dịch sau đó cho thấy những biến đổi bệnh lý và tổn thương cấu trúc thận ở nhóm chuột được dùng chiết xuất hy thiêm (DMRx) đã được giảm thiểu đáng kể so với nhóm chuột bệnh không được điều trị ^[4]. Các nhà khoa học kết luận rằng nhờ hoạt tính chống oxy hóa và chống viêm mạnh mẽ, chiết xuất hy thiêm có khả năng làm dịu các rối loạn viêm và bảo vệ vi mạch thận trước tình trạng đường huyết tăng cao ^[4]. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng đây là thử nghiệm trên mô hình động vật mắc bệnh tiểu đường, không thể xem đây là bằng chứng khẳng định hy thiêm có tác dụng phục hồi chức năng thận toàn diện hay chữa khỏi bệnh thận trên người.

Những giới hạn của dữ liệu khoa học hiện nay

Mặc dù hy thiêm có bề dày lịch sử sử dụng và các nghiên cứu sơ bộ cho thấy tiềm năng chống viêm tốt, dữ liệu khoa học hiện hành vẫn còn nhiều khoảng trống. Các nghiên cứu độc tính chuyên sâu dài ngày (bán trường diễn hoặc trường diễn) nhằm đánh giá riêng biệt chức năng lọc của cầu thận, chỉ số men gan AST/ALT hay mô bệnh học gan thận ở động vật bình thường khi uống hy thiêm kéo dài vẫn chưa được công bố đầy đủ trong các dữ liệu trích dẫn.

Phần lớn dữ liệu mới dừng lại ở các thử nghiệm invitro trên nuôi cấy tế bào, khảo sát tác động môi trường hoặc mô hình bệnh lý cụ thể trên chuột [2, 4, 6]. Do đó, người dùng không nên vội vã suy đoán rằng việc uống hy thiêm liều cao, dài ngày là an toàn mà không cần kiểm soát. Việc lạm dụng bất kỳ dược liệu nào qua đường uống trong thời gian tính bằng năm đều tạo áp lực thải trừ nhất định cho gan và thận.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc bệnh thận mạn giai đoạn tiến triển cần thận trọng tối đa trước khi dùng hy thiêm. Mọi hoạt chất sinh học đi vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và lọc qua thận; khi hai cơ quan này đã tổn thương sẵn, nguy cơ tích tụ hoặc quá tải chuyển hóa hoàn toàn có thể xảy ra.

Các nhóm đối tượng đặc biệt khác như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý dùng hy thiêm kéo dài do chưa có đủ nghiên cứu an toàn lâm sàng trên các nhóm đối tượng này. Người đang dùng đồng thời các thuốc tây y điều trị bệnh nền tim mạch, đái tháo đường hay giảm đau chống viêm cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Để việc sử dụng hy thiêm mang lại hiệu quả hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp mà không gây ảnh hưởng đến gan và thận, người dùng cần lưu ý một số nguyên tắc:

• Dùng đúng nguồn gốc và chất lượng: Chỉ chọn mua dược liệu từ các cơ sở y học cổ truyền uy tín, đã được kiểm định chất lượng, tránh nhầm lẫn với các loài cây dại khác và không tồn dư hóa chất bảo quản hay nấm mốc ^[1].
• Không tự ý tăng liều: Tuân thủ lượng dùng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc hoặc liều lượng ghi trên nhãn sản phẩm đạt chuẩn; không uống nước sắc hy thiêm thay cho nước lọc hằng ngày.
• Dùng theo từng đợt: Thay vì uống liên tục nhiều tháng, nên sử dụng theo từng đợt ngắn có ngắt quãng để gan và thận có thời gian chuyển hóa và đào thải hoạt chất.
• Theo dõi sức khỏe định kỳ: Nếu có nhu cầu dùng dài ngày để hỗ trợ bệnh xương khớp mạn tính, người bệnh nên chủ động xét nghiệm máu định kỳ để kiểm tra các chỉ số men gan và chức năng lọc của thận (như creatinin huyết thanh).

Hy thiêm là một dược liệu quý với tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu [3, 4, 6]. Cho đến nay, chưa có cơ sở khoa học nào cho thấy hy thiêm ở liều dùng chuẩn gây tổn hại gan thận, thậm chí còn có triển vọng bảo vệ thận trước stress oxy hóa trên động vật ^[4]. Dù vậy, người dùng vẫn cần thận trọng, lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn lâu dài cho sức khỏe.