Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) thường được khuyên "ăn nhiều rau và chất xơ để cải thiện tiêu hóa". Tuy nhiên, không ít người sau khi ăn thêm rau củ hay ngũ cốc thô lại thấy bụng chướng to hơn, đau quặn hoặc tình trạng tiêu chảy, táo bón trở nên trầm trọng.

Thực tế, chất xơ không phải là một khối đồng nhất. Việc lựa chọn sai loại chất xơ giữa thể tiêu chảy (IBS-D) và thể táo bón (IBS-C) có thể biến thực phẩm lành mạnh thành yếu tố kích ứng niêm mạc ruột. Trong khi chất xơ hòa tan giúp giữ nước, làm mềm phân táo và tạo khuôn phân lỏng, thì chất xơ không hòa tan lại dễ gây cọ xát cơ học và làm bùng phát các cơn đau thắt đường tiêu hóa [1], [2], [3].

Cơ chế tác động khác biệt của hai nhóm chất xơ

Chất xơ khi đi vào ruột tạo ra các phản ứng sinh lý rất khác nhau tùy thuộc vào tính chất vật lý và hóa học của chúng [3]. Cơ chế hoạt động của chất xơ bao gồm việc làm tăng khối lượng phân, tạo kích thích cơ học lên niêm mạc đại tràng để tăng tiết dịch và thúc đẩy nhu động ruột [3]. Bên cạnh đó, các sản phẩm phụ của quá trình lên men chất xơ, đặc biệt là các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), tác động trực tiếp lên hệ vi sinh đường ruột, hệ miễn dịch và hệ thần kinh - nội tiết của ống tiêu hóa [3].

Chất xơ hòa tan, đặc biệt là loại chuỗi dài, có độ nhớt trung bình và lên men vừa phải như psyllium (ispaghula), khi gặp nước sẽ hút nước và tạo thành một khối gel dẻo mịn [3]. Khối gel này giúp làm mềm khối phân khô cứng ở người táo bón, đồng thời hút bớt dịch dư thừa để cô đặc phân lỏng ở người tiêu chảy [4], [3]. Ngược lại, chất xơ hòa tan chuỗi ngắn lên men nhanh như oligosaccharide lại sinh khí ồ ạt, dẫn đến đầy hơi, trướng bụng và đau thắt cơ học [3].

Đối với chất xơ không hòa tan (như cám lúa mì, vỏ ngũ cốc), đặc tính vật lý dạng xơ cứng không tan trong nước khiến chúng cọ xát trực tiếp vào thành ruột [5], [3]. Ở người có hội chứng ruột kích thích với lớp niêm mạc và hệ thần kinh ruột cực kỳ nhạy cảm, sự cọ xát này gây kích ứng cơ học, kích thích nhu động bóp quá mức, làm tăng mức độ đau bụng và làm nặng hơn tình trạng tiêu chảy [1], [2], [6].

Bằng chứng khoa học: Xơ hòa tan có lợi, xơ không hòa tan tiềm ẩn rủi ro

Hiệu quả của từng nhóm chất xơ đối với các triệu chứng lâm sàng của hội chứng ruột kích thích đã được chứng minh qua hàng loạt phân tích gộp và thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng.

Năm 2015, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp dữ liệu từ nhiều cơ sở y khoa lớn (Medline, EMBASE, Cochrane, CINAHL, LILACS, ClinicalTrials.gov) đã chọn lọc 22 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên/bắt chéo đối chứng với giả dược [1]. Kết quả phân tích cho thấy việc bổ sung chất xơ nói chung giúp cải thiện đánh giá triệu chứng toàn cầu (tỷ số nguy cơ RR = 1,27; khoảng tin cậy 95% CI: 1,05 - 1,54) [1]. Tuy nhiên, khi bóc tách chi tiết:

  • Chất xơ hòa tan cải thiện rõ rệt đánh giá triệu chứng chung (RR = 1,49; 95% CI: 1,09 - 2,03) và làm giảm đáng kể điểm đau bụng với chênh lệch trung bình là -1,84 (95% CI: -2,72 đến -0,97) [1].
  • Chất xơ không hòa tan không cho thấy bất kỳ sự cải thiện nào ở mọi kết cục nghiên cứu [1]. Nhóm tác giả kết luận xơ hòa tan cải thiện triệu chứng IBS, trong khi không có bằng chứng nào ủng hộ việc khuyến nghị chất xơ không hòa tan [1].

Trước đó, một tổng quan hệ thống năm 2004 trên Medline gồm 17 nghiên cứu lâm sàng cũng cho kết quả tương tự [2]. Chất xơ hòa tan (psyllium, ispaghula, calcium polycarbophil) ghi nhận sự cải thiện rõ rệt triệu chứng chung (RR = 1,55; 95% CI: 1,35 - 1,78) [2]. Ngược lại, chất xơ không hòa tan (như ngô, cám lúa mì) ở một số trường hợp thậm chí làm triệu chứng lâm sàng xấu đi, không có khác biệt thống kê có lợi so với giả dược (RR = 0,89; 95% CI: 0,72 - 1,11) [2].

Năm 2009, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi kéo dài 12 tuần được thực hiện tại các cơ sở chăm sóc ban đầu trên 275 bệnh nhân IBS (18-65 tuổi) [6]. Bệnh nhân được chia thành 3 nhóm dùng 10g psyllium (n=85), 10g cám lúa mì (n=97), hoặc 10g giả dược bột gạo (n=93) [6]. Kết quả:

  • Nhóm dùng xơ hòa tan psyllium đạt tỷ lệ thuyên giảm triệu chứng cao hơn đáng kể so với giả dược ở tháng thứ nhất (57% so với 35%; RR = 1,60) và tháng thứ hai (59% so với 41%; RR = 1,44) [6]. Sau 3 tháng, điểm mức độ nghiêm trọng của triệu chứng IBS ở nhóm psyllium giảm 90 điểm, vượt trội so với mức giảm 49 điểm của giả dược (p = 0,03) [6].
  • Nhóm dùng cám lúa mì chỉ ghi nhận hiệu quả hơn giả dược ở tháng thứ ba khi phân tích cơ bản (57% so với 32%), nhưng mất ý nghĩa thống kê khi phân tích theo kịch bản xấu nhất (RR = 1,45; 95% CI: 0,97 - 2,16) và mức giảm triệu chứng không khác biệt với giả dược (giảm 58 điểm, p = 0,61) [6].
  • Đáng chú ý, tỷ lệ bỏ cuộc sớm cao nhất nằm ở nhóm dùng cám lúa mì, với lý do chính được báo cáo là các triệu chứng IBS trở nên tồi tệ hơn [6].

Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi gồm 4 nhánh trên 60 bệnh nhân tiêu chuẩn Rome IV đánh giá bột chiết xuất từ sợi cây nopal (xương rồng Opuntia ficus-indica - chứa cả xơ hòa tan và không hòa tan) [7]. Bệnh nhân dùng liều 10g, 20g, 30g/ngày hoặc giả dược trong 1 tuần [7]. Kết quả cho thấy 87% bệnh nhân dùng liều 20g/ngày (p = 0,008) và 80% bệnh nhân dùng 30g/ngày (p = 0,025) đạt mức thuyên giảm triệu chứng so với 33% ở nhóm giả dược [7]. Có 67% người dùng liều 20g/ngày giảm trên 50% điểm mức độ nghiêm trọng IBS-SSS [7]. Tuy nhiên, liều cao 30g/ngày lại gây ra tình trạng đi ngoài phân lỏng nhiều hơn (p = 0,027) [7].

Hiểu lầm phổ biến khi bổ sung chất xơ ở người mắc IBS

Nhiều người lầm tưởng rằng "cứ bị ruột kích thích là phải ăn nhiều rau xanh, yến mạch hoặc cám gạo thô". Sự đánh đồng này khiến không ít bệnh nhân gặp rắc rối nghiêm trọng [4], [5].

Các sản phẩm chứa chất xơ không hòa tan, điển hình là cám lúa mì (wheat bran), vốn thường được dùng để kích thích nhu động đại tràng cơ học, nhưng hoàn toàn không hữu ích trong kiểm soát triệu chứng IBS và dễ gây kích ứng đường ruột [5], [2]. Tác dụng phụ thường gặp nhất khi dùng chất xơ sai cách là trướng bụng, đầy hơi và khó chịu vùng bụng [4].

Một khảo sát năm 2004 trên 53 bệnh nhân IBS (tuổi trung bình 45,67; 22 nam/31 nữ) cho thấy thói quen dinh dưỡng của người bệnh thường bị lệch: lượng chất xơ tiêu thụ rất thấp (chỉ đạt 4,5 g/1000 calo), trong đó xơ hòa tan chiếm mức thấp hơn nhiều so với xơ không hòa tan (1,46 g/ngày so với 6,21 g/ngày) [8]. Việc tiêu thụ không đủ lượng xơ nền tảng kèm theo sự mất cân đối giữa hai loại xơ góp phần làm gia tăng điểm số triệu chứng chung [8].

Một hiểu lầm khác là dùng prebiotic dạng bổ sung càng nhiều càng tốt. Mặc dù các loại oligosaccharide lên men có thể nuôi dưỡng vi khuẩn, dữ liệu lâm sàng về prebiotic trong IBS vẫn chưa đưa ra kết luận chắc chắn [5]. Liều thấp fructo-oligosaccharide hoặc beta-galacto-oligosaccharide có thể hỗ trợ cải thiện triệu chứng, nhưng liều cao của các loại xơ chuỗi ngắn lên men nhanh này sẽ giải phóng lượng khí lớn trong ruột, gây co thắt và trướng bụng đau đớn [5], [3].

Chọn chất xơ cho thể tiêu chảy (IBS-D) và thể táo bón (IBS-C)

Sự phân chia thể bệnh quyết định trực tiếp việc lựa chọn loại sợi dinh dưỡng nạp vào cơ thể [4], [2].

Đối với thể tiêu chảy (IBS-D):

  • Ưu tiên: Chất xơ hòa tan chuỗi dài, có độ nhớt và lên men chậm như psyllium (ispaghula) [5], [3]. Dạng sợi này hút chất lỏng dư thừa trong lòng ruột, liên kết dịch lỏng để làm đặc phân và làm chậm bớt tốc độ di chuyển của chất thải [3].
  • Cần hạn chế: Chất xơ không hòa tan dạng thô ráp (vỏ cám, rau già, ngũ cốc nguyên hạt còn nguyên vỏ cám) [5], [2]. Dạng xơ này kích thích trực tiếp lên niêm mạc ruột vốn đang viêm nhạy cảm, thúc đẩy phản xạ co bóp tống phân nhanh hơn [3]. Đồng thời cần tránh liều quá cao của các loại sợi hỗn hợp vì có thể gây tiêu chảy phân lỏng nhiều hơn [7].

Đối với thể táo bón (IBS-C):

  • Ưu tiên: Bệnh nhân thể táo bón có thời gian vận chuyển chất thải qua ruột bị chậm trễ [2]. Việc bổ sung chất xơ làm tăng thể tích khối phân và thúc đẩy nhu động có thể đem lại lợi ích rõ rệt [4], [2]. Phân tích cho thấy bệnh nhân IBS thể táo bón hưởng lợi đáng kể từ chất xơ (RR = 1,56; 95% CI: 1,21 - 2,02) [2]. Các hướng dẫn lâm sàng hiện đại coi ispaghula husk (vỏ mã đề - chất xơ hòa tan) là liệu pháp đầu tay hợp lý cho người bệnh có triệu chứng [5]. Khối gel hòa tan hút nước làm phân mềm xốp, dễ tống xuất mà không cào xước niêm mạc [3].
  • Thận trọng: Không nên vội vã dùng cám lúa mì liều cao để ép đi cầu, vì dễ gây co thắt quặn bụng dữ dội và trướng khí đau đớn [5], [6].

Nhóm đối tượng cần thận trọng và cách sử dụng thực tế

Chất xơ tự nhiên hay chất xơ bổ sung không phải là giải pháp duy nhất điều trị triệt để hội chứng ruột kích thích, mà đóng vai trò hỗ trợ điều trị theo kinh nghiệm tùy theo diễn biến triệu chứng của từng cá nhân [4]. Người bệnh có các bệnh lý nền phức tạp, viêm ruột mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.

Nguyên tắc áp dụng an toàn và hiệu quả:

  • Liều lượng ban đầu: Luôn bắt đầu từ liều rất thấp và tăng dần từ từ để hệ tiêu hóa và hệ vi sinh ruột có thời gian thích nghi [4]. Ví dụ, trong thử nghiệm với psyllium, liều 10g/ngày chia nhỏ cho thấy sự dung nạp tốt và cải thiện rõ rệt sau 1 đến 2 tháng [6]. Với chiết xuất nopal, mức 20g/ngày đạt hiệu quả giảm nhẹ triệu chứng tốt hơn liều cao 30g/ngày (vốn dễ gây đi ngoài phân lỏng) [7].
  • Lượng nước đi kèm: Khi sử dụng chất xơ hòa tan, bắt buộc phải uống đủ nước hàng ngày. Nếu nạp chất xơ tạo khối mà thiếu nước, khối chất xơ có thể vón lại gây phản tác dụng, dẫn đến tắc ruột hoặc làm táo bón nặng thêm.
  • Theo dõi định kỳ: Đánh giá hiệu quả sớm và định kỳ sau mỗi vài tuần áp dụng [4]. Nếu xuất hiện dấu hiệu trướng bụng, đầy hơi nhiều hoặc đau quặn bụng kéo dài, cần giảm liều hoặc tạm ngừng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế [4], [3].

Hội chứng ruột kích thích đòi hỏi sự lắng nghe cơ thể một cách khoa học. Hiểu rõ sự khác biệt giữa chất xơ hòa tan tạo gel êm dịu và chất xơ không hòa tan dễ kích ứng sẽ giúp người bệnh IBS kiểm soát tốt triệu chứng tiêu hóa, giảm đau bụng và duy trì chất lượng cuộc sống ổn định.