Nhiều người lớn tuổi thường lo lắng khi thị lực mờ dần, hình ảnh trước mắt méo mó hoặc xuất hiện điểm tối ngay vùng nhìn trung tâm. Đây là dấu hiệu điển hình của thoái hóa điểm vàng tuổi già (AMD), nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực không hồi phục ở người cao tuổi [1], [2]. Trong nỗ lực làm chậm căn bệnh này, khoáng chất kẽm và các chất chống oxy hóa đã trở thành tâm điểm của giới nhãn khoa toàn cầu.
Liệu việc uống kẽm có thực sự bảo vệ được đôi mắt trước sự tàn phá của tuổi tác hay không? Câu trả lời từ các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn là có, nhưng chỉ đúng với một nhóm đối tượng cụ thể và phải dùng đúng liều lượng, đúng thời điểm chứ không áp dụng cho đại trà [3].
Cơ chế tác động của kẽm và chất chống oxy hóa
Võng mạc là mô hoạt động chuyển hóa mạnh, liên tục tiếp xúc với ánh sáng nên rất dễ bị tổn thương do các gốc tự do [4], [3]. Quá trình oxy hóa này được xem là một trong những cơ chế bệnh sinh then chốt dẫn đến sự thoái hóa của các tế bào thị giác và tế bào biểu mô sắc tố võng mạc [4], [3]. Bổ sung chất chống oxy hóa dạng uống được kỳ vọng sẽ thiết lập hàng rào bảo vệ các cấu trúc nhạy cảm này [3].
Bên cạnh vai trò chống oxy hóa, kẽm còn can thiệp sâu vào các phản ứng viêm và mạch máu tại đáy mắt. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 cho thấy việc xử lý tế bào nội mô và nuôi cấy mô biểu mô sắc tố võng mạc - màng mạch của người bằng dung dịch đa vitamin AREDS kết hợp muối kẽm clorua (ZnCl2) đã ức chế sự di chuyển của tế bào nội mô [5].
Đồng thời, sự kết hợp giữa các vitamin này và kẽm làm giảm lượng đại thực bào bám dính vào lớp tế bào nội mô và protein ICAM-1 [5]. Khi kích thích phản ứng viêm bằng lipopolysaccharide (LPS), dung dịch vitamin và kẽm đã giảm thiểu sự tăng biểu hiện của phân tử tiền viêm ICAM-1 ở cả phân tích qPCR và Western blot [5]. Kết quả này chỉ ra rằng kẽm và các vitamin có thể làm chậm AMD nhờ khả năng ức chế phản ứng viêm của tế bào nội mô và hạn chế tăng sinh mạch máu bất thường [5].
Thử nghiệm AREDS: Cột mốc khoa học quan trọng
Để kiểm chứng hiệu quả thực tế trên người, Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ đã tiến hành Thử nghiệm Bệnh Mắt Liên quan đến Tuổi già (AREDS). Đây là nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng giả dược, đa trung tâm, đánh giá tác động của liều dược lý gồm các chất chống oxy hóa (vitamin C, E, beta-carotene) kết hợp cùng hàm lượng kẽm cao [1], [3].
Thử nghiệm AREDS xác nhận công thức bổ sung gồm kẽm, beta-carotene, vitamin C và vitamin E có khả năng làm chậm tốc độ suy giảm thị lực do AMD tiến triển [4], [6]. Kết quả theo dõi ban đầu kéo dài khoảng 6 năm ghi nhận công thức này giúp giảm 25% nguy cơ phát triển bệnh thành AMD giai đoạn muộn ở nhóm bệnh nhân có nguy cơ mức trung bình hoặc người đã bị AMD tiến triển ở một bên mắt [3], [6].
Bên cạnh mắt, nghiên cứu báo cáo số 13 của AREDS công bố năm 2004 trên 4.753 người tham gia với thời gian theo dõi trung vị 6,5 năm đã ghi nhận 534 trường hợp tử vong (chiếm 11%) [7]. Đáng chú ý, những người được phân ngẫu nhiên dùng kẽm có tỷ lệ tử vong thấp hơn rõ rệt so với nhóm không dùng kẽm (tỷ lệ nguy cơ RR = 0,73; khoảng tin cậy CI 95%: 0,61 - 0,89) [7].
Đánh giá hiệu quả dài hạn sau 10 năm
Nghiên cứu theo dõi dài hạn AREDS báo cáo số 35 công bố năm 2014 đã tiếp tục cung cấp bằng chứng giá trị khi đánh giá tác động sau 10 năm [8]. Ban đầu có 4.757 người tham gia với nhiều mức độ AMD khác nhau bước vào thử nghiệm lâm sàng, sau đó 3.549 người sống sót đồng ý tham gia giai đoạn theo dõi dịch tễ học tiếp theo [8].
Các đối tượng được chụp ảnh đáy mắt hàng năm và kiểm tra thị lực chỉnh kính tối ưu để ghi nhận nguy cơ chuyển biến sang AMD tiến triển dạng tân mạch hoặc teo bản đồ trung tâm, cũng như tỷ lệ mất thị lực trung bình từ 15 chữ cái trở lên [8]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân AREDS độ 3 và 4 dùng công thức AREDS ban đầu có tỷ lệ giảm nguy cơ mắc AMD tiến triển với tỷ số chênh OR = 0,66 (khoảng tin cậy CI 99%: 0,53 - 0,83; p < 0,001) so với nhóm giả dược [8].
Cụ thể đối với thể tân mạch, nguy cơ giảm đáng kể với OR = 0,60 (CI 99%: 0,47 - 0,78) [8]. Nguy cơ mất thị lực trung bình cũng giảm với OR = 0,71 (CI: 0,57 - 0,88; p = 0,002) [8]. Tuy nhiên, công thức này không cho thấy sự giảm có ý nghĩa thống kê đối với thể teo bản đồ trung tâm (OR = 1,02; CI: 0,71 - 1,45; p = 0,93) [8]. Về mặt an toàn, công thức không gắn liền với tác dụng bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận trong nghiên cứu này [8].
Tương tác gen: Yếu tố thay đổi phản ứng với kẽm
Mặc dù thử nghiệm lâm sàng cho kết quả khả quan trên toàn bộ quần thể, các nghiên cứu di truyền học lại phát hiện sự khác biệt lớn về hiệu quả trên từng cá nhân [1], [2]. Dạng thoái hóa điểm vàng muộn có cơ chế bệnh sinh phức tạp với sự tham gia của các gen nhạy cảm như Complement Factor H (CFH) và LOC387715/ARMS2 [1].
Nghiên cứu năm 2008 chỉ ra rằng có sự tương tác đáng kể giữa kẽm và các kiểu gen CFH, phản ánh kiểu gen CFH có thể dự đoán được đáp ứng điều trị khi bổ sung kẽm [1]. Đến năm 2018, một nghiên cứu đánh giá 802 đối tượng AREDS thuộc độ 3 hoặc 4 dùng mô hình Cox và phân tích lặp bootstrap đã xác nhận tương tác mạnh mẽ giữa yếu tố di truyền và việc sử dụng công thức AREDS [2].
Sự biến thiên cá nhân tại các alen nguy cơ CFH và ARMS2 quyết định hiệu quả phòng ngừa bệnh bằng dinh dưỡng [2]. Đáng lưu ý, nghiên cứu ghi nhận một số cá nhân mang biến thể di truyền nhất định có thể gặp tình trạng bệnh nặng hơn khi điều trị, trong khi những người khác lại đạt được lợi ích vượt trội so với mức trung bình [2].
Hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung kẽm cho mắt
Một sai lầm rất phổ biến là tự ý mua kẽm liều cao để uống với hy vọng ngăn ngừa thoái hóa điểm vàng từ sớm. Dữ liệu từ nghiên cứu AREDS và các bằng chứng thực nghiệm sau đó khẳng định: việc bổ sung kẽm hay chất chống oxy hóa không đóng vai trò phòng ngừa đối với sự xuất hiện hay tỷ lệ mắc bệnh AMD ở giai đoạn sớm [3].
Chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy việc dùng sớm các viên uống bổ sung này đem lại lợi ích cho người có mắt bình thường hoặc người mới có vài chấm drusen nhỏ [3]. Do đó, người khỏe mạnh không nên lạm dụng các công thức bổ sung liều cao với mục đích phòng ngừa tiên phát.
Một điểm cần lưu ý khác là công thức dinh dưỡng cho mắt liên tục được nghiên cứu hoàn thiện. Dù công thức AREDS ban đầu kết hợp kẽm, beta-carotene, vitamin C và E đã chứng minh hiệu quả, nhưng các phát hiện sau đó ghi nhận beta-carotene và vitamin E có thể liên quan đến tăng nguy cơ ở thể AMD muộn, dẫn đến việc nghiên cứu thay thế bằng lutein, zeaxanthin và omega-3 trong thử nghiệm AREDS2 [4], [6].
Ai nên dùng và ai cần thận trọng?
Việc sử dụng công thức AREDS chứa kẽm liều cao cần tuân thủ nghiêm ngặt theo các chỉ định y khoa. Đối tượng được khuyến cáo sử dụng là những người mắc thoái hóa điểm vàng giai đoạn trung gian (AREDS độ 3) hoặc những người đã bị AMD tiến triển (thể tân mạch hoặc teo bản đồ) ở một bên mắt để bảo vệ mắt còn lại [8], [3], [6].
Ngược lại, người hoàn toàn bình thường, người chỉ có vài drusen nhỏ li ti hoặc người mắc AMD giai đoạn sớm không nằm trong nhóm đối tượng hưởng lợi từ công thức này [7], [3]. Bên cạnh đó, những người có yếu tố chống chỉ định y khoa cần cân nhắc kỹ [3]. Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch hoặc ung thư cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa vì các tổn thương mắt tiến triển và đục thủy tinh thể có mối liên hệ mật thiết với tỷ lệ tử vong tim mạch và tử vong chung do bệnh lý toàn thân [7].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Đối với những bệnh nhân được bác sĩ chẩn đoán mắc AMD giai đoạn trung gian, việc dùng công thức chứa kẽm và chất chống oxy hóa cần tuân thủ đúng liều lượng đã được kiểm chứng lâm sàng [3], [6]. Tuyệt đối không tự ý gom các loại viên uống chứa kẽm riêng lẻ trên thị trường để tự nâng liều vì hàm lượng quá cao có thể gây rối loạn tiêu hóa và mất cân bằng các vi chất khác.
Bên cạnh viên uống chỉ định, chế độ ăn uống tự nhiên đóng vai trò hỗ trợ rất tốt cho sức khỏe võng mạc. Các dữ liệu quan sát cho thấy chế độ ăn giàu xanthophyll gồm lutein và zeaxanthin, cùng các axit béo không bão hòa đa chuỗi dài từ cá biển có liên quan chặt chẽ đến việc giảm thiểu nguy cơ mắc AMD tiến triển [6]. Người bệnh nên duy trì khẩu phần ăn đa dạng, giàu rau lá xanh đậm và các loại cá béo bên cạnh việc tái khám định kỳ.
Việc bảo vệ đôi mắt khi về già là một lộ trình khoa học và cá thể hóa. Bổ sung kẽm và các chất chống oxy hóa theo công thức AREDS đã được khẳng định là công cụ hữu hiệu để bảo toàn thị lực cho bệnh nhân thoái hóa điểm vàng giai đoạn trung gian [8], [3]. Tuy nhiên, chất bổ sung không thể thay thế lối sống lành mạnh, và người bệnh cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa mắt để được đánh giá chính xác giai đoạn bệnh trước khi quyết định can thiệp.
