Nhiều bệnh nhân ung thư và người nhà thường tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng với mong muốn ngăn chặn sự phát triển của khối u. Trong số đó, chế độ ăn ketogenic (keto) nổi lên như một trào lưu được chia sẻ rộng rãi, đi kèm lời đồn thổi về khả năng "bỏ đói" hoàn toàn tế bào ác tính.
Thực tế khoa học cho thấy keto không phải phương pháp chữa khỏi ung thư [1], [2]. Các nghiên cứu lâm sàng xác nhận keto chỉ có tiềm năng hỗ trợ, hiệp đồng với hóa trị hoặc xạ trị ở một số dòng khối u nhất định, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ tác dụng ngược nếu áp dụng sai đối tượng [1], [2].
Hiệu ứng Warburg và cơ chế tác động của keto
Tế bào ung thư thường có quá trình chuyển hóa chất khác biệt so với tế bào khỏe mạnh bình thường [1], [3]. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Warburg, mô tả tình trạng các tế bào ác tính phụ thuộc lớn vào quá trình đường phân để tạo năng lượng và phát triển, ngay cả khi môi trường có đầy đủ oxy [2], [4].
Chế độ ăn keto can thiệp trực tiếp vào con đường này bằng cách cắt giảm tối đa carbohydrate, cung cấp lượng chất béo cao và duy trì protein vừa phải [1], [4]. Khi cơ thể rơi vào trạng thái ketosis sinh lý, nồng độ glucose trong máu giảm nhẹ, đồng thời lượng thể ceton và lipid tăng lên để tế bào bình thường sử dụng làm nhiên liệu [5], [2], [4].
Bằng việc hạn chế nguồn glucose hệ thống, keto can thiệp vào hiệu ứng Warburg, làm suy giảm chuyển hóa đường và tạo ra môi trường chuyển hóa bất lợi cho sự tăng sinh của khối u [1], [2], [4]. Ngoài ra, chế độ ăn này còn làm giảm nồng độ lactate huyết thanh và giảm biểu hiện của TKTL1 – một chỉ dấu mới liên quan đến sự tiến triển của khối u [5].
Bằng chứng lâm sàng trên từng nhóm nghiên cứu
Các bằng chứng lâm sàng về keto trên bệnh nhân ung thư đã được ghi nhận qua nhiều đợt tổng kết và báo cáo trường hợp cụ thể:
Một tổng quan hệ thống năm 2017 đã phân tích 10 bài báo theo dõi bệnh nhân ung thư áp dụng keto từ năm 1985 đến 2017 [5]. Kết quả cho thấy chế độ ăn này khả thi khi dùng làm liệu pháp bổ trợ, giúp cải thiện các chỉ số nhân trắc học, thay đổi hồ sơ lipid huyết thanh, giảm nồng độ lactate và tăng nồng độ thể ceton [5]. Dù vậy, tổng quan kết luận bằng chứng vẫn chưa mang tính hỗ trợ vững chắc và còn thiếu tính nhất quán giữa các phân nhóm ung thư [5].
Một tổng quan hệ thống khác năm 2018 thu thập 11 nghiên cứu gồm 102 bệnh nhân từ 34 đến 87 tuổi, mắc ung thư não, trực tràng hoặc nhiều vị trí phối hợp, ở cả giai đoạn sớm lẫn tiến triển [6]. Thời gian can thiệp dao động từ 2,4 đến 134,7 tuần (khoảng 0,5 đến 31 tháng) [6]. Tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn khá thấp, chỉ đạt 49% (50 trên 102 người) và dao động rộng từ 23,5% đến 100% [6]. Kết quả về hiệu ứng khối u, chất lượng sống và tác dụng phụ vẫn chưa đồng nhất do chất lượng bằng chứng còn hạn chế [6].
Năm 2021, một tổng quan chỉ ra rằng nhóm nghiên cứu của Romer đã rà soát toàn bộ các cơ sở dữ liệu về keto như liệu pháp đơn độc hoặc bổ trợ, nhưng không tìm thấy bằng chứng kết luận về việc cải thiện tỷ lệ sống sót toàn bộ hay hiệu quả chống u trực tiếp do tính không đồng nhất cao giữa các thử nghiệm [2]. Đa phần chỉ là các báo cáo ca bệnh hoặc nghiên cứu thí điểm nhỏ tập trung vào tính dung nạp và an toàn [2].
Ở góc độ ca bệnh lâm sàng, nghiên cứu năm 2014 ghi nhận trường hợp 2 bệnh nhân nhi mắc u tế bào sao ác tính giai đoạn tiến triển đã giảm 21,8% chỉ số SUV của khối u (đo lượng hấp thu glucose qua chụp PET) khi áp dụng keto [3]. Một báo cáo khác ghi nhận bệnh nhân nữ 65 tuổi mắc u nguyên bào keo đa dạng cải thiện khi kết hợp keto giới hạn calo cùng phác đồ chuẩn [3]. Gần đây hơn, một ca bệnh u nguyên bào keo mang đột biến IDH1 được ghi nhận điều trị thành công bằng liệu pháp chuyển hóa keto phối hợp phẫu thuật giảm thể tích khối u mà không cần hóa xạ trị [2].
Sự khác biệt đáp ứng giữa các dòng tế bào ung thư
Hiệu quả của chế độ ăn keto không giống nhau ở mọi bệnh nhân mà phụ thuộc lớn vào loại khối u và đặc điểm di truyền học phân tử [1], [2]. Tác động ức chế tăng sinh tế bào phụ thuộc chặt chẽ vào bản chất từng mô bệnh học [1].
Các mô hình tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tiềm năng kháng u hoặc làm tăng độ nhạy xạ trị, hóa trị ở u nguyên bào keo, ung thư đại trực tràng, ung thư dạ dày, tuyến tiền liệt, phổi không tế bào nhỏ, tụy, đầu cổ, vú, buồng trứng và nội mạc tử cung [3], [4]. Khi khối u có kiểu hình phụ thuộc mạnh vào đường phân, keto mang lại tác động ức chế rõ rệt hơn [5], [4].
Ngược lại, một số mô hình khối u không đáp ứng, thậm chí biểu hiện tác động kích thích tăng trưởng khối u (pro-tumor) hoặc gặp các tác dụng phụ nghiêm trọng khi can thiệp bằng keto [2], [7]. Nếu tế bào ung thư sở hữu bộ máy chuyển hóa linh hoạt hoặc có khả năng sử dụng thể ceton và chất béo làm năng lượng, việc cung cấp chế độ ăn giàu chất béo có thể không mang lại lợi ích điều trị [2].
Giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Dù nhận được nhiều sự quan tâm, giới khoa học vẫn nhấn mạnh rằng bằng chứng chất lượng cao về keto trong điều trị ung thư hiện còn thiếu hụt [2], [6]. Phần lớn các dữ liệu lâm sàng đến nay dừng lại ở các nghiên cứu nhãn mở, báo cáo ca đơn lẻ hoặc thử nghiệm quy mô nhỏ [2], [6].
Khi thử nghiệm lâm sàng dùng keto như một liệu pháp đơn độc (monotherapy), chế độ ăn này phần lớn thất bại trong việc chứng minh khả năng kéo dài thời gian sống sót của bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển [7]. Keto phát huy giá trị tốt nhất khi đóng vai trò là liệu pháp bổ trợ (adjuvant therapy), phối hợp cùng hóa trị, xạ trị cổ điển hoặc các liệu pháp nhắm trúng đích ở giai đoạn sớm của bệnh [1], [8], [7].
Bên cạnh đó, việc tuân thủ chế độ ăn là một trở ngại lớn đối với bệnh nhân ung thư, khiến việc áp dụng keto như một phác đồ chuẩn gặp nhiều khó khăn trong thực hành lâm sàng thường quy [8], [6]. Do đó, các chuyên gia khẳng định cần thêm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, chuẩn hóa trước khi có thể khuyến nghị đại trà keto cho người bệnh [1], [5], [2].
Những hiểu lầm thường gặp về keto và ung thư
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cắt bỏ toàn bộ đường và tinh bột là có thể "tiêu diệt" tế bào ung thư mà không cần can thiệp y tế. Đây là quan điểm sai lầm nguy hiểm, bởi việc tự ý bỏ phác đồ điều trị chuẩn để theo đuổi keto đơn độc có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ giai đoạn điều trị vàng [1], [7].
Một hiểu lầm khác là keto an toàn tuyệt đối và phù hợp với tất cả mọi người. Nhiều nhà nghiên cứu từng lo ngại chế độ ăn này kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm hội chứng suy mòn (cachexia) do sụt giảm cân nặng đáng kể [5]. Trên thực tế, keto không giúp người bệnh tăng cân vô điều kiện mà đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ về thành phần dinh dưỡng [5], [6].
Tuy vậy, một điểm sáng nhất quán từ các nghiên cứu là keto nhìn chung được dung nạp tốt, an toàn khi kiểm soát đúng và có thể giúp nâng cao chất lượng cuộc sống [1], [2]. Bệnh nhân áp dụng keto đúng cách ghi nhận cải thiện chức năng cảm xúc, giảm chứng mất ngủ và duy trì thành phần cơ thể ổn định [3], [7].
Ai nên thận trọng hoặc tránh áp dụng?
Bệnh nhân ung thư đang trong tình trạng sụt cân nghiêm trọng hoặc có hội chứng suy mòn tiến triển cần hết sức thận trọng trước khi thử nghiệm keto [5]. Chế độ ăn giàu chất béo có thể làm thay đổi chỉ số khối cơ thể và gây khó khăn cho việc phục hồi năng lượng nếu không được theo dõi [5], [6].
Những người mắc các loại ung thư mà tế bào mang đột biến cho phép chuyển hóa trực tiếp thể ceton hoặc chất béo để sinh trưởng không nên tự ý áp dụng, do nguy cơ kích thích khối u phát triển [2], [7].
Người bệnh có vấn đề bệnh lý nền phức tạp, rối loạn chức năng gan, thận hoặc đang tiếp nhận các phác đồ điều trị gây suy kiệt cao bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng, tuyệt đối không tự ý thay đổi khẩu phần [7].
Cách áp dụng an toàn và thực tế
Đối với những bệnh nhân đáp ứng các tiêu chuẩn chuyển hóa và muốn áp dụng keto để hỗ trợ điều trị, việc thực hiện cần tuân thủ sự tư vấn dinh dưỡng chuyên môn nhằm tránh sai lầm và tăng cường sự tuân thủ [7].
Khẩu phần ăn cần được xây dựng theo tỷ lệ chất béo cao, carbohydrate rất thấp và lượng protein vừa đủ theo khuyến cáo y khoa [1], [4]. Việc kiểm soát calo có thể được cân nhắc tùy theo thể trạng từng cá nhân [5], [3]. Bệnh nhân cần được xét nghiệm định kỳ để theo dõi nồng độ glucose, thể ceton trong máu và các thông số nhân trắc học [5], [2].
Ngoài ra, chu kỳ nhịn ăn ngắn hạn (fasting) – vốn cũng tạo ra trạng thái ketosis – đã được chứng minh trong các mô hình tiền lâm sàng giúp tăng cường độ nhạy của nhiều dòng tế bào ung thư với hóa trị, đồng thời hỗ trợ giảm nhẹ một số độc tính của hóa chất lên các mô khỏe mạnh bình thường [3].
Chế độ ăn keto mở ra hướng tiếp cận triển vọng dựa trên việc đánh trúng điểm yếu chuyển hóa của tế bào ung thư. Dù vậy, người bệnh cần nhìn nhận đây là giải pháp bổ trợ cần sự giám sát của nhân viên y tế, luôn kết hợp cùng các phương pháp y khoa tiêu chuẩn để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
