Nhiều người chuộng trà bancha (trà lá già) để dưỡng sinh, thanh nhiệt cơ thể mỗi ngày. Song, nỗi lo oxalate tan trong trà gây lắng đọng sỏi thận khiến không ít người e dè. Liệu loại trà này có thực sự tiềm ẩn rủi ro tạo sỏi canxi oxalat như lời đồn?

Thực tế, trà chứa oxalate nhưng việc hình thành sỏi phụ thuộc vào lượng uống, chế độ canxi đi kèm và hệ vi sinh đường ruột. Uống vừa phải không làm tăng nguy cơ sỏi thận ở người khỏe mạnh, nhưng uống quá nhiều (>4 ly/ngày) sẽ nâng cao nguy cơ rõ rệt.

Bản chất của sỏi canxi oxalat và nguồn oxalate khẩu phần

Khoảng 75% đến 80% sỏi thận hình thành thuộc dạng sỏi canxi oxalat [1], [2]. Tình trạng tăng oxalat niệu là yếu tố nguy cơ chính kích hoạt quá trình lắng đọng tinh thể này [3], [1]. Oxalate hòa tan trong thực phẩm hấp thu vào máu nhanh hơn dạng không hòa tan, từ đó bài tiết trực tiếp qua thận [1].

Lượng oxalate nạp vào thông thường từ 50-200 mg/ngày, đôi khi chạm ngưỡng 1000 mg/ngày ở một số người [3]. Oxalate từ chế độ ăn đóng góp tới 50% tổng lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu [3]. Đáng chú ý, khoảng một phần ba người có tiền sử sỏi thận thuộc nhóm siêu hấp thu oxalate, với tỷ lệ hấp thu vượt quá 10% tổng lượng nạp vào [3].

Trà đen, trà già và oxalate trong nước uống

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng các loại trà truyền thống cung cấp phần lớn oxalate cho cơ thể. Nghiên cứu trên 22 bệnh nhân sỏi thận ghi nhận mức nạp oxalate hàng ngày rất cao, đạt 354 mg ở nam và 406 mg ở nữ, trong đó trà và cà phê chiếm tới 80-85% tổng lượng oxalate nạp vào [4]. Bệnh nhân trong nghiên cứu này thường chọn trà đen đậm đặc và uống ít nước lọc [4].

Dù vậy, hàm lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu từ trà bị triệt tiêu một phần nhờ cơ chế bài tiết nước tiểu. Một thử nghiệm năm 2021 đánh giá tác động của trà đen ghi nhận lượng oxalate, canxi và axit uric niệu tăng lên ở phân đoạn bài tiết thứ tư, nhưng mức độ siêu bão hòa canxi oxalat trong 24 giờ không đổi [5]. Nguyên nhân do lượng citrate bài tiết (chất ức chế sỏi tự nhiên) và thể tích nước tiểu đều tăng sau khi uống [5].

Bằng chứng lâm sàng: Bao nhiêu ly trà là ngưỡng an toàn?

Khảo sát dịch tễ năm 2021 trên 215 bệnh nhân mới phát hiện sỏi canxi oxalat và 215 người đối chứng cho thấy sự khác biệt rõ rệt theo liều dùng [6]. Nhóm mắc sỏi tiêu thụ lượng trà trung bình cao hơn nhóm chứng (2,18 ly/ngày so với 1,82 ly/ngày) [6]. Sau khi hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu, những người uống từ 4 ly trà mỗi ngày trở lên có nguy cơ tạo sỏi cao gấp 2,73 lần so với người uống dưới 2 ly mỗi ngày [6]. Ngược lại, cà phê không làm tăng nguy cơ này [6].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2019 trên bệnh nhân tăng canxi niệu vô căn uống trà xanh hàng ngày lại không tìm thấy sự khác biệt về oxalate niệu 24 giờ, pH nước tiểu, canxi hay citrate giữa nhóm uống và không uống [7]. Dữ liệu từ các đoàn hệ quy mô lớn cũng chỉ ra thói quen dùng trà xanh không gây hại đối với sỏi thận [7]. Trà bancha chế biến từ lá già, có đặc tính gần với trà xanh thô, nhìn chung an toàn nếu duy trì mức dưới 4 ly tiêu chuẩn mỗi ngày.

Tác động của polyphenol và lợi khuẩn đường ruột

Bên cạnh oxalate, lá trà chứa lượng lớn polyphenol có khả năng điều hòa quá trình tạo tinh thể. Thí nghiệm trên chuột năm 2021 cho thấy polyphenol trong trà làm biến đổi cấu trúc tinh thể từ dạng canxi oxalat monohydrat sang dạng canxi oxalat dihydrat, đồng thời làm giảm kích thước tinh thể và giảm tổn thương tế bào thận HK-2 [2].

Ngoài ra, hệ vi sinh đường ruột giữ vai trò giải mã nguy cơ tạo sỏi do trà. Nghiên cứu trên 30 người bệnh và 30 người khỏe mạnh xác định chi Lactobacillus đóng góp tới 79% vào việc ngăn ngừa sỏi thận ở người uống trà nhiều [8]. Ba chủng Lactobacillus phân lập từ phân người uống nhiều trà không bị sỏi có khả năng sống sót trong môi trường trà đậm đặc và thoái giáng khoảng 50% axit oxalic trong thử nghiệm in vitro [8]. Các chi vi khuẩn Phascolarctobacterium và Faecalibacterium cũng hỗ trợ giảm nguy cơ sỏi thông qua tổng hợp axit béo chuỗi ngắn [8].

Hiểu lầm phổ biến: Có phải cứ ăn uống oxalate là sinh sỏi?

Quan niệm kiêng tuyệt đối oxalate để tránh sỏi thận là một sai lầm phổ biến. Phân tích từ nghiên cứu Nurses' Health Study (NHS) cho thấy mối liên hệ giữa oxalate khẩu phần và nguy cơ sỏi thận sau khi hiệu chỉnh biến số chỉ ở mức rất khiêm tốn [3]. Ở nam giới có lượng canxi nạp thấp (<755 mg/ngày), nhóm nạp nhiều oxalate nhất tăng nguy cơ lên 1,46 lần [3]. Thế nhưng, ở những người nạp đủ canxi, nguy cơ này lại giảm xuống mức 0,83 [3].

Canxi trong đường tiêu hóa liên kết trực tiếp với oxalate hòa tan tạo thành phức hợp canxi oxalat không tan, sau đó thải ra ngoài theo phân thay vì ngấm vào máu [3], [1]. Do đó, thiếu hụt canxi khẩu phần (dưới 520 mg/ngày như ghi nhận ở các bệnh nhân sỏi thận) kết hợp uống nhiều trà mới là nguyên nhân then chốt [4]. Các khoáng chất như kali, magie và phytate cũng đóng vai trò giảm hình thành sỏi thận thông qua nhiều cơ chế bảo vệ [3].

Ai cần thận trọng khi sử dụng trà bancha?

Dù trà bancha giàu chất chống oxy hóa, một số đối tượng cần lưu ý liều lượng:

  • Người có tiền sử sỏi canxi oxalat tái phát hoặc thuộc nhóm cơ địa tăng hấp thu oxalate ruột (>10%) [3].
  • Người đang áp dụng chế độ ăn nghèo canxi (<755 mg/ngày) hoặc chế độ ăn thiếu hụt kali, magie [3], [4].
  • Người có thói quen uống quá đậm đặc, uống thay hoàn toàn nước lọc cả ngày hoặc vượt quá ngưỡng 4 ly lớn mỗi ngày [6], [4].
  • Người có hệ tiêu hóa suy giảm, loạn khuẩn đường ruột do dùng kháng sinh kéo dài (làm sụt giảm quần thể Lactobacillus) [8].

Các đối tượng có bệnh nền thận mạn tính nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ điều trị để cân đối lượng nước và khoáng chất phù hợp.

Áp dụng thực tế: Thưởng trà an toàn cho thận

Để uống trà bancha mang lại lợi ích sức khỏe mà không lo ngại sỏi thận, người dùng nên thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Kiểm soát số lượng: Giữ mức tiêu thụ dưới 3-4 tách trà/ngày, tránh dùng trên 4 ly để không vượt ngưỡng an toàn lâm sàng [6].
  • Cách pha hãm: Đun sôi giúp chiết xuất các hợp chất tan, nhưng không nên hãm lá quá lâu thành nước trà đặc quánh [1].
  • Kết hợp dinh dưỡng: Đảm bảo lượng canxi hàng ngày thông qua bữa ăn để canxi gắn kết oxalate ngay tại ruột [3]. Không tự ý bổ sung vitamin C liều cao vì chuyển hóa thành oxalate trong cơ thể [4].
  • Duy trì đủ dịch: Bổ sung xen kẽ nước lọc trong ngày, không dùng trà thay thế hoàn toàn nước uống để duy trì thể tích nước tiểu làm loãng nồng độ tinh thể [5], [4].

Trà bancha không phải là căn nguyên trực tiếp gây sỏi thận nếu được dùng chừng mực trong một lối sống lành mạnh. Một chế độ ăn đủ canxi, giàu chất xơ và duy trì lượng nước dồi dào là chìa khóa bảo vệ đường tiết niệu hiệu quả nhất.