Nhiều người nấu nướng thường quen tay nghiêng chai rót thẳng dầu ăn vào chảo. Thói quen ước lượng bằng mắt này khiến lượng chất béo nạp vào cơ thể vượt xa nhu cầu thực tế mà không hay biết.

Dùng bình xịt dầu ăn có thật sự giúp cắt giảm mỡ thừa hay không? Câu trả lời là có thể, nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào thời gian bấm vòi xịt và nhận thức đúng về năng lượng thực tế của sản phẩm.

Nỗi lo mỡ thừa từ thói quen rót dầu tự do

Trong bữa cơm gia đình, các món xào rán luôn chiếm vị trí chủ đạo nhờ hương vị thơm ngon và độ giòn béo. Dù vậy, việc rót dầu trực tiếp từ miệng chai rất khó kiểm soát liều lượng, khiến đáy chảo ngập mỡ chỉ sau vài giây bất cẩn.

Lượng dầu dư thừa ngấm trọn vào thực phẩm làm tăng đậm độ calo của bữa ăn hàng ngày. Thói quen dùng dầu thiếu kiểm soát kéo dài là nguyên nhân thầm lặng dẫn tới tăng cân và tích tụ mỡ nội tạng.

Để giải quyết vấn đề này, bình xịt phun sương được nhiều người lựa chọn như giải pháp thay thế. Dụng cụ này được kỳ vọng tạo lớp màng mỏng vừa đủ chống dính, ngăn ngừa việc hấp thu chất béo dư thừa.

Cơ chế phủ sương và ảo giác nhãn không calo

Cơ chế của bình xịt là dùng áp suất nén để tán nhỏ tia dầu lỏng thành những hạt sương mịn trải đều khắp bề mặt lòng chảo. Nhờ đó, người nấu không cần đổ cả muỗng canh chất béo mà thực phẩm vẫn được tiếp xúc đều với lớp dầu bảo vệ.

Tuy vậy, thị trường xuất hiện nhiều loại bình xịt thương mại gắn nhãn không calo hoặc không chất béo khiến người dùng lầm tưởng đây là sản phẩm giảm béo vô hại. Thực tế, dầu ăn nguyên chất bản chất luôn chứa gần như 100% chất béo và mang năng lượng đậm đặc.

Nhãn hàng công bố mức năng lượng bằng 0 nhờ tận dụng quy định làm tròn khi khẩu phần quy ước siêu nhỏ. Khi người dùng xịt kéo dài nhiều giây, lượng calo thực tế nạp vào sẽ tăng vọt mà họ không hề cảnh giác.

Bằng chứng khoa học về thói quen dùng bình xịt

Một nghiên cứu công bố năm 2024 tại Mỹ đã phân tích sâu về hành vi sử dụng bình xịt nấu ăn của người tiêu dùng [1]. Nghiên cứu này gồm hai phần: khảo sát diện rộng và thử nghiệm định lượng trực tiếp trong phòng thí nghiệm [1].

Ở phần đầu, 1.041 người trưởng thành (độ tuổi trung bình 33 ± 16,7 tuổi) đã hoàn thành bảng khảo sát gồm 13 câu hỏi về nhận thức và thói quen xịt dầu [1]. Kết quả chỉ ra người tham gia xịt trung bình 1,9 ± 0,9 giây cho mỗi lần nấu [1]. Đáng chú ý, có 42,3% đến 43,1% người cho biết họ có xu hướng mua sản phẩm nhiều hơn nếu trên nhãn ghi không calo hoặc không chất béo [1].

Tiếp đó, thử nghiệm thực nghiệm đo lường trên 30 người trưởng thành (độ tuổi trung bình 29,7 ± 11,0 tuổi) khi sử dụng bình xịt trên 7 dụng cụ nấu nướng khác nhau [1]. Thời gian xịt đo được dao động từ 1,0 ± 0,5 giây đối với chảo nhỏ nhất đến 2,5 ± 1,3 giây đối với khay nướng lớn nhất [1]. Toàn bộ 100% số lần xịt (210 trên tổng số 210 lượt thử nghiệm) đều vượt mức khẩu phần tiêu chuẩn 0,25 giây ghi trên nhãn bao bì tại Mỹ [1].

Nhóm nghiên cứu nhận định khẩu phần 0,25 giây là phi thực tế và đề xuất tăng mức chuẩn lên 1 giây để phản ánh đúng thực tế, tiệm cận tiêu chuẩn 0,5 đến 1,0 giây tại các quốc gia phát triển khác [1]. Khẩu phần 1 giây sẽ loại bỏ việc quảng cáo sai lệch về mức không calo, giúp người tiêu dùng hiểu đúng lượng năng lượng nạp vào cơ thể [1].

Tác động của lượng dầu và phương pháp chế biến

Mức tiêu thụ dầu ăn và phương pháp nấu nướng tác động trực tiếp đến các chỉ số chuyển hóa tim mạch của cơ thể. Một nghiên cứu năm 2024 trên 1.186 người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên, độ tuổi trung bình 70,9 ± 5,4 tuổi) tại Thượng Hải (Trung Quốc) đã làm rõ mối liên hệ này [2].

Mức tiêu thụ dầu ăn trung bình của nhóm đối tượng này là 35,0 g/ngày, trong đó có 485 người dùng mức thấp (< 25 g/ngày), 467 người dùng mức trung bình (25-49 g/ngày) và 234 người dùng mức cao (≥ 50 g/ngày) [2]. Tỷ lệ sử dụng kiểu nấu chiên hoặc xào chiếm 30,4% [2]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, lượng dầu ăn tiêu thụ hàng ngày liên quan thuận có ý nghĩa thống kê với tỷ lệ mắc tăng huyết áp được điều trị và nồng độ đường huyết lúc đói (P ≤ 0,02) [2]. Kiểu nấu chiên hoặc xào cũng liên quan thuận với chỉ số khối cơ thể BMI (P ≤ 0,048) [2].

Mặt khác, nghiên cứu năm 2016 trên người dân nông thôn Nam Ấn Độ cho thấy lượng chất béo nạp vào trung vị dao động từ 18,1 g/ngày ở nhóm tiêu thụ thấp nhất đến 48,6 g/ngày ở nhóm cao nhất [3]. Nhóm tiêu thụ chất béo cao nhất có chỉ số BMI cao hơn (20,1 so với 21,2, P < 0,001), vòng eo lớn hơn (69,3 cm so với 74,1 cm, P < 0,001) và tỷ lệ béo bụng cao hơn rõ rệt (19,6% tăng lên 33%, P < 0,001) [3]. Tiêu thụ chất béo mức cao cũng đi kèm huyết áp tâm thu cao hơn (121 so với 123 mmHg, P < 0,001) và đường huyết lúc đói cao hơn (89 so với 90 mg/dl, P = 0,01) [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 về phát thải khi nấu nướng cho thấy việc nấu không dùng dầu có xu hướng giảm lượng phát thải tổng hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (TVOC), giảm hạt khói mịn dưới micromet và giảm lượng calo lẫn chất béo nạp vào [4]. Đối với các loại thịt như gà, lợn và cá, phương pháp nấu không dầu có hệ số phát thải hydrocacbon thơm đa vòng liên kết hạt (PPAH) và đương lượng benzo(a)pyrene (BaPeq) thấp hơn so với nấu có dầu [4]. Tuy nhiên, với thịt cừu, phát thải BaPeq khi nấu không dầu lại cao hơn gần 8 lần so với có dầu, cho thấy đặc tính thực phẩm chi phối lớn đến hiệu quả nấu nướng [4].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng bình xịt dầu

Nhiều người tin rằng chỉ cần đổi sang bình xịt là có thể giảm cân ngay lập tức mà không cần để ý lượng dùng. Sự chủ quan này khiến người nấu nhấn giữ vòi xịt liên tục quanh chảo trong 3 đến 5 giây.

Khi bấm xịt kéo dài, lượng dầu thoát ra tương đương với một đến hai thìa canh dầu rót thẳng. Ảo tưởng về việc đang dùng sản phẩm ăn kiêng vô tình khiến tổng lượng chất béo đưa vào món ăn không hề suy giảm.

Bình xịt thực chất chỉ là một dụng cụ cơ học hỗ trợ phân tán giọt bắn đồng đều. Bản thân chiếc bình không thể biến dầu ăn thành chất không calo nếu người dùng thiếu kỷ luật trong việc định lượng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng

Người đang mắc bệnh béo phì, người cần giảm cân cấp thiết để cải thiện các chỉ số viêm cần kiểm soát chặt chẽ lượng dầu đưa vào cơ thể qua bất kỳ hình thức nào. Nghiên cứu năm 2004 trên những người đàn ông béo phì (BMI 30-35 kg/m2) chỉ ra rằng việc giảm cân trung bình 9,4 kg giúp giảm nồng độ các chất chỉ điểm viêm như IL-6, C-RP và kháng nguyên PAI-1, trong khi bổ sung dầu cá đơn thuần không tạo ra thay đổi tích cực này [5].

Bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa mỡ máu và tăng huyết áp cần quản lý sát sao cả loại dầu và cách chế biến. Việc tiêu thụ nhiều dầu và duy trì thói quen chiên xào liên quan trực tiếp đến tăng đường huyết và huyết áp [2].

Người đang điều trị các bệnh tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ nạp chất béo phù hợp với bệnh nền và đơn thuốc đang dùng.

Hướng dẫn sử dụng bình xịt chuẩn xác hàng ngày

Để khai thác tối đa lợi ích của bình xịt mà không lo dư thừa năng lượng, người nấu chỉ nên nhấn vòi dứt khoát trong khoảng 0,5 đến 1 giây cho một lần tráng chảo [1]. Nhịp xịt ngắn này đủ tạo lớp màng mỏng bao phủ diện tích nấu mà không làm ứ đọng chất béo.

Nên giữ đầu vòi xịt cách bề mặt chảo khoảng 15 đến 20 cm để hạt dầu lan tỏa đều góc rộng. Tránh dí sát vòi vào một điểm vì dầu sẽ đọng vũng, mất đi tác dụng tán sương.

Nên ưu tiên kết hợp bình xịt với các loại chảo chống dính chất lượng cao để hạn chế tối đa lượng dầu cần dùng. Sau khi xịt, người nấu có thể dùng cọ quét thực phẩm thoa nhẹ để dầu phủ đều khắp mặt đáy trước khi bật bếp gia nhiệt.

Bình xịt dầu là công cụ hỗ trợ hữu ích giúp kiểm soát khẩu phần chất béo trong các bữa ăn gia đình. Việc hiểu đúng lượng calo thực tế và kiểm soát thời gian bấm vòi là chìa khóa giúp bữa ăn thanh nhẹ, duy trì vóc dáng thon gọn và bảo vệ sức khỏe dài lâu.