Nhiều nhân viên văn phòng bước ra khỏi nơi làm việc với đôi mắt cay xè, đỏ ngầu và những cơn đau đầu âm ỉ sau tám tiếng liên tục nhìn chằm chằm vào máy tính. Để tự bảo vệ mình, không ít người đã chi tiền triệu để sắm những chiếc kính lọc ánh sáng xanh với hy vọng loại bỏ hoàn toàn các cơn nhức mỏi.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng kính lọc ánh sáng xanh không phải là tấm khiên vạn năng như nhiều lời quảng cáo. Dù thiết bị này có thể hỗ trợ làm dịu bớt một phần cảm giác mệt mỏi ở một số nhóm đối tượng, nhưng thủ phạm chính khiến mắt bạn tổn thương lại nằm ở cơ chế chớp mắt và thói quen làm việc thiếu khoa học.

Nỗi lo mang tên ánh sáng xanh và hội chứng thị giác màn hình

Trong thời đại số hóa, hội chứng thị giác màn hình (CVS) hay căng thẳng thị giác kỹ thuật số (DES) đã trở thành căn bệnh thời đại của giới văn phòng [1], [2]. Tình trạng này bao gồm một tập hợp các biểu hiện khó chịu như khô mắt, chảy nước mắt, đỏ mắt, ngứa rát, nhìn mờ từng đợt, chói mắt, nhạy cảm với ánh sáng, cùng các cơn đau đầu và nhức mỏi vùng cổ gáy [1], [2].

Khi các triệu chứng này gia tăng, ánh sáng xanh nhanh chóng bị đưa vào tầm ngắm như tác nhân nguy hiểm hàng đầu. Ánh sáng nhân tạo phát ra từ màn hình điện thoại, máy tính bảng, máy tính xách tay và tivi có tỷ lệ ánh sáng xanh tương đối cao [3]. Dải ánh sáng nhìn thấy có năng lượng cao này (bước sóng từ khoảng 390 nm đến 500 nm) có đặc tính dễ bị tán xạ trong bầu khí quyển, làm giảm độ tương phản và gây chói lóa cho mắt [4].

Chính vì lý do đó, nhiều người mặc định rằng chỉ cần chặn được luồng ánh sáng này là mắt sẽ hoàn toàn khỏe mạnh. Tâm lý này thúc đẩy thị trường kính lọc ánh sáng xanh bùng nổ mạnh mẽ trong nhiều năm trở lại đây.

Bác sĩ và chuyên gia khúc xạ nhìn nhận thế nào?

Thực tế điều trị cho thấy việc kê đơn kính chặn ánh sáng xanh đã trở nên rất phổ biến ngay trong giới chuyên môn y tế. Một nghiên cứu khảo sát cắt ngang công bố năm 2019 trên 372 chuyên gia khúc xạ tại Úc cho thấy có tới 75,3% số người được hỏi cho biết họ có kê đơn tròng kính lọc ánh sáng xanh trong thực hành lâm sàng [5]. Đa số các chuyên gia này bắt đầu chỉ định loại kính này từ năm 2016, và lý do phổ biến nhất chiếm tới 87,9% là dành cho những bệnh nhân thường xuyên sử dụng máy tính hoặc thiết bị điện tử [5].

Dẫu vậy, quan điểm về hiệu quả thực chất của tròng kính vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều. Cuộc khảo sát ghi nhận 44% chuyên gia khúc xạ xem việc tiếp xúc với ánh sáng xanh trong môi trường hàng ngày là nguyên nhân tiềm tàng gây tổn thương võng mạc, và khoảng một nửa số người tham gia cho rằng ánh sáng xanh từ màn hình máy tính là yếu tố quan trọng gây hội chứng thị giác màn hình [5].

Đáng chú ý, khoảng một nửa số chuyên gia khúc xạ được khảo sát thừa nhận rằng hiệu ứng giả dược (placebo) có thể đóng một vai trò nhất định trong trải nghiệm cải thiện triệu chứng của người đeo kính [5]. Phân tích hồi quy cũng chỉ ra rằng các chuyên gia có xu hướng kê đơn kính lọc ánh sáng xanh cao hơn rõ rệt nếu họ tin rằng ánh sáng xanh gây hại cho võng mạc (tỷ suất chênh OR 2,28) hoặc gây hội chứng thị giác màn hình (OR 2,52) [5]. Nguồn thông tin chính định hướng quyết định của họ chủ yếu đến từ các bài báo cáo tại hội thảo và tài liệu quảng bá của nhà sản xuất sản phẩm [5].

Cơ chế thực sự gây mỏi mắt: Không chỉ do ánh sáng xanh

Để hiểu rõ kính lọc ánh sáng xanh có thực sự giải quyết tận gốc vấn đề hay không, cần xem xét cơ chế sinh học gây nên hội chứng thị giác màn hình. Các tài liệu tổng quan y khoa xác định hội chứng này bắt nguồn từ sự kết hợp của nhiều yếu tố tại mắt và công thái học, trong đó nguyên nhân đóng góp lớn nhất chính là tình trạng khô mắt [2].

Bình thường, mắt người chớp đều đặn để trải đều màng nước mắt, giúp bôi trơn và bảo vệ bề mặt nhãn cầu. Tuy nhiên, khi quá tập trung vào màn hình kỹ thuật số, tần suất chớp mắt của con người giảm đi đáng kể [1]. Sự suy giảm phản xạ chớp mắt này khiến màng phim nước mắt bay hơi nhanh chóng, dẫn đến bề mặt nhãn cầu bị tổn thương, gây ra cảm giác cộm xốn, bỏng rát, đỏ mắt và kích ứng [1], [2].

Bên cạnh đó là nhóm triệu chứng liên quan đến quá trình điều tiết và hội tụ của mắt [1]. Khi nhìn chăm chú vào một khoảng cách cố định trong nhiều giờ liền, các cơ thể mi phải co thắt liên tục để điều tiết tiêu cự [2]. Sự làm việc quá tải này gây mỏi cơ mắt, dẫn đến hiện tượng nhìn mờ từng đợt, khó tập trung thị giác và đau nhức quanh hốc mắt [1], [2]. Ngoài ra, các yếu tố môi trường như ánh sáng phòng làm việc không hợp lý, độ chói phản chiếu trên bề mặt màn hình, chất lượng hiển thị kém hay tư thế ngồi sai lệch đều góp phần làm trầm trọng thêm cảm giác mệt mỏi [6], [2].

Như vậy, ánh sáng xanh không phải là nguyên nhân duy nhất, thậm chí không phải là nguyên nhân chính gây ra cảm giác cay rát hay mờ mắt sau một ngày làm việc văn phòng.

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả của kính lọc ánh sáng xanh?

Các thử nghiệm can thiệp lâm sàng đánh giá trực tiếp hiệu quả của kính lọc ánh sáng xanh đối với hội chứng thị giác màn hình hiện vẫn còn khá khiêm tốn về số lượng và quy mô mẫu.

Một nghiên cứu can thiệp thử nghiệm (pilot study) tiến hành năm 2020 đã theo dõi 10 bác sĩ nội trú chuyên ngành chẩn đoán hình ảnh – những người thường xuyên phải làm việc nhiều giờ với màn hình chẩn đoán y khoa [7]. Nghiên cứu áp dụng thiết kế ngẫu nhiên bắt chéo (crossover), chia người tham gia thành hai nhóm: một nhóm đeo kính lọc ánh sáng xanh thương mại trong hai tuần làm việc bình thường rồi đổi sang kính giả dược không có tính năng lọc trong hai tuần tiếp theo, và nhóm còn lại thực hiện theo thứ tự ngược lại [7].

Kết quả thu nhận qua bảng câu hỏi chuẩn hóa CVS-Q và bảng đánh giá độ mệt mỏi nghề nghiệp Thụy Điển (SOFI) cho thấy: 11 trên tổng số 16 triệu chứng (chiếm 68,8%) trong thang đo CVS-Q và 13 trên 16 triệu chứng (chiếm 81,3%) trong thang đo SOFI đã giảm bớt mức độ nghiêm trọng khi người tham gia đeo kính lọc ánh sáng xanh so với khi đeo kính giả dược [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận các bác sĩ nội trú năm thứ hai đánh giá các triệu chứng mệt mỏi nặng nề hơn so với các đồng nghiệp năm ba và năm tư, đồng thời phụ nữ cảm nhận triệu chứng buồn ngủ và khó chịu thể chất rõ rệt hơn [7]. Dù kết quả cho thấy tiềm năng làm dịu bớt triệu chứng, nhóm nghiên cứu cũng thẳng thắn kết luận rằng cần có những nghiên cứu tiếp theo với cỡ mẫu lớn hơn và độ tuổi đa dạng hơn để xác minh chính xác hiệu quả [7].

Trong khi đó, ở các khảo sát dịch tễ học diện rộng tại môi trường làm việc thực tế, việc sử dụng kính mắt nói chung mang lại nhiều tín hiệu tích cực. Một nghiên cứu năm 2020 trên 455 thư ký làm việc tại các bộ ngành ở Addis Ababa (Ethiopia) ghi nhận tỷ lệ mắc hội chứng thị giác màn hình lên tới 68,8% [6]. Phân tích đa biến cho thấy những thư ký có sử dụng kính mắt khi làm việc máy tính giảm được 54,9% nguy cơ mắc hội chứng này so với người không đeo kính [6].

Tương tự, nghiên cứu năm 2024 khảo sát trên 371 nhân viên ngân hàng tại Trinidad và Tobago ghi nhận tỷ lệ mắc CVS là 74,7% [8]. Kết quả phân tích cho thấy việc sử dụng kính điều chỉnh thị lực giúp giảm đáng kể tỷ lệ gặp phải các triệu chứng khó chịu ở mắt so với những người không sử dụng (với tỷ suất chênh điều chỉnh AOR = 0,57) [8]. Những dữ liệu này phản ánh việc điều chỉnh đúng các tật khúc xạ bằng kính mắt đóng vai trò then chốt giúp giảm tải áp lực cho hệ thống điều tiết của mắt khi nhìn màn hình [2], [8].

Tác động thực sự của ánh sáng xanh: Nhịp sinh học và giấc ngủ

Nếu như vai trò của ánh sáng xanh trong việc gây mỏi mắt còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, thì tác động của nó lên nhịp sinh học và chất lượng giấc ngủ lại được y học xác nhận rất rõ ràng.

Ánh sáng từ các nguồn nhân tạo như điện thoại, máy tính và tivi có khả năng kích thích sự tỉnh táo, làm trì hoãn giai đoạn ngủ sâu phục hồi và ức chế quá trình sản xuất hormone melatonin của cơ thể [3]. Việc sử dụng các thiết bị phát ra ánh sáng này vào ban đêm dễ dẫn đến tình trạng khó ngủ, mất ngủ và đảo lộn đồng hồ sinh học [3].

Trong khía cạnh này, kính chặn ánh sáng xanh đã chứng minh được lợi ích thiết thực. Kính chặn ánh sáng xanh đã được chứng minh giúp ngăn ngừa trạng thái tỉnh táo quá mức do màn hình điện tử gây ra và hỗ trợ cải thiện tình trạng rối loạn giấc ngủ ở những người bị mất ngủ, rối loạn lưỡng cực hay hội chứng tăng động giảm chú ý [3]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2022 thực hiện trên phụ nữ mang thai ở ba tháng cuối thai kỳ – giai đoạn rất dễ bị rối loạn giấc ngủ – đã áp dụng việc đeo kính chặn ánh sáng xanh vào buổi tối và trong các cữ thức giấc ban đêm trong vòng hai tuần, cho thấy triển vọng can thiệp an toàn và kinh tế đối với chất lượng giấc ngủ [3].

Như vậy, việc chặn ánh sáng xanh đặc biệt có ý nghĩa vào buổi tối nhằm bảo vệ chu kỳ giấc ngủ tự nhiên, hơn là một giải pháp đơn lẻ để chống mỏi mắt vào ban ngày.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng kính lọc ánh sáng xanh

Hiểu lầm lớn nhất của đa số người dùng là tin rằng chỉ cần đeo kính lọc ánh sáng xanh thì có thể ngồi nhìn màn hình máy tính liên tục 8 đến 10 tiếng mà không lo hại mắt. Niềm tin sai lầm này dẫn đến tâm lý chủ quan, khiến người làm việc bỏ qua các quy tắc bảo vệ mắt cơ bản.

Nhiều người nghĩ ánh sáng xanh là thủ phạm duy nhất gây cay rát mắt, nhưng thực chất cảm giác bỏng rát là hệ quả của việc mắt bị khô do không chớp mắt đầy đủ [1], [2]. Kính lọc ánh sáng xanh hoàn toàn không thể ngăn chặn sự bay hơi của màng nước mắt nếu người dùng duy trì thói quen "dán chặt" mắt vào màn hình mà quên chớp [2].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi loại tròng kính chống ánh sáng xanh trên thị trường đều có tác dụng như nhau. Tranh luận khoa học về việc lọc dải bước sóng nào để vừa bảo vệ võng mạc vừa không làm suy giảm thị giác ban đêm hay ảnh hưởng xấu đến sự đồng bộ nhịp sinh học vẫn đang tiếp diễn [4]. Ngoài ra, nếu người dùng tự ý mua các loại kính lọc ánh sáng xanh trôi nổi mà không được đo khám khúc xạ chính xác, mắt vẫn phải gồng mình điều tiết để nhìn rõ các chi tiết trên màn hình, khiến tình trạng mỏi mắt và đau đầu càng thêm trầm trọng [6], [2], [8].

Ai nên thận trọng và cách bảo vệ mắt chuẩn khoa học

Những người đang gặp các triệu chứng mắt kéo dài như nhìn mờ liên tục, đỏ mắt nghiêm trọng, đau nhức sâu trong hốc mắt không nên tự ý mua kính lọc ánh sáng xanh để tự điều trị. Cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được bác sĩ thăm khám cụ thể, loại trừ các bệnh lý tiềm ẩn về giác mạc, bán phần trước hoặc tật khúc xạ chưa được chỉnh kính [2]. Kính lọc ánh sáng xanh không thay thế cho các đơn kính điều chỉnh cận thị, loạn thị hay viễn thị do bác sĩ chỉ định.

Để bảo vệ mắt toàn diện khi làm việc văn phòng, y học khuyến cáo cần áp dụng chiến lược đa chiều kết hợp giữa thói quen cá nhân và điều chỉnh công thái học [2]:

  • Chủ động chớp mắt thường xuyên: Nghiên cứu tại Ethiopia chứng minh những nhân viên có thói quen chủ động chớp mắt giảm được tới 68,7% nguy cơ mắc hội chứng thị giác màn hình [6]. Chớp mắt đều đặn giúp làm mới lớp màng nước mắt tự nhiên, ngăn ngừa khô rát và kích ứng bề mặt nhãn cầu [1], [2].
  • Nghỉ giải lao ngắt quãng: Dữ liệu nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc duy trì các khoảng nghỉ giải lao đều đặn trong quá trình làm việc giúp giảm tới 72,1% nguy cơ mắc hội chứng thị giác màn hình [6]. Tạm rời mắt khỏi màn hình để nhìn ra xa giúp các cơ mi điều tiết được thả lỏng hoàn toàn [1], [2].
  • Cải thiện môi trường thị giác: Sử dụng thêm tấm lọc chống chói (anti-glare screen) hoặc kính có lớp phủ chống chói, điều chỉnh độ sáng màn hình tương đồng với ánh sáng môi trường làm việc, bố trí nguồn sáng hợp lý để tránh phản quang trực tiếp vào mắt [6], [2], [8].
  • Chăm sóc bề mặt nhãn cầu: Khi làm việc trong phòng điều hòa độ ẩm thấp, việc sử dụng các loại nước mắt nhân tạo, dung dịch nhỏ mắt bôi trơn kết hợp cùng kính bảo hộ mắt chuyên dụng sẽ giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng khô rát bề mặt nhãn cầu [2].

Kính lọc ánh sáng xanh có thể là một công cụ hỗ trợ bổ sung, nhưng không thể thay thế cho các biện pháp chăm sóc mắt nền tảng. Thay vì phó mặc hoàn toàn cho một cặp mắt kính, việc rèn luyện thói quen chớp mắt, cho mắt nghỉ ngơi đúng lúc và duy trì môi trường làm việc đạt chuẩn mới là chìa khóa bền vững giúp bảo vệ thị lực của bạn.