Nỗi lo mang tên phì đại tuyến tiền liệt

Nhiều nam giới lớn tuổi thường xuyên đối mặt với tình trạng tiểu đêm, tiểu rắt hoặc dòng nước tiểu yếu do tuyến tiền liệt phì đại. Để giảm bớt khó chịu, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó có kinh nghiệm nấu nước lá điều nhuộm uống mỗi ngày.

Tuy nhiên, liệu dược liệu quen thuộc này có thực sự giải quyết được viêm tuyến tiền liệt và chứng phì đại như lời đồn? Bằng chứng khoa học lâm sàng chất lượng cao cho thấy câu trả lời hoàn toàn trái ngược với sự kỳ vọng của người bệnh.

Lá điều nhuộm có thực sự hiệu quả trên người?

Để đánh giá thực hư tác dụng của cây điều nhuộm (tên khoa học Bixa orellana) với các triệu chứng đường tiết niệu dưới do phì đại lành tính tuyến tiền liệt (BPH), một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược đã được tiến hành vào năm 2007 [1].

Trong nghiên cứu này, các bác sĩ đã tiếp cận 1.478 bệnh nhân có triệu chứng từ mức độ vừa [1]. Qua sàng lọc tiêu chuẩn nhận diện và loại trừ, 136 bệnh nhân phù hợp được chọn và chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm, mỗi nhóm 68 người [1]. Nhóm can thiệp uống bột điều nhuộm với liều 250 mg mỗi lần, 3 lần một ngày (tổng 750 mg/ngày) liên tục trong 12 tháng, trong khi nhóm đối chứng dùng giả dược [1].

Kết quả sau 1 năm theo dõi cho thấy sự thay đổi về điểm số triệu chứng trung bình giữa hai nhóm gần như tương đương nhau (nhóm điều nhuộm giảm 0,79 ± 1,87 so với nhóm giả dược giảm 1,07 ± 1,49; sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê với p = 0,33) [1]. Tốc độ dòng tiểu tối đa (Qmax) cũng không có sự khác biệt (nhóm dùng thảo dược tăng 0,44 ± 1,07 ml/s so với nhóm giả dược tăng 0,47 ± 1,32 ml/s; p = 0,88) [1]. Thể tích nước tiểu tồn dư sau khi đi tiểu cũng tương tự ở cả hai nhóm can thiệp và giả dược [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận: người bệnh phì đại tuyến tiền liệt kèm triệu chứng đường tiểu trung bình không nhận được bất kỳ lợi ích nào từ điều nhuộm so với dùng giả dược [1].

Vì sao lại có lời đồn chữa viêm tuyến tiền liệt?

Tin đồn về tác dụng của lá điều nhuộm chủ yếu bắt nguồn từ các nghiên cứu dược lý tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, nơi chiết xuất lá cho thấy khả năng kháng viêm chung.

Cụ thể, một nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm chiết xuất nước từ lá điều nhuộm trên chuột bị gây phù bằng serotonin [2]. Kết quả cho thấy khi dùng liều phòng ngừa 50 mg/kg và 150 mg/kg, chiết xuất này giúp ức chế tối đa tới 56,2% thể tích phù chân chuột [2]. Khả năng thấm mạch máu màng bụng giảm tối đa 45,7% và lượng bạch cầu thâm nhiễm trong mô hình túi khí giảm tới 83,9% [2]. Ở mức liều 150 mg/kg, chiết xuất làm giảm 57,2% oxit nitric (NO) và 27% yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) trong mô phù [2].

Cũng trong năm 2013, một nghiên cứu khác quan sát phản ứng viêm cấp tính do tiêm histamine vào chân chuột [3]. Dùng chiết xuất nước lá điều nhuộm liều 150 mg/kg đã ức chế phù chân chuột tối đa 60,25% sau 60 phút, đồng thời ngăn chặn tới 99% hiện tượng tăng tính thấm mạch máu màng bụng do histamine gây ra thông qua việc giảm biểu hiện các chất trung gian sinh hóa NO và VEGF [3]. Phân tích sắc ký khí-khối phổ (GC-MS) cũng ghi nhận acid acetic là thành phần hóa học chính trong chiết xuất nước này [3].

Ngoài ra, vào năm 2022, nghiên cứu trên chuột bị viêm loét đại tràng do acid acetic cho thấy chiết xuất cồn-nước từ lá điều nhuộm giúp giảm tiêu chảy ra máu, giảm phù nề và hạn chế tổn thương niêm mạc ruột [4]. Những dữ liệu chống viêm toàn thân hay chống viêm mô mềm ở động vật đã bị suy diễn quá mức thành "thần dược" chữa viêm tuyến tiền liệt ở nam giới.

Mối liên hệ phức tạp giữa phản ứng viêm và tuyến tiền liệt

Tuyến tiền liệt là cơ quan có cấu trúc mô học đặc thù, phản ứng viêm tại đây chịu sự chi phối phức tạp của nhiều yếu tố sinh học chứ không đơn thuần như phản ứng viêm cấp ở da hay chuột lang.

Các tổng quan y khoa cho thấy trên tiêu bản mô bệnh học của bệnh nhân phì đại tuyến tiền liệt, dấu hiệu viêm xuất hiện ở khoảng 40% số trường hợp [5]. Đáng chú ý, nam giới có hiện tượng viêm bên trong tuyến tiền liệt đối mặt với nguy cơ tiến triển bệnh và bí tiểu cấp tính cao hơn rõ rệt [5]. Viêm mạn tính cũng thúc đẩy các tế bào gốc đáy tuyến tiền liệt biệt hóa và tăng sinh thông qua các thụ thể androgen [6]. Hiện tượng suy giảm tín hiệu thụ thể androgen ở tế bào biểu mô ống tuyến tiền liệt cũng được chứng minh là làm tăng giải phóng các cytokine gây viêm, thu hút tế bào miễn dịch thâm nhiễm [7].

Bên cạnh đó, các thói quen sinh hoạt gây hại làm gia tăng tình trạng viêm của toàn cơ thể. Một nghiên cứu năm 2020 trên 86 bệnh nhân phì đại tuyến tiền liệt và 54 người đối chứng tại Iraq ghi nhận thói quen hút thuốc lá làm gia tăng đáng kể nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA), dấu ấn tiền viêm Interleukin-8 (IL-8), chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde (MDA) và hs-CRP trong máu [8]. Chỉ số PSA cũng tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với IL-8, MDA, hs-CRP và mỡ máu xấu LDL [8].

Chính cơ chế viêm phức tạp đan xen với nội tiết tố này giải thích tại sao một chất chiết xuất chỉ có tác dụng giảm phù nề nhẹ trên động vật lại hoàn toàn thất bại khi đưa vào thử nghiệm trên người bị bệnh tuyến tiền liệt thực tế [1].

Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm phổ biến

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là đánh đồng tác dụng trên động vật gặm nhấm với hiệu quả lâm sàng trên cơ thể người. Khi một chất có thể giảm sưng chân chuột trong phòng thí nghiệm, điều đó không đồng nghĩa với việc nó có thể thu nhỏ kích thước tuyến tiền liệt hay làm thông suốt dòng tiểu bị chèn ép [1], [2].

Thử nghiệm lâm sàng năm 2007 có giá trị bằng chứng rất cao vì được thiết kế mù đôi, kiểm soát giả dược chặt chẽ và kéo dài tới 12 tháng [1]. Thất bại của lá điều nhuộm trong việc cải thiện các triệu chứng đường tiểu (LUTS) và tốc độ dòng tiểu đã xóa tan niềm tin rằng dược liệu này có thể thay thế các phác đồ điều trị nội khoa chuẩn mực [1].

Việc tự ý dùng lá điều nhuộm để trị bệnh không những không đem lại kết quả thực tế mà còn khiến người bệnh trì hoãn cơ hội chẩn đoán sớm, dẫn tới nguy cơ biến chứng như ứ đọng nước tiểu, nhiễm trùng tiết niệu hay tổn thương bàng quang và thận.

Ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dữ liệu an toàn trước đây ghi nhận việc dùng bột lá điều nhuộm ở liều 750 mg mỗi ngày trong 6 tháng hay 12 tháng không gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng so với giả dược [1], [4]. Tuy nhiên, sự dung nạp tốt này không đồng nghĩa với việc có thể sử dụng tùy tiện.

Những người đang gặp các triệu chứng rối loạn tiểu tiện nặng, tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ngắt quãng hoặc bí tiểu tuyệt đối không được tự chữa trị bằng các loại nước sắc thảo mộc chưa được công nhận. Nam giới trung niên và cao tuổi có triệu chứng đường tiểu dưới cần đi khám chuyên khoa nam học hoặc tiết niệu để thực hiện các thăm khám cần thiết như siêu âm hệ tiết niệu, xét nghiệm PSA tầm soát ung thư [8], [5].

Những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp, tim mạch cũng cần tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi uống bất kỳ loại trà thảo mộc nào kéo dài nhằm tránh tương tác bất lợi.

Lời khuyên chăm sóc tuyến tiền liệt đúng cách

Thay vì tìm kiếm các loại lá cây truyền tai không mang lại tác dụng điều trị thực tế, nam giới nên thiết lập lối sống khoa học nhằm hạn chế phản ứng viêm toàn thân và kiểm soát tiến triển bệnh:

  • Bỏ hút thuốc lá: Nghiên cứu đã chứng minh khói thuốc làm tăng mạnh các chất gây viêm như IL-8, hs-CRP và chất chỉ thị tổn thương oxy hóa tế bào MDA, tác động tiêu cực đến tuyến tiền liệt [8].
  • Uống nước điều độ: Uống đủ nước trong ngày, nhưng nên hạn chế uống nhiều nước hoặc đồ uống có cồn, caffeine vào buổi tối trước khi đi ngủ để giảm tình trạng thức giấc tiểu đêm.
  • Dinh dưỡng cân bằng: Giảm lượng chất béo bão hòa và cholesterol xấu LDL nhằm bảo vệ sức khỏe tim mạch và hạn chế phản ứng viêm mạn tính [8].
  • Tuân thủ điều trị y tế: Khi đã có biểu hiện phì đại tuyến tiền liệt gây cản trở dòng tiểu, người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc và chỉ định theo dõi của bác sĩ chuyên khoa.

Lá điều nhuộm là cây thuốc có một số hoạt tính kháng viêm trong thử nghiệm phòng thí nghiệm trên động vật [2], [3]. Dù vậy, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người đã khẳng định dược liệu này không mang lại bất kỳ lợi ích nào trong việc cải thiện triệu chứng phì đại và bệnh lý tuyến tiền liệt [1]. Chủ động đi khám và xây dựng lối sống lành mạnh vẫn là giải pháp khoa học, hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe nam giới.