Lá đu đủ phơi khô nấu nước uống hàng ngày có gây độc cho gan thận?

Nhiều người Việt có thói quen hái lá đu đủ phơi khô, sau đó hãm hoặc sắc lấy nước uống mỗi ngày như một loại trà giải độc, thanh nhiệt hoặc truyền tai nhau như bài thuốc phòng ngừa ung bạo bệnh. Vị đắng gắt đặc trưng của loại lá này khiến không ít người tin rằng dược tính càng cao thì hiệu quả trị bệnh càng mạnh. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn dịch chiết thảo mộc vào cơ thể liên tục suốt nhiều tháng liền cũng làm dấy lên băn khoăn: Liệu thói quen uống nước lá đu đủ hằng ngày có gây quá tải, dẫn tới ngộ độc hay tổn thương cho gan và thận hay không?

Câu trả lời theo các cơ sở nghiên cứu độc tính học hiện tại là: Nước sắc lá đu đủ ở liều thông thường không gây độc cấp tính hay tổn thương cấu trúc tế bào gan thận trên thực nghiệm, nhưng việc sử dụng dài ngày liều cao vẫn tiềm ẩn rủi ro sinh hóa và tương tác thuốc cần hết sức lưu ý. Các dữ liệu khoa học cho thấy cơ thể dung nạp tốt chiết xuất lá đu đủ trong các đợt dùng ngắn ngày, song các bằng chứng về độ an toàn tuyệt đối khi uống thay nước lọc quanh năm suốt tháng ở người vẫn còn nhiều khoảng trống.

Các hoạt chất trong lá đu đủ tác động đến chuyển hóa ra sao?

Lá đu đủ (Carica papaya L.) chứa một phức hợp hóa thực vật rất đa dạng đóng vai trò tạo nên cả hoạt tính sinh học lẫn các phản ứng sinh hóa trong cơ thể. Phân tích thành phần chiết xuất từ giống đu đủ 'Sekaki' đã xác định được ít nhất 12 hợp chất chính, bao gồm 1 alkaloid nhóm piperidine, 2 acid hữu cơ, 6 dẫn xuất của acid malic và 4 flavonoid glycoside ^[1]. Những thành phần này tham gia vào quá trình chống oxy hóa, kích thích tiêu hóa và điều hòa miễn dịch trong cơ thể người sử dụng ^[1].

Khi được hấp thu qua đường tiêu hóa, các hoạt chất từ thảo mộc sẽ đi thẳng qua tĩnh mạch cửa về gan để thực hiện các bước chuyển hóa sơ cấp trước khi các chất cặn bã được đào thải qua thận. Trong lá đu đủ, các flavonoid glycoside và các dẫn xuất acid malic đóng vai trò dọn dẹp các gốc tự do, giảm thiểu tình trạng stress oxy hóa thường gặp tại mô gan ^[1]. Tuy nhiên, nếu nồng độ dịch chiết quá đậm đặc hoặc dùng liên tục trong thời gian dài, gan và thận sẽ phải làm việc liên tục để giáng hóa và bài tiết các hợp chất này.

Bên cạnh các chất có lợi, sự hiện diện của các alkaloid tự nhiên trong lá cây cũng đòi hỏi cơ chế chuyển hóa khắt khe từ hệ thống enzym cytochrom P450 của gan. Khi gan tiếp nhận một lượng alkaloid vừa phải, cơ quan này dễ dàng xử lý mà không để lại di chứng. Ngược lại, nếu người dùng lạm dụng nước sắc quá đặc mỗi ngày, các enzym chuyển hóa có thể bị ức chế hoặc cạnh tranh, làm thay đổi sinh khả dụng của nhiều chất khác trong cơ thể.

Nghiên cứu bán trường diễn 28 ngày và 13 tuần nói gì về gan thận?

Để kiểm tra độ an toàn trước khi dùng trên người, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên động vật nhằm mô phỏng thói quen uống nước lá đu đủ hằng ngày. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá độc tính đường uống liều lặp lại trong 28 ngày của chiết xuất lá đu đủ trên chuột cống Sprague Dawley ở các mức liều 0,01 g/kg, 0,14 g/kg và 2 g/kg thể trọng ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất không gây tử vong, đồng thời không làm thay đổi trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, lượng nước uống hay các chỉ số huyết học giữa nhóm dùng chiết xuất và nhóm đối chứng ^[1].

Mặc dù một số chỉ số hóa sinh như protein toàn phần, cholesterol HDL, men gan AST, ALT và ALP có sự gia tăng, sự gia tăng này lại diễn ra không phụ thuộc vào liều lượng ^[1]. Đáng chú ý, kết quả kiểm tra giải phẫu bệnh học trên tất cả các cơ quan, bao gồm cả gan, đều không phát hiện bất kỳ tổn thương hình thái hay biến đổi cấu trúc mô nào ^[1]. Từ các quan sát này, nhóm nghiên cứu kết luận rằng chiết xuất lá đu đủ ở liều cao gấp 14 lần mức liều dùng thông thường trong y học cổ truyền tại Malaysia vẫn có thể xem là an toàn ^[1].

Mở rộng thời gian theo dõi hơn nữa, một nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 13 tuần (tương đương hơn 3 tháng uống liên tục) trên chuột Sprague Dawley đực và cái với các liều 0,01 g/kg, 0,14 g/kg và 2 g/kg mỗi ngày cũng ghi nhận kết quả khả quan ^[2]. Sau 13 tuần sử dụng dịch chiết đông khô hòa tan, các cá thể chuột không gặp bất kỳ trường hợp tử vong nào, các biểu hiện hành vi, cân nặng cũng như lượng thức ăn nước uống duy trì hoàn toàn bình thường ^[2]. Các chỉ số tế bào máu giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng không có sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê ^[2].

Tuy vậy, nghiên cứu 13 tuần này ghi nhận một số thay đổi đáng lưu ý về mặt hóa sinh huyết thanh, cụ thể là có sự khác biệt có ý nghĩa ở các chỉ số enzym LDH, nồng độ creatinine, protein toàn phần và albumin ^[2]. Chỉ số creatinine trong máu là thước đo quan trọng phản ánh chức năng lọc của cầu thận, do đó sự biến thiên của nó cho thấy thận có phản ứng sinh hóa nhất định trước dịch chiết lá đu đủ ^[2]. Dù vậy, khi tiến hành sinh thiết và kiểm tra mô bệnh học, các chuyên gia không tìm thấy tổn thương thực thể nào tại nhu mô thận hay gan ^[2]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc sử dụng chiết xuất lá đu đủ mỗi ngày trong 13 tuần ở liều cao gấp 14 lần thực hành truyền thống không tạo ra tác động độc hại đáng kể ^[2].

Dữ liệu từ các nghiên cứu dài ngày 60 ngày đến 180 ngày

Mối lo ngại lớn nhất của người dân là khi uống suốt nửa năm hoặc nhiều năm thì độc chất có tích tụ làm xơ gan hay suy thận mạn tính hay không. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá độc tính mạn tính của chiết xuất cồn 10% lá đu đủ trên chuột Sprague Dawley kéo dài tới 180 ngày với các liều uống hằng ngày là 100, 400, 1000 và 5000 mg/kg thể trọng ^[3]. Nghiên cứu này đồng thời thực hiện thử nghiệm độc tính cấp với một liều duy nhất 5000 mg/kg thể trọng ^[3].

Ở thử nghiệm độc tính cấp 5000 mg/kg, các nhà khoa học không ghi nhận tình trạng ngộ độc cấp tính, ngoại trừ việc giảm trọng lượng tử cung nhưng không đi kèm bất thường mô bệnh học ^[3]. Quan trọng hơn, trong suốt 180 ngày uống liên tục ở thử nghiệm mạn tính, nhóm nghiên cứu không phát hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa nhóm dùng chiết xuất và nhóm đối chứng trên hàng loạt thước đo từ hành vi, sinh lý đến huyết học ^[3]. Đánh giá mô bệnh học nội tạng sau 180 ngày đã chứng minh sự vắng mặt hoàn toàn của các tổn thương mô, qua đó khẳng định tiềm năng an toàn của chiết xuất lá đu đủ khi dùng trong thời gian dài ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên các mô hình động vật khác cũng củng cố tính dung nạp của loại thảo dược này. Một thử nghiệm sử dụng chiết xuất cồn lá đu đủ trên chuột nhắt trắng với các mức liều từ 200 mg/kg đến 3200 mg/kg uống lặp lại liên tục trong 60 ngày cũng không ghi nhận bất kỳ biến đổi độc tính nào ^[4]. Một thử nghiệm khác trên chuột cống Sprague Dawley sử dụng các nồng độ 5, 50, 300 và 2000 mg/kg cũng không phát hiện các thay đổi độc học ^[4].

Trên gà con Kabir, dịch chiết cồn-nước của lá đu đủ ở các mức liều 80, 160, 320 và 640 mg/kg/ngày dùng trong 42 ngày không gây biến đổi về huyết học hay hóa sinh, ngoại trừ sự gia tăng bạch cầu thoáng qua ở liều cao nhất 640 mg/kg ^[5]. Một nghiên cứu tổng quan cũng dẫn lại thí nghiệm trên gà con này và xác nhận không có bất thường huyết học hay sinh hóa nghiêm trọng nào diễn ra ^[4]. Tuy nhiên, dịch chiết lá đu đủ khô ngâm cồn lại thể hiện độc tính rõ rệt đối với môi trường thủy sinh khi thử nghiệm trên cá trê phi con Clarias gariepinus với nồng độ gây chết 50% (LC50) là 10,9 ml/L, gây ra hiện tượng ngoi ngớp, rối loạn bơi lội, bong tróc da và suy giảm các chỉ số hồng cầu, huyết sắc tố ^[4]. Điều này chứng minh rằng độc tính của thảo dược phụ thuộc rất lớn vào loài sinh vật tiếp nhận, dung môi chiết xuất và môi trường thẩm thấu.

Khả năng bảo vệ mô gan trước các tác nhân gây độc

Không chỉ cho thấy độ an toàn mô học ở liều thích hợp, lá đu đủ còn thể hiện đặc tính bảo vệ nhu mô gan khi gan bị tấn công bởi các chất độc mạnh. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã khảo sát tiềm năng điều hòa chức năng gan của dịch chiết nước từ lá đu đủ và quả xanh ở các liều 100 mg/kg và 300 mg/kg trên chuột bị gây tổn thương gan bằng carbon tetrachloride (CCl4) và paracetamol (acetaminophen) ^[6]. Mô hình này giúp đánh giá khả năng chống chọi của tế bào gan trước nguy cơ hoại tử do thuốc hoặc hóa chất độc hại ^[6].

Kết quả thử nghiệm cho thấy việc cho chuột uống dịch chiết nước lá đu đủ và quả xanh đã làm giảm đáng kể sự gia tăng men gan do CCl4 và paracetamol gây ra ^[6]. Cụ thể, nồng độ của alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST), alkaline phosphatase (ALP) và bilirubin trực tiếp trong huyết thanh đều giảm mạnh có ý nghĩa thống kê ở các mức liều 100 mg/kg và 300 mg/kg ^[6]. Các enzym chống oxy hóa quan trọng như catalase (CAT), superoxide dismutase (SOD) và glutathione (GSH) vốn bị suy giảm nghiêm trọng khi nhiễm độc chất đã được phục hồi gia tăng đáng kể ở nhóm chuột được điều trị bằng dịch chiết lá đu đủ ^[6]. Đồng thời, hàm lượng malondialdehyde (chỉ số đo lường sự peroxy hóa lipid màng tế bào) cũng giảm rõ rệt ^[6]. Đánh giá mô bệnh học xác nhận dịch chiết nước lá đu đủ giúp bảo vệ cấu trúc bình thường của mô gan trước sự tàn phá của CCl4 và paracetamol ^[6].

Giới hạn của bằng chứng và những nguy cơ tiềm ẩn khi dùng kéo dài

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm rất khả quan, việc ngoại suy trực tiếp sang thói quen uống nước lá đu đủ thay nước lọc mỗi ngày ở người cần hết sức thận trọng. Một tổng quan hệ thống phạm vi công bố năm 2021 bao gồm 41 công trình nghiên cứu (trong đó có 23 nghiên cứu lâm sàng, 5 thử nghiệm đang tiến hành và 13 nghiên cứu tiền lâm sàng) đã đưa ra cái nhìn toàn diện hơn về tính an toàn sinh học của lá đu đủ ^[7]. Báo cáo này xác nhận việc tiêu thụ lá đu đủ dưới dạng nước ép tươi hoặc chiết xuất nước tiêu chuẩn hóa được dung nạp tốt ở người trưởng thành trong thời gian ngắn dưới 5 ngày ^[7]. Ngoài ra, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng ghi nhận việc dùng chiết xuất nước tiêu chuẩn hóa an toàn trên đối tượng trẻ em từ 1 đến 12 tuổi ^[7].

Tác dụng phụ thường gặp nhất trên lâm sàng chỉ là các rối loạn tiêu hóa nhẹ như cồn cào, buồn nôn hoặc đi ngoài phân lỏng ^[7]. Tuy nhiên, tổng quan hệ thống này cảnh báo rõ ràng rằng vẫn tồn tại những mối lo ngại về độc tính trên gan và độc tính sinh sản khi sử dụng lá đu đủ trong thời gian dài, dựa trên các quan sát từ một số nghiên cứu trên động vật ^[7]. Bằng chứng lâm sàng ở người sử dụng nước lá đu đủ đều đặn qua nhiều năm hoàn toàn chưa có đủ các thử nghiệm đối chứng quy mô lớn ^[7]. Việc các chỉ số hóa sinh như men gan hay creatinine thay đổi trong các nghiên cứu bán trường diễn 28 ngày và 13 tuần cho thấy các cơ quan này phải chịu một áp lực chuyển hóa nhất định ^[1], ^[2].

Đặc biệt, chiết xuất lá đu đủ có thể gây ra những tương tác thảo dược - thuốc bất lợi với nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính ^[7]. Báo cáo năm 2021 đã liệt kê các tương tác bất lợi được ghi nhận giữa lá đu đủ với thuốc hạ đường huyết như metformin, glimepiride; thuốc trợ tim digoxin; kháng sinh ciprofloxacin và hoạt chất chống sốt rét artemisinin ^[7]. Do đó, người bệnh đang điều trị các bệnh mạn tính nếu tự ý uống nước lá đu đủ hằng ngày có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu, dẫn đến quá liều hoặc mất tác dụng điều trị của thuốc tây ^[7].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng lá đu đủ

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, uống càng nhiều càng bổ". Nhiều người phơi khô cả bao tải lá đu đủ, sắc thật đặc và uống thay thế hoàn toàn nước lọc suốt nhiều tháng với hy vọng làm sạch gan và lọc sạch thận. Thực tế, bất kỳ dược chất nào khi vào cơ thể cũng cần được gan chuyển hóa và thận đào thải. Việc bắt hai cơ quan này làm việc quá công suất với một lượng lớn dịch chiết thảo dược đặc có thể gây xáo trộn cân bằng sinh hóa nội môi, biểu hiện qua sự biến thiên creatinine và các enzym chuyển hóa ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là việc coi nước lá đu đủ như một "thần dược" có thể tiêu diệt khối u ung thư hay chữa dứt điểm mọi bệnh nan y. Dù lá đu đủ chứa nhiều chất chống oxy hóa và flavonoid có lợi, chưa có bất kỳ hướng dẫn y khoa chính thống nào công nhận nước lá đu đủ thay thế được các phác đồ điều trị ung thư chuẩn mực. Việc tin tưởng mù quáng vào các lời đồn thổi trên mạng xã hội rồi bỏ bê thuốc điều trị theo chỉ định của bác sĩ có thể dẫn đến những hậu quả đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Một hiểu lầm khác là cho rằng lá càng đắng, nấu càng cô đặc thì tác dụng càng nhanh. Dịch chiết lá đu đủ quá đậm đặc rất dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến viêm loét đường tiêu hóa hoặc cản trở hấp thu các chất dinh dưỡng thiết yếu. Thêm vào đó, quá trình phơi sấy thủ công không đảm bảo vệ sinh có thể khiến lá bị ẩm mốc, nhiễm nấm độc aflatoxin hoặc tích tụ kim loại nặng từ đất trồng, vô tình biến ấm nước thanh nhiệt thành nguồn gây độc trực tiếp cho gan và thận.

Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối không nên dùng?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải cẩn trọng hoặc tránh xa việc sử dụng nước lá đu đủ:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang mong muốn có con: Tổng quan hệ thống năm 2021 đưa ra khuyến cáo thận trọng đối với phụ nữ mang thai do những lo ngại về độc tính sinh sản đã được ghi nhận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng ^[7]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cống cũng từng ghi nhận sự sụt giảm trọng lượng tử cung có ý nghĩa thống kê ^[3].
• Người có tiền sử suy giảm chức năng gan: Dù lá đu đủ có tiềm năng bảo vệ gan trước một số độc chất cấp tính ^[6], tổng quan an toàn sinh học vẫn khuyến cáo người bị tổn thương gan nền phải hết sức thận trọng khi dùng ^[7]. Khi tế bào gan đã suy yếu, việc tiếp nhận thêm các alkaloid phức tạp có thể làm tình trạng men gan tăng cao thêm ^[1], ^[7].
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường và tim mạch: Nước lá đu đủ có thể tương tác bất lợi với các thuốc hạ đường huyết như metformin, glimepiride hoặc thuốc trợ tim digoxin ^[7]. Sự phối hợp này dễ dẫn tới tình trạng hạ đường huyết quá mức hoặc ngộ độc thuốc tim mạch ^[7].
• Bệnh nhân đang sử dụng thuốc kháng sinh hoặc thuốc sốt rét: Báo cáo chỉ ra tương tác bất lợi của lá đu đủ với kháng sinh ciprofloxacin và hoạt chất artemisinin, có thể làm giảm hiệu quả tiêu diệt mầm bệnh của thuốc ^[7].
• Người có đường tiêu hóa nhạy cảm: Các phản ứng phụ phổ biến nhất của lá đu đủ trên người là rối loạn tiêu hóa nhẹ, cồn cào và buồn nôn ^[7]. Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nên tránh uống nước lá đu đủ quá đặc.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Nếu bạn muốn sử dụng lá đu đủ như một thức uống thảo mộc bổ trợ thỉnh thoảng, cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:

• Liều lượng và độ đậm đặc: Không nên sắc nước quá đặc. Chỉ nên dùng một lượng nhỏ lá khô (khoảng vài gam hãm loãng trong 1-1,5 lít nước) và chỉ uống như nước giải khát cách nhật, không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc uống hằng ngày.
• Thời gian sử dụng: Không nên uống liên tục kéo dài nhiều tháng trời mà không ngắt quãng. Dữ liệu lâm sàng chỉ chứng minh sự dung nạp an toàn chắc chắn nhất ở các đợt dùng ngắn ngày ^[7]. Hãy dành ra những khoảng nghỉ vài tuần giữa các đợt để gan và thận phục hồi trạng thái chuyển hóa bình thường.
• Lựa chọn nguồn nguyên liệu: Lá đu đủ phải được thu hái từ những cây trồng an toàn, không bị phun thuốc trừ sâu hay hóa chất kích thích. Quá trình rửa, phơi hoặc sấy khô cần đảm bảo vệ sinh tuyệt đối, tránh ẩm mốc sinh độc tố vi nấm.
• Thời điểm uống thích hợp: Nên uống nước lá đu đủ sau bữa ăn để giảm thiểu cảm giác kích ứng dạ dày. Tránh uống vào lúc bụng đói cồn cào hoặc uống ngay trước khi đi ngủ vì vị đắng và tính mát có thể gây khó chịu bụng.
• Tham vấn y khoa: Bất kỳ ai đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị theo toa đều phải tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi quyết định uống nước lá đu đủ thường xuyên.

Nước lá đu đủ phơi khô không phải là chất độc hủy hoại gan thận ở liều dùng thảo mộc thông thường, thậm chí các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh dịch chiết của nó có khả năng dung nạp tốt qua 28 ngày, 90 ngày và 180 ngày ^[1], ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, việc tự ý lạm dụng, uống nước quá đặc kéo dài quanh năm thay thế nước lọc vẫn tiềm ẩn những xáo trộn sinh hóa nội tạng và nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm ^[2], ^[7]. Hãy duy trì một lối sống cân bằng, uống đủ nước lọc tinh khiết và lắng nghe cơ thể một cách khoa học thay vì đặt trọn niềm tin vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng đầy đủ trên người.