Lá hu đay có bảo vệ gan trước tổn thương oxy hóa?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về thảo dược giải độc gan

Trong đời sống thường nhật, nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân dã để đun nước uống nhằm "mát gan", "hạ men gan" hoặc phòng ngừa tổn thương gan do bia rượu và thuốc điều trị. Trong số các cây thuốc cổ truyền được nhắc đến ở nhiều khu vực, hu đay (tên khoa học: Trema occidentalis) thường gây chú ý vì được một số kinh nghiệm bản địa sử dụng trong các bài thuốc trị bệnh thông thường.

Chính điều này làm dấy lên thắc mắc: Liệu lá hu đay có thực sự bảo vệ gan trước tổn thương oxy hóa như lời đồn? Liệu thảo dược này có khả năng cải thiện các chỉ số men gan khi gan gặp độc chất hay không?

Dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm, câu trả lời hiện tại là: Chưa có bằng chứng khoa học cho thấy lá hu đay có tác dụng bảo vệ gan hay cải thiện men gan. Thậm chí, trong các thử nghiệm sàng lọc hoạt tính chống oxy hóa trực tiếp, loài cây này không thể hiện kết quả khả quan.

Căng thẳng oxy hóa ảnh hưởng thế nào đến gan?

Để hiểu tại sao khả năng chống oxy hóa lại được quan tâm khi đánh giá một chất bảo vệ gan, cần nhìn vào cách gan bị tổn hại. Gan là cơ quan trung tâm chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất nội sinh lẫn ngoại sinh. Trong quá trình này, các phản ứng sinh hóa tự nhiên tạo ra những gốc tự do oxy hóa (ROS) như anion superoxide, gốc hydroxyl hay hydrogen peroxide ^[1].

Bình thường, cơ thể có hệ thống enzyme phòng thủ nội sinh gồm superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GPx) để trung hòa các gốc tự do này ^[1]. Tuy nhiên, khi gan tiếp xúc với độc chất, thuốc chuyển hóa qua gan hoặc chế độ ăn nhiều chất béo, lượng gốc tự do sinh ra vượt quá khả năng bù trừ của hệ thống phòng vệ, dẫn đến tình trạng căng thẳng oxy hóa ^[1], ^[2].

Căng thẳng oxy hóa làm tổn hại màng tế bào thông qua quá trình peroxy hóa lipid, làm gia tăng nồng độ malondialdehyde (MDA) ^[2]. Hiện tượng này kích hoạt các tế bào Kupffer và tế bào hình sao trong gan, khởi phát phản ứng viêm mạn tính và thúc đẩy xơ hóa gan ^[2]. Do đó, các hợp chất ngoại sinh có khả năng trung hòa ROS hoặc phục hồi hệ thống enzyme nội sinh thường được nghiên cứu nhằm ngăn chặn tiến trình tổn thương gan ^[1], ^[3].

Bằng chứng khoa học về hu đay: Nghiên cứu nói gì?

Một nghiên cứu công bố năm 1999 đã tiến hành đánh giá hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ gan của một số cây thuốc cổ truyền thu thập từ Ghana, trong đó có cây hu đay (Trema occidentalis) ^[4]. Nghiên cứu này được thiết kế để kiểm tra khả năng bắt giữ gốc tự do trong phòng thí nghiệm (in vitro) bằng phương pháp đo lường tương tác với gốc tự do DPPH (1,1-diphenyl-2-picrylhydrazyl) ^[4].

Năm loại thực vật được đưa vào thử nghiệm gồm có Desmodium adscendens, Indigofera arrecta, Trema occidentalis (hu đay), Caparis erythrocarpus và Thonningia sanguinea ^[4]. Kết quả thử nghiệm chỉ ra rằng, trong số 5 loại cây này, duy nhất chiết xuất từ Thonningia sanguinea có khả năng bắt giữ gốc tự do DPPH, trong khi hu đay (Trema occidentalis) hoàn toàn không thể hiện tác dụng này ^[4].

Do không thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do trong bước sàng lọc ban đầu, hu đay không được tiếp tục lựa chọn để đánh giá trên các mô hình tổn thương gan thực nghiệm in vivo trong nghiên cứu trên ^[4]. Trong khi đó, các mô hình gây độc gan cấp bằng galactosamine (400 mg/kg) trên chuột cống và carbon tetrachloride (25 microlit/kg) trên chuột nhắt chỉ được thực hiện và ghi nhận hiệu quả bảo vệ đối với loài thảo dược có hoạt tính chống oxy hóa mạnh là Thonningia sanguinea ^[4].

Như vậy, từ các dữ liệu đã công bố, hu đay chưa từng ghi nhận khả năng ức chế peroxy hóa lipid hay ngăn cản sự gia tăng men gan như alanine aminotransferase (ALT) trên mô hình động vật thí nghiệm ^[4].

Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất bảo vệ gan khác

Để thấy rõ sự khác biệt giữa một thảo dược thực sự có tiềm năng và thảo dược không có hoạt tính, các nghiên cứu gan mật thường tập trung vào khả năng can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu oxy hóa ^[3].

Căng thẳng oxy hóa gây tổn thương tế bào gan thông qua việc làm gián đoạn cân bằng giữa ROS và hệ thống chống oxy hóa của gan ^[3]. Sự tích tụ quá mức của ROS kích hoạt các dòng thác phân tử liên quan đến yếu tố nhân kappa B (NF-kappaB), protein kinase hoạt hóa phân bào (MAPKs), làm tăng biểu hiện các chất trung gian gây viêm và thúc đẩy quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) ^[3].

Ngược lại, các chất bảo vệ gan điển hình hoạt động thông qua việc kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2, từ đó làm tăng tổng hợp các enzyme chống oxy hóa và enzyme giải độc nội sinh ^[3]. Khả năng dọn dẹp các gốc tự do trực tiếp hoặc ngăn cản sự gia tăng chỉ số MDA là thước đo quan trọng để xác định một hoạt chất có bảo vệ tế bào gan hay không ^[5], ^[2]. Vì chiết xuất hu đay không thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH ngay từ bước thử nghiệm cơ bản, cơ chế bảo vệ gan thông qua con đường chống oxy hóa của loài cây này là không có cơ sở xác thực ^[4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho gan

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng bất kỳ loại cây thuốc dân gian nào lưu truyền trong tự nhiên đều có tác dụng "giải độc gan" và an toàn tuyệt đối. Nhiều người tin rằng dùng lá cây đun sôi lấy nước uống hàng ngày là biện pháp phòng ngừa xơ gan hay hạ men gan hiệu quả mà không cần kiểm chứng.

Thực tế, hoạt tính sinh học của thảo dược phụ thuộc vào từng nhóm chất hóa học cụ thể có trong cây. Việc một loài thực vật được sử dụng trong y học bản địa cho một số bệnh lý không đồng nghĩa với việc nó có khả năng bảo vệ tế bào gan trước các độc chất hay quá trình oxy hóa ^[4].

Bên cạnh đó, việc suy diễn công dụng từ các loại thảo dược khác sang cây hu đay là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học. Khi đưa các hợp chất lạ vào cơ thể với lượng lớn, chính các tế bào gan lại phải làm việc nhiều hơn để xử lý và chuyển hóa các chất này.

Những ai cần thận trọng với nước sắc thảo mộc?

Việc sử dụng các loại lá cây chưa rõ tác dụng như hu đay tiềm ẩn nguy cơ cho sức khỏe nếu dùng tùy tiện. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người có bệnh gan nền: Bệnh nhân viêm gan virus mạn tính, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng để thay thế thuốc điều trị theo phác đồ y khoa ^[2], ^[3].
• Người đang sử dụng thuốc điều trị kéo dài: Một số loại thuốc như thuốc kháng lao có thể gây tổn thương gan do căng thẳng oxy hóa ^[6]. Việc tự ý kết hợp thêm các loại nước lá có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm nặng thêm tình trạng nhiễm độc gan do thuốc ^[6].
• Người có chức năng thận suy giảm hoặc người cao tuổi: Khả năng đào thải các chất chuyển hóa kém hơn, dễ dẫn đến tích lũy độc chất trong cơ thể nếu dùng các bài thuốc sắc tự chế không rõ nguồn gốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế chăm sóc gan

Thay vì tìm kiếm các loại lá thảo dược truyền miệng chưa được khoa học chứng minh như lá hu đay, người dân nên tập trung vào các biện pháp chăm sóc gan dựa trên nền tảng y học vững chắc.

• Duy trì lối sống lành mạnh: Hạn chế tối đa rượu bia, thức uống có cồn và các loại thực phẩm chế biến sẵn giàu chất béo bão hòa. Chế độ ăn nhiều chất béo kéo dài đã được chứng minh là nguyên nhân thúc đẩy căng thẳng oxy hóa và tích tụ mỡ trong gan ^[2], ^[7].
• Bổ sung dinh dưỡng cân đối: Ưu tiên chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả tươi nhằm cung cấp các vitamin và dưỡng chất tự nhiên có lợi cho sức khỏe tổng thể.
• Khám sức khỏe định kỳ: Xét nghiệm kiểm tra định kỳ các chỉ số men gan (như ALT, AST) là phương pháp chính xác nhất để theo dõi tình trạng tế bào gan, thay vì cảm nhận chủ quan qua việc dùng các loại nước "mát gan".

Tóm lại, hiện nay chưa có bằng chứng khoa học nào ủng hộ việc sử dụng lá hu đay để bảo vệ gan hay hạ men gan trước các tổn thương oxy hóa ^[4]. Người dân cần thận trọng trước những lời đồn thổi và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ loại thảo mộc nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe.