4 nhóm người không nên tự ý dùng nước sắc mẫu đơn bì

Nhiều người có thói quen sử dụng các loại thảo dược tự nhiên sắc nước uống để bồi bổ hoặc điều hòa cơ thể mỗi ngày. Trong số đó, mẫu đơn bì là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường được nhắc đến với nhiều công dụng đối với sức khỏe tuần hoàn và phản ứng viêm ^[1]. Tuy nhiên, việc tùy tiện nấu nước uống loại vỏ rễ này tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa đáng lo ngại nếu người dùng thuộc các nhóm đối tượng đặc biệt.

Câu trả lời ngắn gọn là những người bị rối loạn đông máu, phụ nữ bị rong kinh, thai phụ và bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc mẫu đơn bì. Đây là nhóm đối tượng có rủi ro xuất huyết nghiêm trọng hoặc chịu ảnh hưởng tiêu cực từ các hoạt tính sinh học của dược liệu mà chưa có đủ chứng cứ an toàn trên người.

Nguồn gốc và đặc điểm của vị thuốc mẫu đơn bì

Mẫu đơn bì (Cortex Moutan) là vỏ rễ phơi khô của cây mẫu đơn (Paeonia suffruticosa Andrews), thuộc họ Mẫu đơn (Paeoniaceae) ^[2]. Trong y học cổ truyền Đông Á, vị thuốc này từng được ghi nhận trong việc hỗ trợ điều trị xơ vữa động mạch, nhiễm trùng và các chứng viêm nhiễm [6, 7].

Theo các phân tích dược lý hiện đại, mẫu đơn bì chứa hệ thống hoạt chất tự nhiên phong phú. Các nhà khoa học đã tìm thấy các hợp chất tiêu biểu như paeonol, paeoniflorin, axit gallic, methyl gallate, oxypaeoniflorin cùng nhiều glycoside khác [1, 7]. Mặc dù các hợp chất này mang lại tiềm năng sinh học nhất định, tác động của chúng đối với hệ thống mao mạch và tuần hoàn máu đòi hỏi sự giám sát chuyên môn chặt chẽ ^[3].

Cơ chế tác động đến tuần hoàn và hệ đông máu

Dược liệu này tác động vào cơ thể thông qua hàng loạt phản ứng sinh hóa phức tạp. Các hoạt chất trong mẫu đơn bì tham gia vào nhiều chu trình tín hiệu nội bào và con đường phản ứng viêm, ức chế các chất trung gian như TNF-alpha hay interleukin-6 (IL-6) [6, 7].

Đối với hệ thống cầm máu, nghiên cứu dược lý mạng lưới cho thấy các chế phẩm chuyển hóa từ mẫu đơn bì có sự tương tác trực tiếp với các protein đông máu then chốt như FII, FVIII, FX, FXII và thụ thể SERPINC1 ^[3]. Những can thiệp hóa học này có khả năng ảnh hưởng sâu sắc đến chuỗi phản ứng bổ thể, dòng thác đông máu và quá trình hoạt hóa tiểu cầu ^[3]. Khi tự ý sắc nước uống mà không kiểm soát hàm lượng hay dạng bào chế, các hoạt chất này có thể phá vỡ cân bằng đông - cầm máu bình thường của cơ thể.

Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần và hoạt tính?

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh sinh học và hóa học bên trong mẫu đơn bì qua các thiết kế phân tích chuyên sâu.

Một nghiên cứu phân tích HPLC năm 2016 đã so sánh thành phần của dịch chiết mẫu đơn bì và xích thược ^[4]. Kết quả cho thấy mẫu đơn bì chứa các hợp chất quan trọng gồm axit gallic, methyl gallate và paeoniflorin, trong đó tỷ lệ nồng độ axit gallic ở mẫu đơn bì cao hơn so với dịch chiết xích thược ^[4]. Sự chênh lệch tỷ lệ các chất này quyết định độc tính tế bào và các phản ứng bất lợi khác nhau giữa các chiết xuất ^[4].

Năm 2007, một nghiên cứu thực nghiệm trên tế bào màng hoạt dịch khớp của chuột bị kích thích bởi IL-1beta đã phân lập 8 hợp chất từ 6 phân đoạn hoạt tính của mẫu đơn bì ^[2]. Kết quả chỉ ra rằng các hoạt chất tinh khiết gồm paeoniflorin, paeonol và pentagalloylglucose ức chế quá trình tổng hợp TNF-alpha và sản sinh IL-6 phụ thuộc vào liều lượng ^[2].

Về mặt chống viêm và dị ứng, nghiên cứu năm 2015 trên tế bào RBL-2H3 và mô hình chuột cho thấy phân đoạn dịch chiết nước của mẫu đơn bì ức chế phản ứng dị ứng qua trung gian tế bào mast tốt hơn các hợp chất đơn lẻ ^[5]. Dịch chiết nước làm bất hoạt các chuỗi p38, ERK, Akt và NF-kappaB, giúp giảm hành vi cào gãi và phản ứng quá mẫn ở chuột ^[5].

Năm 2023, các tác giả tổng hợp dữ liệu cho thấy dịch chiết nước mẫu đơn bì ức chế yếu tố phiên mã NF-kappaB, làm giảm IL-6 và TNF-alpha trên dòng tế bào đơn nhân người THP-1 phụ thuộc liều ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận paeonol hỗ trợ cải thiện xơ vữa động mạch và bảo vệ tế bào gan HepG2 chống lại stress oxy hóa do axit arachidonic gây ra ^[1].

Ở khía cạnh cầm máu, một nghiên cứu năm 2019 sử dụng kỹ thuật ghép nối phân tử (molecular docking) kết hợp phân tích mạng lưới và kiểm tra đông máu in vitro đã xác định 25 hợp chất hoạt tính nhắm vào các protein liên quan đến bệnh xuất huyết ^[3]. Hai hợp chất M15 (axit 5-Tetradecenoic) và M31 (1-Monolinolein) trong mẫu đơn bì thán (dạng sao cháy) được chứng minh kích hoạt các yếu tố FVIII, FX, FII, FXII và ức chế SERPINC1, từ đó can thiệp vào các chuỗi đông máu và kích hoạt tiểu cầu ^[3].

Tuy nhiên, các bằng chứng này có giới hạn rất lớn: hầu hết chỉ thực hiện trên mô hình tế bào (in vitro), phân tích tin sinh học hoặc thí nghiệm trên động vật (chuột) [1, 5, 7, 8]. Hiện hoàn toàn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người để xác lập liều an toàn tuyệt đối khi uống nước sắc.

Yếu tố chất lượng và rủi ro tồn dư hóa chất

Bên cạnh hoạt tính sinh học, sự an toàn của nước sắc mẫu đơn bì còn phụ thuộc chặt chẽ vào nguồn gốc nguyên liệu và kỹ thuật sơ chế.

Nghiên cứu năm 2020 sử dụng phương pháp khối phổ plasma cảm ứng (ICP-MS) trên 20 lô mẫu đơn bì chính hãng và 12 lô không chính hãng đã phát hiện cấu trúc nguyên tố vô cơ đặc trưng gồm As, Cr, Pb, Se, K, Cu và Cd ^[6]. Lượng các nguyên tố đặc trưng này trong mẫu đơn bì đóng gói lần lượt là As 0,24 mg/kg; Cr 1,96 mg/kg; Pb 0,36 mg/kg; Se 0,05 mg/kg; K 5122,01 mg/kg; Cu 4,81 mg/kg và Cd 0,05 mg/kg ^[6]. Sự dao động về kim loại nặng đòi hỏi việc kiểm soát chất lượng phải hết sức nghiêm ngặt để tránh nguy cơ tích tụ độc chất [2, 4].

Đặc biệt, quá trình chế biến dược liệu truyền thống cũng mang lại nguy cơ. Một nghiên cứu năm 2018 bằng phương pháp UPLC/Q-TOF-MSE cho thấy phương pháp xông lưu huỳnh tạo ra 15 hợp chất sulfocompound mới trong mẫu đơn bì ^[7]. Quá trình khử lưu huỳnh sau đó không thể chuyển hóa các chất này trở lại dạng glycoside ban đầu mà còn làm mất đi một số hoạt chất hòa tan trong nước và để lại lượng SO2 dư thừa ^[7]. Những biến đổi này làm suy giảm chất lượng và trực tiếp đe dọa sự an toàn trị liệu khi đun nấu sử dụng ^[7].

4 nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng

Từ các tác động lên mạch máu, phản ứng đông máu và nguy cơ dược lý, 4 nhóm người sau đây cần tuyệt đối tránh việc tự ý sắc nước mẫu đơn bì uống:

Người bị rối loạn đông máu: Hoạt chất trong dược liệu tác động trực tiếp lên các protein đông máu FII, FVIII, FX, FXII và quá trình kết tập tiểu cầu ^[3]. Ở những người có tiền sử khó đông máu hoặc bệnh ưa chảy máu, việc dùng nước sắc không kiểm soát có thể cản trở cơ chế tự cầm máu của cơ thể, dẫn tới xuất huyết khó kiểm soát ^[3].

Phụ nữ bị rong kinh: Nhóm phụ nữ đang trong chu kỳ kinh nguyệt kéo dài, lượng máu ra nhiều không được tự ý dùng dược liệu này. Các thành phần can thiệp dòng thác đông máu và tác động đến hệ tuần hoàn có thể làm tình trạng mất máu trầm trọng hơn, dẫn đến thiếu máu cấp hoặc mạn tính nguy hiểm ^[3].

Phụ nữ mang thai: Dược liệu mẫu đơn bì có các hoạt tính chống viêm mạnh qua con đường NF-kappaB, TNF-alpha và ảnh hưởng chuyển hóa mạch máu phức tạp [5, 6, 7]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn lâm sàng nào chứng minh nước sắc này vô hại đối với thai nhi và sản phụ. Mọi tác động làm biến đổi tuần hoàn hay co bóp mạch máu đều có thể gây rủi ro đe dọa thai kỳ.

Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật: Can thiệp ngoại khoa đòi hỏi chức năng đông máu phải ở trạng thái ổn định và có thể tiên lượng được. Tác động của các phân tử mẫu đơn bì lên con đường đông máu nội sinh và ngoại sinh ^[3] có thể gây biến chứng chảy máu kéo dài trong và sau khi mổ, gây cản trở nghiêm trọng cho quá trình phẫu thuật.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "thảo dược thiên nhiên sắc nước thì hoàn toàn lành tính, uống lúc nào cũng được". Thực tế, mẫu đơn bì chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học rất mạnh tương đương tân dược như paeonol hay axit gallic [1, 7].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của mẫu đơn bì tươi, mẫu đơn bì thông thường với dạng "mẫu đơn bì thán" (đã sao cháy). Nghiên cứu cho thấy dạng mẫu đơn bì thán tạo ra các hợp chất như M15 và M31 để điều biến đường đông máu hỗ trợ cầm máu ^[3], trong khi dịch chiết nước thông thường chưa qua xử lý chuẩn mực lại có tác động dược lý hoàn toàn khác biệt ^[5]. Việc tự mua vỏ rễ trôi nổi về đun sôi uống sẽ không thể đem lại tác dụng trị liệu mong muốn mà chỉ gia tăng rủi ro nhiễm kim loại nặng hoặc chất tồn dư sau xông lưu huỳnh [2, 3].

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?

Nếu có nhu cầu sử dụng các bài thuốc chứa mẫu đơn bì, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc y khoa và dược học.

Trước hết, không tự ý hái, mua vỏ rễ không rõ xuất xứ trên thị trường để tự đun sắc. Dược liệu phải được thẩm định chất lượng, loại trừ nguy cơ tồn dư SO2 hay nhiễm tạp kim loại nặng vượt ngưỡng cho phép [2, 3].

Thứ hai, việc sử dụng phải có chỉ định, chẩn đoán cụ thể từ bác sĩ y học cổ truyền. Liều dùng, thời gian dùng và việc phối ngũ cùng các vị thuốc khác bắt buộc phải được điều chỉnh theo thể trạng từng cá nhân, không uống thay nước trà hằng ngày. Người đang điều trị bệnh lý mạn tính, người chuẩn bị can thiệp nha khoa hay phẫu thuật phải báo rõ tiền sử dùng thảo dược cho bác sĩ điều trị.

Tóm lại, mẫu đơn bì là một vị thuốc có nhiều giá trị dược lý nhưng đi kèm cơ chế tác động phức tạp lên hệ tuần hoàn và dòng thác đông máu [6, 8]. Việc tự ý sử dụng nước sắc tiềm ẩn nguy cơ rất lớn đối với người bệnh rối loạn đông máu, phụ nữ rong kinh, thai phụ và người sắp phẫu thuật. Người dân cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chính xác, tránh tự ý dùng thảo dược gây hại cho sức khỏe.