Nhiều người gặp tình trạng trằn trọc mỗi đêm thường tìm đến các bài thuốc thảo mộc dân gian với hy vọng tìm lại giấc ngủ tự nhiên. Trong số đó, lạc tiên cảnh (các loài thuộc chi Passiflora, điển hình là Passiflora incarnata hay Passiflora edulis) được truyền tai nhau như một phương thuốc an thần, trị dứt điểm chứng mất ngủ kéo dài.
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự thần kỳ như lời đồn thổi? Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy cây chứa các hoạt chất có tiềm năng an thần và giải lo âu trên mô hình động vật, nhưng các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về điều trị mất ngủ đơn độc trên người vẫn còn rất hạn chế [1].
Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về lạc tiên cảnh
Căng thẳng công việc kết hợp lối sống đô thị khiến tỷ lệ rối loạn giấc ngủ gia tăng nhanh chóng. Thay vì dùng thuốc tây vì sợ lệ thuộc, người bệnh có xu hướng tìm đến cây cỏ quanh nhà hoặc các loại trà an thần đóng gói.
Lạc tiên cảnh là tên gọi quen thuộc dùng để chỉ một số loài trong chi Passiflora, được y học cổ truyền nhiều nơi ghi nhận có tác dụng trấn tĩnh tinh thần [1, 2]. Dù vậy, phần lớn người dùng chỉ sử dụng theo kinh nghiệm truyền miệng mà chưa nắm rõ loài cây này thực sự tác động lên cơ thể như thế nào.
Sự nhầm lẫn giữa công dụng "hỗ trợ giải tỏa lo âu" và "điều trị dứt điểm bệnh mất ngủ" khiến nhiều người đặt kỳ vọng sai lệch. Việc tìm hiểu bản chất nghiên cứu dược lý thực tế giúp nhìn nhận đúng giá trị của loại thảo mộc này.
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh được giải thích thế nào?
Các nhà khoa học quan sát thấy hoạt động dược lý của chiết xuất chi Lạc tiên liên quan trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương [2]. Một số hợp chất thực vật nhóm flavonoid và acid phenolic được cho là đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra tính an thần này [4, 5].
Nghiên cứu cơ chế chỉ ra rằng hoạt tính giải lo âu và an thần của dịch chiết methanolic từ Passiflora incarnata có sự tham gia của hệ thống GABA (axit gamma-aminobutyric) và thụ thể opioid [3]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính trong não bộ, giúp làm dịu hoạt động thần kinh quá mức, từ đó giúp cơ thể thư giãn [3].
Bên cạnh đó, dịch chiết nước từ lá loài Passiflora edulis còn cho thấy khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và nitric oxide [2]. Những cơ chế này giải thích vì sao các loài lạc tiên thường đem lại cảm giác dịu thần kinh và giảm căng thẳng trên mô hình tiền lâm sàng [1, 8].
Các bằng chứng từ nghiên cứu tiền lâm sàng
Phần lớn dữ liệu hiện có về tác dụng an thần của lạc tiên cảnh đến từ các thử nghiệm trên chuột. Dưới đây là các nghiên cứu cụ thể đã ghi nhận:
Nghiên cứu năm 2006 kiểm tra bột phun sấy từ hai loài Passiflora alata và Passiflora edulis trên chuột cống trắng giống Swiss đực [4]. Kết quả thử nghiệm trên mê lộ chữ thập nâng cao (elevated plus-maze) cho thấy liều uống 400 mg/kg và 800 mg/kg thể hiện hoạt tính chống lo âu rõ rệt [4].
Cùng năm 2006, một nghiên cứu khác đánh giá dịch chiết nước của Passiflora edulis Sims và các phân đoạn flavonoid của nó trên mô hình lo âu ở chuột [5]. Dịch chiết nước cho thấy tác dụng giải lo âu mà không làm suy giảm hoạt động vận động [5]. Ngược lại, phân đoạn flavonoid toàn phần (TFF) làm giảm vận động, nhưng hợp chất phân lập luteolin-7-O-[2-rhamnosylglucoside] lại giúp giảm lo âu mà vẫn giữ nguyên khả năng vận động bình thường [5].
Đến năm 2020, nghiên cứu trên loài Passiflora tenuifila Killip sử dụng chuột cống Wistar và chuột nhắt trắng Swiss [6]. Độc tính cấp đường uống với liều lên tới 2000 mg/kg không gây tử vong hay dấu hiệu độc hại trong 14 ngày [6]. Ở chuột nhắt dùng liều 200 hoặc 400 mg/kg qua đường xông dạ dày, hoạt động vận động giảm đáng kể sau 60 phút, thể hiện tính an thần và giảm lo âu [6]. Liều 400 mg/kg còn giảm mức độ nghiêm trọng của co giật do pentylenetetrazole gây ra [6].
Năm 2022, một phân tích dược lý so sánh 5 loài ít gặp tại Brazil trên chuột nhắt ghi nhận ba loài (P. coccinea, P. quadrangularis, P. sidaefolia) làm giảm hoạt động vận động mà không làm mất phối hợp động tác [7]. Đặc biệt, loài P. coccinea giúp rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ ở động vật thí nghiệm [7].
Năm 2016, nghiên cứu dịch chiết methanolic của Passiflora incarnata (PI-ME) trên chuột nhắt qua thử nghiệm bước cầu thang ghi nhận liều 200 mg/kg làm tăng số bước trèo, nhưng liều 600 mg/kg lại làm giảm rõ rệt [3]. Trong thử nghiệm trường mở, chiết xuất này làm giảm vận động tương đương diazepam [3]. Tác dụng an thần và giảm lo âu này bị đối kháng bởi pentylenetetrazole, xác nhận cơ chế qua hệ GABA [3].
Nghiên cứu trên người nói gì: Lợi ích và lỗ hổng dữ liệu
Dù thử nghiệm trên động vật rất phong phú, dữ liệu lâm sàng chất lượng cao trên người bị mất ngủ kinh niên lại vô cùng thưa thớt. Hầu hết các chế phẩm thảo dược chứa lạc tiên trên thị trường đều dùng ở dạng phối hợp với các cây thuốc khác, thiếu nghiên cứu lâm sàng đánh giá riêng lẻ từng vị thuốc [1].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2012 thực hiện trên 60 bệnh nhân từ 25 đến 55 tuổi chuẩn bị gây tê tủy sống [8]. Chiết xuất Passiflora incarnata đường uống dùng trước phẫu thuật 30 phút đã ngăn chặn tình trạng gia tăng điểm số lo âu (STAI-S) so với ban đầu [8]. Đáng chú ý, chiết xuất này không làm thay đổi điểm an thần, chức năng tâm thần vận động hay huyết động của bệnh nhân [8].
Nghiên cứu trên chỉ ra cây có ích trong việc kiểm soát lo âu tình huống trước mổ chứ không chứng minh hiệu quả chữa bệnh mất ngủ mạn tính [8]. Đây là sự thiếu hụt bằng chứng lớn nhất giữa lời đồn đại dân gian và thực tế y học chứng cứ.
Những hiểu lầm thường gặp về lạc tiên cảnh
Hiểu lầm lớn nhất là coi lạc tiên cảnh là thuốc trị dứt điểm bệnh mất ngủ. Cây thảo dược này không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa của bác sĩ tâm thần hoặc nội thần kinh, nhất là với người mất ngủ do bệnh lý nền.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tất cả các loài lạc tiên với nhau. Chi Passiflora có hơn 500 loài khác nhau, mỗi loài chứa tỷ lệ hoạt chất flavonoid và acid phenolic không đồng nhất [5, 6]. Việc dùng tự phát lá tươi không rõ danh tính thực vật tiềm ẩn nguy cơ không đạt hiệu quả hoặc gặp tác dụng không mong muốn.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo mộc thiên nhiên thì an toàn vô hạn và uống càng đậm đặc càng tốt. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dùng liều cao có thể gây ức chế vận động quá mức tương tự thuốc an thần tổng hợp [3].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu thực nghiệm sẵn có chủ yếu được thực hiện trên chuột cống, chuột nhắt hoặc người trưởng thành khỏe mạnh thực hiện tiểu phẫu [3, 5, 7].
Người đang điều trị bằng thuốc an thần nhóm benzodiazepin, thuốc ngủ hoặc thuốc chống trầm cảm cần cẩn trọng. Do lạc tiên có hoạt tính tác động lên hệ thống dẫn truyền thần kinh GABA, việc tự ý kết hợp có thể làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương ngoài ý muốn [3].
Những người chuẩn bị lái xe, vận hành máy móc nặng hoặc làm công việc đòi hỏi tập trung cao độ không nên sử dụng các chế phẩm đậm đặc trước khi làm việc, phòng nguy cơ giảm tỉnh táo và giảm vận động [5, 8].
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Người gặp khó khăn khi vào giấc ngủ do căng thẳng, hồi hộp có thể cân nhắc dùng dịch chiết hoặc trà từ các loài lạc tiên đã chuẩn hóa nguồn gốc như một biện pháp hỗ trợ giải tỏa tâm lý [1].
Do các nghiên cứu đơn lẻ trên người chưa xác lập liều chuẩn để điều trị mất ngủ mạn tính, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ y học cổ truyền [1]. Không tự ý tăng gấp đôi liều lượng với mong muốn ngủ ngay lập tức.
Nên duy trì thói quen vệ sinh giấc ngủ khoa học như tắt thiết bị điện tử, phòng ngủ tối và yên tĩnh, kết hợp thư giãn tinh thần thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào bất kỳ loại thảo dược nào.
Lạc tiên cảnh là dược liệu tiềm năng giúp giảm bớt căng thẳng và hỗ trợ dễ đi vào giấc ngủ dựa trên cơ chế ức chế thần kinh đã ghi nhận ở động vật [2, 8]. Tuy nhiên, cây không phải thần dược chữa dứt điểm chứng mất ngủ và người bệnh cần thăm khám y khoa nếu rối loạn giấc ngủ kéo dài [1].
