Thói quen tự tìm kiếm cây cỏ mọc hoang về nấu nước uống hoặc đắp ngoài da vốn rất phổ biến ở nhiều vùng quê Việt Nam. Tuy nhiên, trước hàng chục loài cây bụi thấp có ngoại hình hao hao nhau mọc lẫn trên bờ ruộng, bãi cỏ, nhiều người vẫn băn khoăn làm sao nhận biết đúng cây hàn the ba hoa (danh pháp khoa học: Desmodium triflorum) để tránh hái nhầm loài khác.

Câu trả lời trực tiếp từ góc độ khoa học thực vật và dược liệu là: việc phân biệt chính xác cây hàn the ba hoa cùng các loài cùng chi Desmodium ngoài tự nhiên chỉ bằng mắt thường là rất khó khăn và tiềm ẩn rủi ro nhầm lẫn cao. Ngay cả trong ngành dược liệu, hàn the ba hoa thường xuyên xuất hiện như một loài tạp chất bị trộn lẫn hoặc nhầm với các loài Desmodium khác [1]. Để định danh chuẩn xác, giới chuyên môn phải kết hợp quan sát hình thái đại thể, vi phẫu dưới kính hiển vi, phân tích hóa lý và đặc biệt là các kỹ thuật sinh học phân tử dựa trên ADN [2].

Tại sao cây thuộc chi Hàn the (Desmodium) dễ bị nhận nhầm?

Hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) thuộc chi Desmodium (họ Đậu - Leguminosae, phân họ Đậu - Papilionoideae) [3]. Trong tự nhiên, chi thực vật này bao gồm rất nhiều loài có kiểu dáng cành lá, hoa và quả tương đồng, khiến người thu hái dễ gom nhầm loài này sang loài khác [4].

Khi còn tươi trên đồng cỏ, bạn có thể nhìn thấy lá hoặc hoa, nhưng một khi cây đã được thu hái, cắt nhỏ, phơi khô hoặc chế biến sâu trong các bài thuốc đa thành phần, các đặc điểm hình thái bên ngoài gần như biến mất hoàn toàn [1]. Lúc này, việc nhận diện bằng mắt thường là bất khả thi [1]. Ngay cả khi phân tích hóa học trên các chế phẩm trộn lẫn nhiều loài cây, bảng thành phần chất tiết ra cũng cực kỳ phức tạp và chồng chéo, không đủ cơ sở để khẳng định chắc chắn từng loài riêng biệt [1].

Hình thái quả và cấu trúc vi thể: Chìa khóa phân loại trong phòng thí nghiệm

Để vượt qua hạn chế của quan sát thông thường, các nhà thực vật học tập trung vào những chi tiết hình thái đặc trưng hơn của chi Desmodium, tiêu biểu là cấu trúc quả và lớp lông hiển vi trên bề mặt [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2014 tại bang Santa Catarina (Brazil) đã khảo sát 13 loài thuộc chi Desmodium đại diện cho khu vực này [4]. Nhóm tác giả thu thập mỗi loài 3 quả, lưu giữ tại hai phòng tiêu bản thực vật (HBR và FLOR), sau đó hồi ẩm mẫu vật để soi dưới kính hiển vi quang học (LM), nhuộm hóa mô với thuốc thử Sudan III nhằm phát hiện tinh dầu và Thionine để tìm chất nhầy, đồng thời kết hợp chụp kính hiển vi điện tử quét (SEM) [4].

Kết quả cho thấy tất cả 13 loài Desmodium được khảo sát đều mang dạng quả thắt đốt đặc trưng (lomentaceous fruits) [4]. Hình dạng, kích thước quả và viền eo thắt giữa các đốt có sự khác biệt tùy loài [4]. Bề mặt quả có thể nhẵn bóng hoặc phủ lông (trichomes) với mật độ dày thưa khác nhau [4]. Dưới kính hiển vi điện tử quét, các nhà khoa học xác định được 5 kiểu lông chính trên bề mặt quả của chi này: lông móc câu (uncinate), lông đơn dãy (uniseriate), lông đa bào hình cầu (globose multicellular), lông đơn bào hình cầu (globose unicellular) và lông hình dùi (subulate) [4]. Về mặt cấu trúc, lông được chia thành loại đơn bào hoặc đa bào, có tuyến tiết hoặc không có tuyến tiết [4].

Những chi tiết siêu nhỏ này — từ hình dạng đốt quả, đường viền quả, kiểu lông phủ, sự hiện diện của tế bào biểu bì dạng nhú cho đến các vân sọc trên lớp biểu bì — mới chính là dữ liệu chẩn đoán có giá trị để lập khóa phân loại các loài Desmodium [4]. Điều này cho thấy người dân đi hái cây bằng mắt thường ngoài ruộng không thể tiếp cận được các dấu hiệu phân loại chuẩn xác này.

Bên cạnh quả, cấu trúc giải phẫu mô học của thân, lá và bột dược liệu cũng là công cụ bắt buộc khi định danh các loài cùng chi [5]. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 1999 trên loài Desmodium styracifolium (kim tiền thảo) đã phải khảo sát chi tiết cấu trúc mô học của thân, lá và đặc điểm vi học của bột dược liệu để làm cơ sở nhận diện nguyên liệu [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2005 trên loài Desmodium gyrans đã tiến hành cắt ngang mẫu cây, soi bột dưới kính hiển vi, kết hợp sắc ký lớp mỏng (TLC) và đo phổ hấp thụ tử ngoại (UV) của dịch chiết [6]. Nhờ đó, nhóm nghiên cứu mới phát hiện các tinh thể canxi oxalat nằm trong tế bào ở lát cắt ngang, các lông che chở không tuyến trên bề mặt lá cùng các đỉnh hấp thụ đặc trưng trên phổ UV làm bằng chứng nhận dạng [6].

Năm 2019, một công trình nghiên cứu dượcognosy trên loài Desmodium caudatum — loài cây thường xanh dùng nhiều ở miền trung và miền nam Trung Quốc trị sốt, lỵ, viêm dạ dày ruột, sa trực tràng, rắn cắn, viêm vú và mụn nhọt — cũng chỉ ra rằng trước đó chưa hề có hệ thống nhận dạng bài bản nào cho loài này dù được sử dụng rộng rãi [2]. Các nhà khoa học đã phải thiết lập quy trình đồng bộ gồm: xác định nguồn gốc thực vật, hình thái đại thể, đặc điểm dược liệu, vi phẫu, thông số hóa lý, sàng lọc hóa thực vật và mã vạch ADN (DNA barcoding) tại hai vùng gen biến đổi mạnh nhất là ITS (hệ gen nhân) và psbA-trnH (hệ gen lục lạp) để định danh chính xác [2].

Nghiên cứu nói gì về hàn the ba hoa (Desmodium triflorum)?

Đối với riêng cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum), các tài liệu khoa học tập trung vào hai khía cạnh chính: phân biệt loài này bằng chỉ thị phân tử ADN để chống nhầm lẫn dược liệu, và bước đầu khảo sát thành phần hóa học trong phòng thí nghiệm [3].

Về nhận diện phân tử, một nghiên cứu công bố năm 2009 đã sử dụng kỹ thuật phân tích đa hình ADN nhân bản ngẫu nhiên (RAPD) để phân biệt các loài Desmodium dùng trong công thức thảo dược cổ truyền "Dashmoolarishtha" [3]. Nhóm tác giả đối chiếu mẫu chuẩn của 3 loài gồm Desmodium gangeticum, Desmodium velutinum và hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) với các mẫu thương mại thu thập trên thị trường [3]. Trong số 20 đoạn mồi (primers) được thử nghiệm, 11 đoạn mồi đã tạo ra 223 phân đoạn RAPD [3]. Kết quả phân tích cho thấy hồ sơ di truyền RAPD giữa ba loài này có chỉ số tương đồng rất thấp, chỉ đạt từ 0,21 đến 0,39 [3]. Trong khi đó, các mẫu bán trên thị trường có độ tương đồng cao (từ 0,82 đến 0,89) so với mẫu chuẩn Desmodium gangeticum [3]. Như vậy, dù hình thái dễ gây nhầm lẫn, xét nghiệm ADN có thể tách biệt rõ ràng hàn the ba hoa khỏi các loài Desmodium họ hàng [3].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu năm 2012 đã phát triển hệ thống xét nghiệm ADN đaồi (multiplex PlantID) nhằm kiểm tra các chế phẩm đa thảo dược như bài thuốc Dashmool [1]. Trong thực tế sản xuất bài thuốc này, nguyên liệu chuẩn là Desmodium gangeticum thường xuyên bị thay thế hoặc trộn lẫn bởi hai loài tạp chất phổ biến là Desmodium velutinum và hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) [1]. Bằng phản ứng PCR riêng lẻ kết hợp điện di trên gel, hoặc dùng hệ thống đa mồi PlantID trong một phản ứng duy nhất, các nhà khoa học có thể phát hiện chính xác sự có mặt của loài cây cần tìm cũng như phát hiện ngay lập tức sự trà trộn của hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) [1].

Về thành phần hóa học, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã chiết xuất cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) bằng dung môi methanol để tìm kiếm các hợp chất kháng nấm gây bệnh trên thực vật [7]. Từ phân đoạn hòa tan trong n-butanol, các nhà khoa học phân lập và xác định cấu trúc được 7 hợp chất (đánh số từ 1 đến 7), trong đó có 6 hợp chất thuộc nhóm flavone 6- hoặc 8-C-glycoside (từ chất 1 đến chất 6) [7]. Trong dịch chiết methanol, hợp chất số 1 chiếm tỷ lệ 0,846% và hợp chất số 2 chiếm 0,759% [7].

Khi thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) chống lại các chủng nấm gây bệnh cho cây trồng gồm Sclerotium rolfsii, Fusarium oxysporum f. sp. cubense và Phytophthora palmivora, ba hợp chất chính (1, 2 và 3) thể hiện hoạt tính kháng nấm ở mức trung bình [7]. Hợp chất số 1 mạnh nhất trên nấm S. rolfsii với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 162,1 microgam/mL theo kiểu phụ thuộc liều lượng [7]. Ở nồng độ 300 microgam/mL, hợp chất 1 và 2 ức chế đáng kể nấm P. palmivora, trong khi hợp chất 3 không có hiệu quả [7]. Đáng chú ý, khi bào chế dịch chiết methanol của hàn the ba hoa dưới dạng nhũ tương nano (nanoemulsion) có kích thước hạt 12,2 nm, khả năng ức chế hai loại nấm S. rolfsii và P. palmivora vượt trội hơn hẳn so với dịch chiết thông thường [7].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Nhìn vào toàn bộ dữ liệu khoa học trên, lợi ích rõ ràng nhất là giới chuyên môn đã nắm giữ bộ công cụ sắc bén — từ soi kính hiển vi điện tử quét (SEM), nhuộm mô học, đo phổ UV, sắc ký lớp mỏng cho đến mã vạch ADN và kỹ thuật RAPD — để phân định rạch ròi hàn the ba hoa với các loài Desmodium khác [3]. Ngoài ra, việc tìm ra 6 hợp chất nhóm flavone C-glycoside trong hàn the ba hoa mở ra tiềm năng phát triển thuốc diệt nấm sinh học phục vụ nông nghiệp trong tương lai [7].

Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng này đối với người tiêu dùng sức khỏe là rất lớn: Thứ nhất, nghiên cứu năm 2023 trên cây hàn the ba hoa hoàn toàn là thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) nhắm vào nấm gây bệnh cho thực vật (nông nghiệp), sử dụng dung môi công nghiệp (methanol, n-butanol) và công nghệ nano (kích thước hạt 12,2 nm) [7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người trong các dữ liệu này chứng minh công dụng chữa bệnh hay độ an toàn khi uống nước sắc hàn the ba hoa. Thứ hai, các phương pháp nhận diện chuẩn xác nhất (như soi 5 kiểu lông quả dưới kính SEM hay chạy PCR tìm gen) đều đòi hỏi thiết bị phòng thí nghiệm chuyên sâu, không thể áp dụng trực tiếp khi người dân đi hái thuốc bằng mắt thường [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi tự hái cây dại

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin vào kinh nghiệm truyền miệng "nhìn lá đoán cây". Như các nghiên cứu năm 2009 và 2012 đã chỉ ra, ngay cả trong chuỗi cung ứng dược liệu thương mại, hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) và Desmodium velutinum vẫn thường xuyên bị thu hái nhầm hoặc trộn lẫn làm giả cho Desmodium gangeticum [3]. Khi người thu hái chuyên nghiệp còn nhầm lẫn, người dân không có chuyên môn thực vật học tự ra đồng hái cây sẽ đối mặt với nguy cơ hái nhầm sang các loài cây dại khác cao hơn gấp nhiều lần.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng kết quả thí nghiệm hóa học với tác dụng chữa bệnh trên người. Việc chiết xuất được hoạt chất kháng nấm thực vật trong phòng thí nghiệm của hàn the ba hoa không đồng nghĩa với việc đun nấu cây này uống tại nhà sẽ trị được nhiễm trùng hay nấm ở người [7]. Thảo dược tự nhiên không có khả năng "chữa khỏi" bách bệnh và tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Ai nên thận trọng?

Mọi người dân, đặc biệt là những nhóm đối tượng nhạy cảm, cần hết sức thận trọng trước thông tin truyền miệng về việc tự hái cây hàn the ba hoa ngoài tự nhiên:

  • Người có bệnh nền mạn tính (tim mạch, gan, thận, tiểu đường) hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo đơn: Việc tự ý uống nước cây cỏ dại chưa rõ nguồn gốc, chưa được kiểm định loài có thể gây tương tác thuốc bất lợi hoặc tăng gánh nặng thải độc cho gan, thận.
  • Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là nhóm cơ địa nhạy cảm, tuyệt đối không dùng các loại cây hái trôi nổi ngoài bờ bụi vì nguy cơ ngộ độc do nhầm lẫn thực vật hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật trên đồng ruộng.
  • Người có cơ địa dị ứng: Các thành phần lông che chở, tinh thể canxi oxalat hoặc hợp chất tự nhiên trong các loài thuộc chi Desmodium chưa qua bào chế chuẩn có thể gây kích ứng đường tiêu hóa hoặc dị ứng da [6].

Áp dụng thực tế thế nào để bảo vệ sức khỏe?

Thay vì tự mình ra đồng ruộng, ven đường vạch lá tìm cây hàn the ba hoa trong sự mơ hồ về mặt hình thái, cách tiếp cận an toàn và thực tế nhất cho độc giả là:

  • Không tự ý thu hái: Từ bỏ thói quen tự hái các loại cây mọc hoang có ngoại hình giống họ Đậu về sắc uống hoặc đắp vết thương, bởi mắt thường không thể quan sát được các đặc điểm vi thể (như hình thái lông quả hay cấu trúc mô học) để phân biệt loài an toàn với loài tạp chất [4].
  • Lựa chọn dược liệu có kiểm định: Nếu có nhu cầu sử dụng các chế phẩm thảo dược chứa chi Desmodium, hãy tìm mua sản phẩm tại các cơ sở y tế, nhà thuốc uy tín — nơi nguyên liệu đầu vào đã được kiểm soát chất lượng bằng các tiêu chuẩn dược điển, vi phẫu hoặc xét nghiệm ADN để loại trừ tạp chất [2].
  • Tham vấn y khoa: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào, nhất là khi bạn đang có triệu chứng bệnh lý cần điều trị.

Tóm lại, cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) có nhiều điểm tương đồng về hình thái với các loài họ hàng trong chi Desmodium, đến mức giới khoa học phải dùng đến kính hiển vi điện tử và xét nghiệm ADN mới phân biệt được chính xác [3]. Để tránh rủi ro hái nhầm cây dại ngoài tự nhiên, người dân không nên tự tìm hái theo cảm tính mà cần dựa vào nguồn dược liệu đã qua kiểm định và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ.