Sau khi sinh con, nỗi lo thiếu sữa khiến nhiều bà mẹ tìm đến các loại thảo dược dân gian như cao chè vằng hay nước lá đinh lăng với hy vọng gọi sữa về nhanh chóng. Đây là thói quen truyền miệng lâu đời, xuất phát từ tâm lý tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính cho cả mẹ và bé.
Tuy nhiên, trả lời thẳng cho câu hỏi loại nào an toàn hơn: hiện nay các dữ liệu nghiên cứu quốc tế về chất lợi sữa (galactagogues) vẫn chưa có bằng chứng lâm sàng đối đầu trực tiếp giữa chè vằng và đinh lăng, đồng thời bằng chứng chung về tính an toàn và hiệu quả của cả nhóm thảo dược lợi sữa vẫn còn rất hạn chế [1]. Thay vì khẳng định tuyệt đối một loại lá dân gian nào an toàn hơn, y học hiện đại cảnh báo rằng các chế phẩm thảo dược lợi sữa tự nấu hoặc không chuẩn hóa liều lượng đều tiềm ẩn rủi ro tác dụng phụ như nhau, thậm chí có thể gây tăng men gan hoặc rối loạn tiêu hóa ở một tỷ lệ nhỏ người dùng [2].
Nỗi lo thiếu sữa và xu hướng tìm kiếm thảo dược
Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ sơ sinh, nhưng tình trạng ít sữa sau sinh lại xảy ra khá phổ biến [3]. Các báo cáo y văn ghi nhận có khoảng 20% đến 40% phụ nữ mong muốn nuôi con bằng sữa mẹ gặp phải tình trạng thiếu hụt sữa sau sinh do căng thẳng tâm lý, lo âu hoặc bệnh lý của người mẹ [3]. Tình trạng này được dự báo ngày càng gia tăng do xu hướng mang thai ở độ tuổi lớn hơn và tỷ lệ sinh mổ cao tại các khu vực đô thị [3].
Khi đối mặt với nỗi lo con không đủ sữa bú, các bà mẹ thường tìm mọi cách để cải thiện nguồn sữa [4]. Quyết định sử dụng các chất lợi sữa chịu ảnh hưởng lớn từ chất lượng hỗ trợ y tế, tâm lý muốn tự chủ của người mẹ và áp lực xã hội về sự phát triển của trẻ [4]. Nhiều phụ nữ chia sẻ rằng khi gặp nhân viên y tế, họ đôi khi nhận được thông tin thiếu nhất quán hoặc cảm thấy không được lắng nghe, dẫn đến việc tự tìm đến thảo dược để giành lại sự chủ động trong hành trình nuôi con [4].
Mạng internet và lời khuyên truyền miệng từ bạn bè là hai nguồn thông tin phổ biến nhất thúc đẩy các bà mẹ sử dụng thảo dược lợi sữa [5]. Một cuộc khảo sát cho thấy có tới 38% phụ nữ dùng thảo dược hoặc thực phẩm lợi sữa theo gợi ý trên mạng internet và 25% nghe theo bạn bè, trong khi thuốc lợi sữa tây y chủ yếu do bác sĩ đa khoa kê đơn với tỷ lệ 72% [1]. Việc tự ý chọn mua và đun nấu các loại lá cây theo kinh nghiệm truyền miệng mà thiếu sự tư vấn chuyên môn đang đặt ra nhiều thách thức về mặt an toàn sức khỏe [5].
Cơ chế thảo dược tác động lên tuyến vú
Các chất lợi sữa (galactagogues) được định nghĩa là những thực phẩm, thảo dược hoặc thuốc được cho là có khả năng bắt đầu, duy trì hoặc làm tăng nguồn sữa mẹ [6]. Dù được sử dụng từ hàng thế kỷ nay để hỗ trợ điều trị chứng ít sữa sau sinh, cơ chế hoạt động chính xác của các loại thảo dược lợi sữa ở cấp độ sinh học vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ [3].
Để tìm hiểu cơ chế này, một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiến hành thử nghiệm trên 30 cá thể chuột cái Sprague Dawley chia làm 3 nhóm (mỗi nhóm 10 con): nhóm chuột chưa sinh sản, nhóm chuột đang cho con bú uống nước cất và nhóm chuột đang cho con bú uống nước sắc hỗn hợp thảo dược lợi sữa [3]. Kết quả cho thấy nước sắc thảo dược làm tăng đáng kể lượng sữa tiết ra ở chuột đang cho con bú [3].
Các nhà khoa học phát hiện ra rằng thảo dược tác động thông qua các protein kênh dẫn nước tên là aquaporin (AQP) nằm tại tuyến vú [3]. Cụ thể, AQP-1 chủ yếu nằm ở các mao mạch máu, trong khi AQP-3 và AQP-5 hiện diện nhiều ở các tế bào biểu mô và ống dẫn sữa của tuyến vú [3]. Ở giai đoạn tiết sữa, nồng độ protein AQP-3 và AQP-5 tăng cao hơn so với giai đoạn chưa sinh sản, và việc uống nước sắc thảo dược đã thúc đẩy hai loại protein này tăng biểu hiện mạnh mẽ hơn nữa [3]. Nhóm nghiên cứu kết luận thảo dược lợi sữa có thể làm tăng tiết sữa bằng cách điều hòa sự biểu hiện và chức năng của các kênh dẫn nước AQP tại tuyến vú [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và độ an toàn?
Trái với suy nghĩ thảo dược hoàn toàn vô hại, các nghiên cứu khảo sát và thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đã chỉ ra bức tranh thực tế đa chiều về hiệu quả cũng như tác dụng phụ của nhóm sản phẩm này.
Một nghiên cứu khảo sát trực tuyến cắt ngang công bố năm 2021 thực hiện trên 1876 phụ nữ đang hoặc từng cho con bú tại Úc (tuổi trung bình khi sinh con gần nhất là 31,5 tuổi) cho thấy có 1120 người (chiếm 60%) từng sử dụng ít nhất một chất lợi sữa [1]. Thời gian sử dụng trung bình kéo dài từ 2 đến 20 tuần, và cứ khoảng 6 phụ nữ thì có 1 người bắt đầu dùng ngay trong tuần đầu tiên sau sinh [1]. Các loại phổ biến nhất trong khảo sát này là bánh quy lợi sữa (47%), men bia (32%), cỏ cà ri - fenugreek (22%) và thuốc domperidone (19%) [1]. Khi đánh giá hiệu quả cảm nhận trên thang điểm từ 1 (hoàn toàn không hiệu quả) đến 5 (cực kỳ hiệu quả), thuốc tây y domperidone đạt điểm trung bình cao nhất là 3,3 điểm, trong khi các loại thảo dược và thực phẩm lợi sữa chỉ đạt từ 2,0 đến 3,0 điểm [1]. Về độ an toàn, có hơn 23% người dùng thuốc domperidone gặp nhiều tác dụng phụ, còn tỷ lệ gặp tác dụng phụ ở nhóm dùng thảo dược lợi sữa là trung bình 3% [1].
Một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2017 khảo sát trực tuyến 188 bà mẹ đang cho con bú tại Mỹ ghi nhận có tới 76% bà mẹ cảm thấy mình không đủ sữa cho con, nhưng 54% trong số đó không dùng thêm sữa công thức mà tìm đến các chất lợi sữa [5]. Nghiên cứu này chỉ ra tỷ lệ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ tại Mỹ còn thấp (chỉ đạt 18,8%) và sự thiếu hụt chuyên gia tư vấn sữa mẹ có chứng chỉ khiến phụ nữ phải tự tìm thông tin trên mạng [5]. Mặc dù nhiều bà mẹ trong khảo sát coi thảo dược là vô hại, các tác giả nhấn mạnh hiện chưa có dữ liệu quy mô lớn khẳng định chắc chắn điều này và cần thêm nhiều nghiên cứu nghiêm ngặt về độ an toàn [5].
Bên cạnh đó, khảo sát trực tuyến năm 2022 trên 2055 phụ nữ tại Úc (47% sinh con lần đầu, 65% đang cho con bú) tiếp tục làm rõ nhận thức của cộng đồng [6]. Các sản phẩm được nhận diện nhiều nhất gồm bánh quy lợi sữa (89%), men bia (79%), cỏ cà ri (74%) và domperidone (69%) [6]. Người tham gia tìm thông tin chủ yếu qua internet (52%), chuyên gia hỗ trợ sữa mẹ (46%), nữ hộ sinh (42%), bác sĩ đa khoa (39%) và mạng xã hội (35%) [6]. Đáng chú ý, hầu hết người tham gia đều tin rằng các chất lợi sữa từ thảo dược hoặc thực phẩm an toàn hơn thuốc tây y [6].
Đặc biệt, để kiểm chứng độc tính trên gan, thận và hiệu quả thực tế của thảo dược vùng nhiệt đới, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhãn mở tại Indonesia (thực hiện từ tháng 7 đến tháng 11 năm 2018) đã theo dõi 120 bà mẹ trong vòng 28 ngày [2]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm uống nước sắc đa thảo dược (gồm lá rau ngót katuk, lá torbangun và lá đu đủ) và một nhóm uống viên nang chiết xuất đơn thảo dược (chỉ chứa lá rau ngót katuk) [2].
Kết quả thử nghiệm tại Indonesia cho thấy lượng sữa mẹ và cân nặng của trẻ đều tăng lên ở thời điểm ngày thứ 14 và ngày thứ 28 ở cả hai nhóm, dù nồng độ hormone prolactin trong máu ở cả hai nhóm lại giảm xuống [2]. Về mặt độc tính, các chỉ số xét nghiệm chức năng gan (ALT, AST) và chức năng thận (Urea, Creatinin) đo ở thời điểm ban đầu, ngày 14 và ngày 28 có mức trung bình nằm trong giới hạn bình thường [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu ghi nhận có khoảng 3% đến 5% bà mẹ bị tăng men gan ALT, AST cao hơn bình thường kèm triệu chứng buồn nôn ở mức độ có thể dung nạp được, và không ghi nhận tác dụng phụ nào ở trẻ sơ sinh [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận thời gian sử dụng tối ưu để đạt hiệu quả và an toàn là 14 ngày [2].
Những rủi ro từ chế phẩm thảo dược không chuẩn hóa
Tại sao việc uống các loại cao cô đặc hay nước lá tự đun như chè vằng, đinh lăng lại khó kiểm soát độ an toàn? Câu trả lời nằm ở sự thiếu chuẩn hóa về liều lượng và thành phần hoạt chất.
Một nghiên cứu định tính công bố năm 2015 đã chỉ ra rằng thảo dược lợi sữa tồn tại dưới quá nhiều dạng bào chế khác nhau như hạt thô, viên nang bột khô, cồn thuốc chiết xuất và trà túi lọc [7]. Hoạt lực và liều lượng giữa các nhãn hiệu hoặc các cách nấu hoàn toàn không được tiêu chuẩn hóa, khiến việc so sánh tác dụng và kiểm soát rủi ro trở nên vô cùng khó khăn [7]. Lấy ví dụ với cỏ cà ri, nhiều phụ nữ trong nghiên cứu chỉ dùng liều thấp hơn mức 6 g mỗi ngày theo khuyến cáo của Ủy ban E Đức (German Commission E), dẫn đến hiệu quả không rõ ràng [7].
Nguy hiểm hơn, nhiều sản phẩm thương mại hoặc bài thuốc dân gian thường trộn lẫn nhiều loại thảo dược với nhau nhằm tối đa hóa tác dụng gọi sữa [7]. Trong nghiên cứu năm 2015, có 6 phụ nữ đã sử dụng một loại "cồn thuốc lợi sữa" do các nhà trị liệu tự nhiên pha chế mà không hề biết rõ thành phần cụ thể, nồng độ hay hoạt lực của thuốc [7]. Chính 3 trong số 6 người này đã trực tiếp bày tỏ sự lo ngại về tính an toàn khi sử dụng [7].
Các nhà khoa học cảnh báo rằng liều lượng và thời gian dùng thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến hồ sơ tác dụng phụ [7]. Việc sử dụng các loại cao nấu thủ công hoặc nước lá pha trộn không có nhãn mác ghi rõ thành phần và hàm lượng sẽ tạo ra rủi ro lớn, đặc biệt khi xảy ra sự cố cấp cứu y tế mà bác sĩ không thể xác định bệnh nhân đã nạp chất gì vào cơ thể [7].
Hiểu lầm thường gặp của các bà mẹ sau sinh
Hiểu lầm lớn nhất của các bà mẹ là đánh đồng khái niệm "nguồn gốc tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối" [5]. Nghiên cứu định tính năm 2014 thực hiện phỏng vấn sâu 20 phụ nữ đang cho con bú tại Tây Úc cho thấy, chính nỗi lo sợ thuốc tây y gây hại cho em bé đã đẩy các bà mẹ sang lựa chọn thảo dược như một giải pháp thay thế an toàn hơn [8]. Việc tự quyết định dùng thảo dược mang lại cho họ cảm giác tự chủ và yên tâm hơn trong hành trình nuôi con [8]. Tuy nhiên, thực tế lâm sàng đã chứng minh thảo dược vẫn có tỷ lệ gây tác dụng phụ khoảng 3% trong cộng đồng nói chung [1] và làm tăng men gan ALT, AST ở 3% đến 5% người dùng trong thử nghiệm lâm sàng [2].
Hiểu lầm thứ hai là uống thảo dược càng đặc, càng kéo dài suốt nhiều tháng ở cữ thì sữa càng nhiều. Khảo sát thực tế cho thấy phụ nữ đang bắt đầu uống thảo dược ở những thời điểm rất tùy tiện sau sinh và kéo dài với thời gian khác nhau mà không có bất kỳ phác đồ nhất quán nào [7]. Thử nghiệm lâm sàng đối chứng đã chỉ ra rằng ngay cả khi lượng sữa tăng lên, nồng độ hormone tạo sữa prolactin vẫn có thể giảm theo thời gian, và khoảng thời gian sử dụng tối ưu chỉ nên gói gọn trong 14 ngày thay vì uống triền miên [2].
Hiểu lầm thứ ba là tin tưởng tuyệt đối vào lời khuyên trên mạng xã hội hoặc người quen hơn là nhân viên y tế [6]. Khảo sát năm 2022 chỉ ra rằng các bà mẹ thường đánh giá bác sĩ đa khoa và dược sĩ cộng đồng là "không hữu ích" trong việc tư vấn lợi sữa, từ đó tự ý mua sản phẩm qua mạng [6]. Phỏng vấn năm 2021 trên 22 phụ nữ cũng cho thấy vì khao khát có kết quả tăng sữa cấp tốc, các bà mẹ sẵn sàng chấp nhận đánh đổi rủi ro (risk-risk trade-off) để dùng các chất chưa rõ bằng chứng khoa học [4].
Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược lợi sữa?
Dựa trên các dữ liệu về tác dụng phụ và dược tính, một số nhóm phụ nữ sau sinh cần đặc biệt thận trọng trước khi quyết định uống cao chè vằng, nước lá đinh lăng hay bất kỳ loại thảo dược lợi sữa nào:
Thứ nhất là phụ nữ có tiền sử bệnh lý về gan hoặc thận. Do thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận tỷ lệ 3% đến 5% bà mẹ bị tăng chỉ số men gan ALT, AST và buồn nôn khi uống thảo dược lợi sữa [2], những người có chức năng gan suy giảm cần tránh tự ý nạp các loại nước sắc đậm đặc để không làm quá tải cơ quan thải độc.
Thứ hai là các bà mẹ đang trong tuần đầu tiên sau sinh hoặc vừa trải qua phẫu thuật sinh mổ, có bệnh lý nền đi kèm [1]. Khoảng 1/6 phụ nữ bắt đầu dùng chất lợi sữa ngay tuần đầu sau sinh [1], đây là giai đoạn cơ thể còn yếu và đang phải dùng các thuốc hậu phẫu, việc uống thêm thảo dược không rõ thành phần rất dễ dẫn đến tương tác thuốc bất lợi [7].
Thứ ba là những người mua phải các loại cao gia truyền, trà lợi sữa pha trộn nhiều vị lá cây nhưng không có nhãn mác công bố rõ ràng từng thành phần và định lượng chuẩn hóa [7]. Khi không biết rõ hàm lượng hoạt chất nạp vào mỗi ngày, nguy cơ ngộ độc tích lũy là hoàn toàn có thể xảy ra [7].
Áp dụng thực tế thế nào để gọi sữa an toàn?
Khi cảm thấy lượng sữa chưa đáp ứng đủ nhu cầu của con, thay vì vội vàng nấu nước lá đinh lăng hay pha cao chè vằng đặc uống thay nước lọc, các bà mẹ nên thực hiện theo các nguyên tắc an toàn dựa trên bằng chứng khoa học.
Trước hết, cần ưu tiên cải thiện kỹ thuật cho con bú và giải tỏa căng thẳng tâm lý, bởi stress và lo âu là nguyên nhân hàng đầu gây ra chứng ít sữa sau sinh ở 20% đến 40% bà mẹ [3]. Các bà mẹ nên tìm đến sự hỗ trợ từ các chuyên gia tư vấn sữa mẹ có chứng chỉ hoặc đường dây nóng hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ — đây là những nguồn hỗ trợ được cộng đồng đánh giá là rất hữu ích và đáng tin cậy [6].
Nếu vẫn muốn sử dụng thêm thảo dược hỗ trợ, chỉ nên chọn các sản phẩm đã được chuẩn hóa liều lượng, có nhãn mác liệt kê đầy đủ thành phần và hàm lượng rõ ràng để phòng ngừa rủi ro y tế [7]. Không nên uống kéo dài từ tháng này qua tháng khác; dữ liệu thử nghiệm lâm sàng gợi ý thời gian sử dụng tối ưu cho một đợt dùng thảo dược lợi sữa là khoảng 14 ngày [2]. Trong quá trình uống, nếu thấy xuất hiện triệu chứng buồn nôn hoặc mệt mỏi bất thường, cần ngưng sử dụng và kiểm tra chức năng gan (ALT, AST) [2].
Tóm lại, không có cơ sở khoa học nào khẳng định cao chè vằng hay nước lá đinh lăng là an toàn tuyệt đối, mà bất kỳ thảo dược lợi sữa nào cũng cần được kiểm soát chặt chẽ về liều lượng và thời gian dùng [7]. Sự kiên trì cho bé bú đúng cách kết hợp với tâm lý thoải mái vẫn là nền tảng quan trọng nhất để duy trì nguồn sữa mẹ dồi dào [3]. Nếu tình trạng thiếu sữa kéo dài hoặc mẹ có bệnh nền, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn giải pháp an toàn và khoa học nhất [8].
