Nhiều phụ nữ sau sinh mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng nên tìm đến các chế độ ăn cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt như chế độ ăn ketogenic (keto). Tuy nhiên, việc siết chặt tinh bột trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi nghiêm trọng cho cơ thể.

Nếu mẹ đang cho con bú và áp dụng ăn keto mà xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, nôn mửa, mệt lả, đau bụng hoặc khó thở, cần dừng chế độ ăn này ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra [1]. Bằng chứng y khoa từ các báo cáo ca bệnh và tổng quan hệ thống cho thấy, chế độ ăn ít tinh bột kết hợp với nhu cầu trao đổi chất cao khi tiết sữa có thể kích hoạt biến chứng toan ceton do tiết sữa (lactation ketoacidosis), một cấp cứu chuyển hóa đe dọa tính mạng dù người mẹ không mắc bệnh tiểu đường [2], [1].

Cơ chế khiến mẹ cho con bú dễ nhiễm toan khi ăn keto

Quá trình tạo sữa mẹ đòi hỏi tiêu hao rất nhiều năng lượng và đường glucose [2]. Khi người mẹ cắt giảm tối đa carbohydrate trong khẩu phần ăn keto, cơ thể buộc phải tăng cường đốt cháy chất béo để tạo thể ceton làm nguồn năng lượng thay thế [3], [4].

Nhu cầu chuyển hóa tăng cao trong thời kỳ cho con bú kết hợp với thiếu hụt carbohydrate sẽ đẩy nhanh tốc độ tạo thể ceton [2], [3]. Nếu đi kèm với việc ăn uống kém do bệnh cấp tính hoặc nhịn ăn, lượng axit ceton trong máu tăng vọt vượt quá khả năng bù trừ, dẫn đến tình trạng toan chuyển hóa khoảng trống anion cao [5], [1], [3].

5 dấu hiệu báo động mẹ cho con bú cần dừng ăn keto ngay

Một tổng quan hệ thống năm 2020 trên 18 trường hợp nhiễm toan ceton do tiết sữa cho thấy 76% số ca có liên quan đến việc ăn kiêng giảm cân hoặc tập luyện [1]. Các nghiên cứu ghi nhận 5 triệu chứng thường gặp nhất gồm:

  1. Buồn nôn: Đây là dấu hiệu phổ biến nhất, ghi nhận ở 72% các trường hợp mắc biến chứng [1].
  2. Nôn mửa: Xuất hiện ở khoảng 67% số người bệnh, khiến cơ thể mất thêm nước và không thể dung nạp thức ăn [1].
  3. Mệt mỏi rã rời, uể oải: Ghi nhận ở 56% trường hợp [1]. Người mẹ có cảm giác kiệt sức trầm trọng, yếu ớt bất thường không chỉ đơn thuần do thiếu ngủ sau sinh [6], [1].
  4. Đau bụng: Có khoảng 44% ca bệnh gặp phải triệu chứng đau tức hoặc khó chịu vùng bụng [1].
  5. Khó thở: Ghi nhận ở 33% số ca bệnh [1]. Hiện tượng thở nhanh, sâu hay cảm giác hụt hơi xảy ra khi cơ thể cố gắng đào thải bớt axit qua đường hô hấp [1].

Ngoài ra, tổng quan trên còn ghi nhận một số dấu hiệu khác như đau đầu (22%) và hồi hộp, đánh trống ngực (11%) [1]. Khi các biểu hiện này xuất hiện dồn dập, mẹ nuôi con bú nên ngừng việc nhịn tinh bột và đi khám sớm [2], [1].

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận điều gì?

Tài liệu y văn đã báo cáo nhiều trường hợp nguy kịch do biến chứng này:

Năm 2023, một báo cáo ghi nhận người mẹ 31 tuổi không có tiền sử đái tháo đường bị nhiễm toan ceton đe dọa tính mạng sau khi ăn keto trong giai đoạn nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ [2]. Bệnh nhân phải điều trị tại phòng chăm sóc tích cực (ICU), truyền dịch đường dextrose và insulin [2]. Tình trạng toan máu được kiểm soát sau 24 giờ và người bệnh xuất viện khỏe mạnh sau 3 ngày [2].

Năm 2016, một trường hợp mẹ 31 tuổi nuôi con 10 tháng nhập viện vì buồn nôn, mệt lả và nôn mửa [6]. Xét nghiệm cho thấy bệnh nhân bị toan ceton nặng không do tiểu đường hay rượu, tình trạng thuyên giảm sau khi được truyền dịch tĩnh mạch và tạm ngừng cho con bú [6].

Một báo cáo năm 2017 mô tả sản phụ 27 tuổi sau sinh 8 tuần, đang nuôi con bằng sữa mẹ kết hợp ăn ít carbohydrate [3]. Sau vài ngày mắc viêm dạ dày ruột không ăn uống được, người này rơi vào toan chuyển hóa nặng với nồng độ 3-hydroxybutyrate trong máu lên tới 5,4 mmol/L [3]. Bệnh nhân hồi phục hoàn toàn sau khi được truyền tĩnh mạch dextrose, natri bicarbonat và được tư vấn tăng lượng tinh bột trong khẩu phần [3].

Nghiên cứu trên phụ nữ mang thai cũng cho thấy tình trạng thiếu hụt năng lượng ngắn hạn có thể gây nhiễm toan đói nghiêm trọng do tính nhạy cảm chuyển hóa đặc thù của thai kỳ [4]. Điều này nhấn mạnh việc kiêng khem quá mức trong giai đoạn sinh nở và nuôi con tiềm ẩn nhiều rủi ro [7], [4].

Điều y học chưa biết rõ

Dù y văn đã xác định mối liên hệ giữa việc cắt giảm tinh bột và toan ceton khi cho con bú, các dữ liệu hiện có chủ yếu là báo cáo từng ca bệnh hoặc chuỗi ca bệnh nhỏ lẻ [1]. Y học hiện vẫn chưa xác định được:

  • Tỷ lệ mắc chính xác của biến chứng toan ceton do tiết sữa trong cộng đồng mẹ bỉm sữa là bao nhiêu [5], [1].
  • Ngưỡng carbohydrate tối thiểu an toàn cho từng thể trạng của mẹ đang cho con bú để vừa kiểm soát cân nặng vừa không rơi vào trạng thái toan hóa máu [1], [3].
  • Vì sao một số phụ nữ dễ bị biến chứng này hơn những người khác khi cùng áp dụng một mức độ cắt giảm tinh bột [3].

Hiểu lầm thường gặp về ăn keto khi cho con bú

Nhiều người tin rằng nhiễm toan ceton chỉ xảy ra ở người mắc bệnh đái tháo đường [5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu khẳng định nhiễm toan ceton do tiết sữa hoàn toàn có thể xảy ra ở phụ nữ không hề có bệnh tiểu đường trước đó [5], [2], [3].

Hiểu lầm khác là cho rằng các biểu hiện buồn nôn, mệt mỏi chỉ là "cúm keto" thông thường khi cơ thể thích nghi với mỡ. Trên thực tế, ở phụ nữ đang cho con bú, những triệu chứng này có thể là biểu hiện sớm của tình trạng toan chuyển hóa máu nghiêm trọng đòi hỏi phải truyền dịch và glucose qua đường tĩnh mạch [2], [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto kiêng tinh bột ngặt nghèo [2], [3]. Mức độ rủi ro tăng cao nếu người mẹ đang gặp các bệnh lý cấp tính như tiêu chảy, nôn mửa hoặc cảm cúm gây giảm lượng ăn uống [5], [3].

Phụ nữ sau sinh có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc đái tháo đường từ trước càng phải thận trọng gấp bội, do nguy cơ tiến triển thành nhiễm toan ceton diễn ra nhanh chóng và phức tạp [8], [7]. Khi có bất kỳ biểu hiện ốm sốt hay rối loạn tiêu hóa nào, việc duy trì cung cấp đủ năng lượng và carbohydrate là điều thiết yếu [5], [3].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Trong giai đoạn đang cho con bú, ưu tiên hàng đầu là đảm bảo sức khỏe và duy trì nguồn sữa cho trẻ. Thay vì cắt giảm tinh bột đột ngột về mức rất thấp của chế độ keto, phụ nữ sau sinh nên duy trì một chế độ ăn uống cân bằng gồm đủ các nhóm chất [1], [3].

Nếu nhận thấy cơ thể mệt mỏi nhiều, buồn nôn hoặc thở dốc trong lúc đang kiểm soát cân nặng, mẹ bỉm sữa nên dừng việc kiêng khem, bổ sung thực phẩm chứa tinh bột và đến ngay bệnh viện để được làm xét nghiệm khí máu và điều trị kịp thời [2], [1], [3].