Nhiều người thích uống trà xanh nhưng sợ mất ngủ hoặc bồn chồn do nhạy cảm với caffeine. Trà bancha – loại trà xanh làm từ lá trà già của Nhật Bản – thường được xem là giải pháp thay thế êm dịu hơn cho hệ thần kinh.

Hàm lượng hoạt chất trong trà bancha có thực sự thấp hơn trà búp non thông thường? Các bằng chứng khoa học cho thấy bancha chứa ít hoạt chất kích thích hơn nhờ đặc điểm thu hoạch ở giai đoạn lá già, nhưng người quá mẫn cảm vẫn cần lưu ý lượng dùng.

Trà bancha là gì và khác gì trà thông thường?

Tại Nhật Bản, sencha và bancha là hai loại trà xanh phổ biến nhất [1]. Sencha được thu hái từ đợt hái đầu tiên hoặc thứ hai trong mùa [1]. Bancha được thu hái muộn hơn, vào đợt hái thứ ba hoặc thứ tư [1].

Bancha làm từ các lá trà đã già cứng hoặc thô hơn sencha [2]. Do thu hoạch muộn, trà bancha mang vị chát rõ nét hơn từ catechin và tannin cô đặc, hương thơm đầm và đậm đà, rất hợp để dùng kèm bữa ăn [1].

Quy luật phân bố hoạt chất theo độ tuổi của lá trà

Thành phần sinh học trong cây trà thay đổi rõ rệt theo từng bộ phận và độ non già của lá [3]. Một nghiên cứu năm 1991 phân tích định lượng hoạt chất trong các phần khác nhau của cây trà đã ghi nhận nồng độ (-)-epigallocatechin gallate (EGCG) cao nhất ở lá đầu tiên (búp non) [3].

Nồng độ hoạt chất này giảm dần theo độ già của lá trà [3]. Bancha vốn được làm từ những lá trà già cứng phía dưới thay vì búp non đầu cành [2]. Điều này giải thích tại sao bancha có sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ các hợp chất so với các dòng trà búp thượng hạng [3].

Lượng caffeine trong trà xanh dao động ra sao?

Caffeine là một alkaloid thuộc nhóm methylxanthine tự nhiên trong trà [1]. Hàm lượng caffeine trong lá trà xanh thương phẩm dao động rất lớn tùy thuộc giống cây, phương pháp trồng và cách chế biến [4], [5].

Nghiên cứu định lượng các loại trà thương mại ghi nhận hàm lượng caffeine dao động từ 0,99 ± 0,17% đến 2,08 ± 0,16% (g/100g nguyên liệu khô) [5]. Một nghiên cứu khác tổng hợp các báo cáo trước đó cho thấy lá trà xanh có thể chứa từ 57 mg/g đến 95 mg/g caffeine [4]. Đối với các dạng chiết xuất cô đặc, hàm lượng caffeine đo được có thể lên tới 207,32 ± 1,5 mg/g [4].

Sự chênh lệch lớn này phụ thuộc vào việc người dùng sử dụng lá trà tự nhiên hay các chế phẩm chiết xuất công nghiệp [4]. Việc chọn loại trà làm từ lá thô già như bancha giúp hạn chế lượng hoạt chất nạp vào so với các loại trà búp non nhiều dưỡng chất đậm đặc [2], [3].

Bằng chứng dịch tễ học về mức độ tiêu thụ bancha

Trong nghiên cứu theo dõi chế độ ăn uống tại Nhật Bản năm 2017, bancha được xếp riêng biệt với sencha, gyokuro hay genmaicha [2]. Thể tích một tách trà xanh tiêu chuẩn được ước tính là 140 mL đối với nam giới và 130 mL đối với nữ giới [2].

Tại Nhật Bản, bancha được sử dụng phổ biến trong sinh hoạt thường nhật [1], [6]. Nghiên cứu đoàn hệ lớn theo dõi phụ nữ Nhật Bản ghi nhận 30% người tham gia không uống bancha/genmaicha, nhưng có 2,5% nhóm nghiên cứu uống từ 10 tách trở lên mỗi ngày [6]. Điều này cho thấy tính dung nạp tương đối nhẹ nhàng của dòng trà này trong đời sống thường nhật [6].

Một nghiên cứu đoàn hệ khác trên 89.555 người Nhật Bản từ 45-74 tuổi theo dõi đến năm 2010 đã phân tích riêng tác động của sencha và bancha/genmaicha [7]. Kết quả cho thấy tiêu thụ trên 720 mL trà xanh tổng thể mỗi ngày giảm nguy cơ ung thư đường mật so với mức uống từ 120 mL trở xuống (tỷ số nguy cơ HR = 0,67; khoảng tin cậy 95%: 0,46-0,97) [7]. Tuy nhiên, khi phân tích tách biệt, xu hướng giảm nguy cơ chỉ quan sát thấy ở sencha mà không thấy mối liên quan có ý nghĩa ở nhóm bancha/genmaicha [7]. Sự khác biệt này có thể bắt nguồn từ mật độ hoạt chất sinh học thấp hơn trong các dòng lá già [3], [7].

Người nhạy cảm caffeine có nên dùng trà bancha?

Người nhạy cảm với caffeine thường gặp triệu chứng tim đập nhanh, bồn chồn hoặc mất ngủ khi dùng trà xanh đậm đặc. Trà bancha là một lựa chọn dễ chịu hơn nhờ thành phần lá già có nồng độ chất kích thích thấp hơn búp non [3].

Tuy nhiên, bancha không hoàn toàn khử caffeine tự nhiên [1], [2]. Trong các nghiên cứu tối ưu hóa chế biến trà bancha, caffeine vẫn là một thành phần hóa học chính song hành cùng các catechin [1]. Do đó, người cực kỳ nhạy cảm vẫn có thể bị ảnh hưởng nếu uống quá nhiều hoặc pha quá đậm [1].

Ai nên thận trọng khi dùng trà bancha?

  • Người mắc chứng mất ngủ kinh niên hoặc quá mẫn cảm với methylxanthine: Không nên uống bancha vào buổi tối sát giờ ngủ [1].
  • Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đang điều trị y tế: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà như một thức uống thường nhật với lượng lớn.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Cần kiểm soát tổng lượng caffeine nạp vào từ mọi nguồn thực phẩm mỗi ngày.

Hướng dẫn sử dụng bancha an toàn cho người nhạy cảm

Để tận hưởng hương vị của bancha mà không lo kích ứng thần kinh, người dùng có thể áp dụng các bước thực tế:

  • Kiểm soát lượng dùng: Bắt đầu với 1 tách nhỏ khoảng 130–140 mL mỗi ngày để thử phản ứng của cơ thể [2].
  • Cách pha giảm hoạt chất: Tráng nhanh lá trà qua một lần nước nóng đầu tiên rồi bỏ nước này đi. Caffeine hòa tan rất nhanh trong nước nóng, bước tráng sẽ loại bỏ bớt một phần hoạt chất.
  • Nhiệt độ và thời gian hãm: Tránh hãm trà quá lâu trong nước sôi già. Hãm nhanh từ 1-2 phút giúp nước trà giữ được hương thơm mà không chiết xuất quá nhiều chất chát đắng [1].
  • Thời điểm uống: Uống vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn như thói quen của người Nhật Bản [1]. Tránh uống sau 4 giờ chiều nếu có tiền sử khó ngủ.

Trà bancha từ lá già là lựa chọn thay thế nhẹ nhàng hơn cho sencha hay bột matcha đối với người dễ say trà [1], [3]. Dù vậy, thức uống này vẫn chứa caffeine tự nhiên, đòi hỏi người dùng nhạy cảm phải lắng nghe cơ thể và kiểm soát liều lượng hợp lý [1].