Lưu ý khi dùng củ dền cùng thuốc huyết áp hoặc PDE-5

Nước ép củ dền hay các món ăn từ củ dền đỏ từ lâu đã được nhiều người truyền tai nhau như một "thần dược" giúp hạ huyết áp tự nhiên. Tuy nhiên, sự kết hợp giữa các loại thực phẩm giàu nitrat vô cơ với thuốc điều trị huyết áp hoặc nhóm thuốc ức chế men PDE-5 có thể tiềm ẩn những tương tác dược lý đáng lưu tâm. Người dùng cần hiểu rõ cơ chế khoa học thực tế để phòng ngừa tình trạng tụt huyết áp đột ngột.

Về bản chất, củ dền chứa một lượng dồi dào nitrat tự nhiên [1, 7]. Khi hấp thu vào cơ thể, nitrat tham gia vào chu trình giãn mạch, hỗ trợ giảm áp lực máu [3, 7]. Mặc dù một số nghiên cứu ghi nhận củ dền có tác dụng hỗ trợ hạ áp, mức độ phản ứng lại dao động rất lớn giữa từng cá nhân và có sự khác biệt rõ rệt tùy theo việc người đó có đang dùng thuốc điều trị hay không [2, 3, 7]. Đặc biệt, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trong các trích đoạn khoa học về tương tác cụ thể giữa củ dền và thuốc PDE-5, vì vậy người bệnh đang dùng các thuốc giãn mạch hoặc ức chế men này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng củ dền với lượng lớn.

Cơ chế tác động của nitrat trong củ dền lên mạch máu

Củ dền và nước ép củ dền cung cấp một lượng lớn nitrat vô cơ qua chế độ ăn uống [1, 7]. Hợp chất này sau khi vào cơ thể sẽ đi qua chu trình chuyển hóa nitrat - nitrit - oxit nitric (NO) qua đường tiêu hóa và nước bọt ^[1].

Oxit nitric đóng vai trò là chất điều hòa giãn cơ trơn mạch máu, giúp duy trì nồng độ NO tối ưu cho cơ thể ^[2]. Nồng độ NO này giúp điều hòa hệ thống tim mạch, hỗ trợ các chức năng mạch máu và kiểm soát huyết áp [1, 2]. Nhờ thúc đẩy con đường sinh học này, nitrat từ củ dền được đánh giá là một liệu pháp bổ trợ tiềm năng trong chăm sóc sức khỏe tim mạch [1, 2].

Bằng chứng khoa học về khả năng hạ áp ở người khỏe mạnh

Tác dụng hạ huyết áp của nước ép củ dền đã được kiểm nghiệm qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng.

Một thử nghiệm chéo, mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2025 đã khảo sát 15 nam giới khỏe mạnh qua 4 lần thăm khám ^[3]. Trong hai lần, người tham gia uống 140 ml nước ép củ dền giàu nitrat (chứa khoảng 14,0 mmol nitrat), và hai lần còn lại uống 140 ml nước ép củ dền đã loại bỏ nitrat (chứa khoảng 0,03 mmol nitrat) ^[3]. Kết quả đo sau 2,5 giờ cho thấy nước ép giàu nitrat làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 7 mmHg (khoảng dao động từ 3 đến 11 mmHg) và giảm huyết áp tâm trương trung bình 6 mmHg (khoảng dao động từ 2 đến 9 mmHg) so với giả dược ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra sự biến thiên đáp ứng giữa các cá nhân lên tới khoảng cộng trừ 7 mmHg, cho thấy mức độ giảm áp không đồng đều ở mỗi người ^[3].

Năm 2019, một thử nghiệm chéo mù đôi ngẫu nhiên khác được tiến hành trên 15 nam và nữ khỏe mạnh, có huyết áp bình thường (từ 22 đến 40 tuổi) ^[4]. Tình nguyện viên dùng nước ép củ dền chứa nitrat (6,5 đến 7,3 mmol) hoặc nước ép giả dược (< 0,06 mmol nitrat) ^[4]. Kết quả ghi nhận tại thời điểm 30 phút sau uống, huyết áp tâm thu động mạch chủ giảm 5,2 mmHg so với giả dược ^[4]. Mức giảm này nhỏ hơn ở thời điểm 60 phút, đồng thời tác động này không duy trì kéo dài trong suốt 24 giờ theo dõi và ít ảnh hưởng tới huyết áp cánh tay ^[4].

Tác động trên người bệnh tăng huyết áp: Dùng thuốc và không dùng thuốc

Hiệu quả làm hạ áp của củ dền trên người có huyết áp cao cho thấy sự khác biệt đáng kể dựa vào việc họ có đang dùng thuốc hay không [2, 7].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá chức năng mạch máu và huyết áp sau 3 ngày dùng nước ép củ dền giàu nitrat so với giả dược ở hai nhóm người bệnh tăng huyết áp ^[5]. Nghiên cứu 1 gồm 13 bệnh nhân tăng huyết áp (độ tuổi 53 ± 12) đang dùng thuốc hạ áp ^[5]. Sau 3 ngày, nồng độ nitrit huyết tương tăng từ 308 ± 123 nmol/L lên 341 ± 118 nmol/L, nhưng huyết áp và chức năng mạch máu hoàn toàn không thay đổi ^[5].

Ngược lại, nghiên cứu 2 trên 14 bệnh nhân tăng huyết áp (độ tuổi 49 ± 13) không dùng thuốc hạ áp lại cho kết quả tích cực: huyết áp tâm thu giảm từ 141 ± 19 mmHg xuống 136 ± 16 mmHg, huyết áp tâm trương giảm từ 88 ± 12 mmHg xuống 84 ± 13 mmHg, và huyết áp trung bình giảm từ 106 ± 13 mmHg xuống 101 ± 12 mmHg ^[5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hiệu quả của nitrat phụ thuộc vào mức độ tăng huyết áp và tình trạng rối loạn chức năng mạch máu ban đầu, thay vì phụ thuộc thuần túy vào thuốc ^[5].

Tương tự, một thử nghiệm chéo mù đôi ngẫu nhiên năm 2015 trên 27 người bệnh tăng huyết áp đang được điều trị bằng thuốc đã cho bệnh nhân uống nước ép củ dền giàu nitrat trong 1 tuần ^[1]. Mặc dù nitrit và nitrat trong huyết tương tăng gấp 3 lần, nitrit trong nước bọt tăng gấp 7 lần, và nitrat nước bọt tăng gấp 8 lần, nhưng không có sự khác biệt nào về huyết áp đo tại nhà cũng như huyết áp lưu động 24 giờ giữa nhóm uống củ dền và nhóm giả dược ^[1]. Thêm vào đó, thử nghiệm công bố năm 2022 trên 27 người này cũng cho thấy việc uống nước ép củ dền trong 1 tuần không làm thay đổi các phân tử kết dính hòa tan hay các cytokine gây viêm trong máu ^[6].

Các can thiệp dài hạn và tổng quan hệ thống

Đối với việc can thiệp trong thời gian dài hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 12 tuần tại Hà Lan (công bố năm 2021) trên 77 người trung niên và cao tuổi (độ tuổi 65 ± 10) bị tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp (huyết áp nền 144 ± 13/87 ± 7 mmHg) đã so sánh ba nhóm can thiệp ^[7].

Nhóm can thiệp ăn 250 đến 300 g rau giàu nitrat mỗi ngày (khoảng 350-400 mg nitrat/ngày; n = 25) ghi nhận xu hướng giảm huyết áp tâm thu 24 giờ từ 129 ± 10 mmHg xuống 126 ± 9 mmHg (khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng không can thiệp có huyết áp tăng từ 131 lên 135 mmHg) ^[7]. Tuy nhiên, nhóm bổ sung nước ép củ dền cung cấp 400 mg nitrat/ngày (n = 26) lại không ghi nhận sự thay đổi huyết áp tâm thu 24 giờ có ý nghĩa thống kê (từ 133 ± 11 mmHg thành 132 ± 12 mmHg) ^[7].

Một tổng quan hệ thống năm 2019 tổng hợp 12 bài báo với tổng số 321 người tham gia (bao gồm 10 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng và 2 nghiên cứu bán thực nghiệm) ở người lớn từ 18 tuổi trở lên có huyết áp trên 120/80 mmHg ^[8]. Tổng quan khẳng định nitrat vô cơ từ chế độ ăn uống hoặc nước ép củ dền có tiềm năng mang lại lợi ích hạ huyết áp, nhưng các nghiên cứu có sự không đồng nhất về liều lượng, tần suất và thời gian can thiệp ^[8]. Nước ép củ dền cũng từng được sử dụng an toàn ở bệnh nhân tăng huyết áp, bệnh động mạch ngoại biên, người cao tuổi và vận động viên ^[2].

Nguy cơ khi kết hợp cùng thuốc huyết áp và thuốc giãn mạch

Một trong những băn khoăn lớn nhất là sự an toàn khi dùng củ dền cùng với các thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc nhóm PDE-5 (nhóm thuốc ức chế men phosphodiesterase-5 có tác dụng giãn mạch).

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có cho thấy, ở những bệnh nhân tăng huyết áp đã và đang dùng thuốc điều trị, việc bổ sung thêm nước ép củ dền trong thời gian ngắn (1 tuần) hoặc thử nghiệm 3 ngày không làm thay đổi hay hạ thêm huyết áp lưu động [2, 7]. Mặc dù nitrat vô cơ thúc đẩy nồng độ oxit nitric trong máu và nước bọt tăng lên gấp nhiều lần ^[1], cơ thể người đang điều trị thuốc có thể đã có những đáp ứng bù trừ hoặc huyết áp đã được kiểm soát ổn định [2, 7].

Tuy nhiên, cần hết sức thận trọng và lưu ý rõ rằng trong toàn bộ các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa có dữ liệu thử nghiệm trực tiếp về việc kết hợp củ dền đỏ với các thuốc ức chế PDE-5. Cả nitrat vô cơ và nhóm thuốc này đều tác động lên tiến trình giãn cơ trơn mạch máu thông qua con đường oxit nitric và dẫn truyền tín hiệu nội bào. Về mặt lý thuyết y khoa, sự cộng hưởng hai yếu tố giãn mạch cùng lúc có thể tiềm ẩn nguy cơ hạ huyết áp quá mức. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng lượng lớn nước ép củ dền cô đặc khi đang dùng các loại thuốc giãn mạch hay thuốc tác động lên tim mạch mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.

Những ai nên thận trọng khi dùng củ dền?

Dù nước ép củ dền là một loại thực phẩm rẻ tiền và giàu dinh dưỡng ^[2], các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu tâm:

• Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc: Do huyết áp người bệnh đã được kiểm soát bằng thuốc hạ áp, việc sử dụng các sản phẩm củ dền nồng độ cao không mang lại hiệu quả hạ áp ngắn hạn rõ rệt trong các nghiên cứu lâm sàng [2, 7], nhưng cần theo dõi tránh hiện tượng tương tác thuốc bất ngờ.
• Người đang sử dụng thuốc giãn mạch hoặc thuốc nhóm PDE-5: Chưa có nghiên cứu can thiệp an toàn cụ thể trên đối tượng phối hợp này; nguy cơ giãn mạch cộng dồn có thể xuất hiện, cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa tim mạch.
• Người có huyết áp nền quá thấp hoặc không ổn định: Do củ dền làm tăng lượng nitrit trong huyết tương và có khả năng làm giảm huyết áp tâm thu cấp tính [3, 6], những người có cơ địa huyết áp thấp có thể gặp triệu chứng chóng mặt nếu uống một lượng lớn dạng đậm đặc.
• Người bệnh ung thư có bệnh lý tim mạch đi kèm: Dù các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật cho thấy tiềm năng của nitrat trong giảm độc tính cơ tim liên quan đến thuốc doxorubicin, các chuyên gia vẫn đang tiến hành các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu và khuyến cáo cần theo dõi chặt chẽ ^[2].

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?

Để tận dụng lợi ích dinh dưỡng từ củ dền mà không gây xáo trộn huyết áp hay tương tác bất lợi, người tiêu dùng nên tuân thủ một số nguyên tắc:

• Sử dụng lượng vừa phải: Thay vì uống các loại nước ép cô đặc với liều lượng nitrat cực cao (như các liều 140 ml dạng cô đặc trong thử nghiệm lâm sàng ^[3]), người bình thường chỉ nên dùng củ dền như một món rau củ phụ trong bữa ăn gia đình.
• Kết hợp đa dạng rau củ: Nghiên cứu 12 tuần cho thấy việc tiêu thụ khoảng 250 đến 300 g các loại rau giàu nitrat hỗn hợp mỗi ngày đem lại xu hướng hỗ trợ kiểm soát huyết áp tâm thu tốt hơn và bền vững hơn so với việc chỉ uống bổ sung nước ép củ dền đơn thuần ^[7].
• Không bỏ thuốc điều trị: Củ dền là thực phẩm hỗ trợ, hoàn toàn không có khả năng thay thế các thuốc điều trị huyết áp được kê toa. Bệnh nhân không được tự ý ngưng thuốc hạ áp để chuyển sang uống nước củ dền.
• Theo dõi huyết áp tại nhà: Khi bắt đầu đưa củ dền vào chế độ ăn, người bệnh nên chủ động tự đo huyết áp cánh tay để nắm bắt kịp thời mức độ đáp ứng của cơ thể, vì mức độ thay đổi huyết áp có sự biến thiên đáng kể giữa từng người ^[3].

Nước ép củ dền và các loại rau củ tự nhiên giàu nitrat là nguồn dưỡng chất tuyệt vời cho sức khỏe tổng thể. Mặc dù vậy, với những người bệnh đang điều trị huyết áp hoặc đang sử dụng các thuốc tác động lên mạch máu, việc giữ chừng mực trong ăn uống và trao đổi với bác sĩ điều trị luôn là giải pháp an toàn hàng đầu.