Dùng thảo dược ngâm rượu chữa đau nhức xương khớp và tê bì chân tay là thói quen lâu đời của nhiều người Việt. Trong đó, dây bánh nem (còn gọi trong khoa học là Desmodium adscendens) thường được người dân thu hái phơi khô rồi đem ngâm rượu trắng để dùng dần. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm và uống rượu thuốc không đúng cách tiềm ẩn nhiều rủi ro cho gan và thận.
Dây bánh nem có thực sự an toàn khi ngâm rượu trị tê nhức hay không? Câu trả lời là loại cây này có ghi nhận một số hoạt tính sinh học, nhưng bằng chứng bảo vệ tế bào chỉ xuất hiện ở nồng độ thấp và việc lạm dụng rượu ngâm nồng độ cao có thể gây độc trực tiếp cho gan, thận [1].
Thực hư công dụng trị tê nhức của dây bánh nem
Trong y học dân gian, dây bánh nem thuộc họ Đậu (Fabaceae), mọc phổ biến ở các vùng nhiệt đới châu Á, châu Phi và Nam Mỹ [1]. Dân gian thường dùng phần thân, lá của cây này để sắc nước hoặc ngâm rượu với mục đích giảm cảm giác tê buồn chân tay, mỏi khớp.
Mặc dù được lưu truyền rộng rãi, tác dụng giảm đau hay trị tê nhức khớp của dây bánh nem chưa có các thử nghiệm lâm sàng rõ ràng trên người. Nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chủ yếu tập trung vào các đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ mô của dịch chiết thảo dược [1]. Do đó, việc xem rượu ngâm dây bánh nem như một phương thuốc đặc trị tê nhức là nhận định chưa đủ cơ sở y khoa.
Cơ chế tác động và cảnh báo an toàn từ nghiên cứu tế bào
Nhiều người quan niệm cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính, ngâm rượu càng đặc và uống càng nhiều thì hiệu quả giảm đau nhức càng nhanh. Tuy nhiên, khoa học hiện đại đã chỉ ra rằng nồng độ thảo dược đưa vào cơ thể có ý nghĩa quyết định giữa tác dụng bảo vệ và nguy cơ ngộ độc tế bào.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát độ an toàn và tác động bảo vệ của dịch chiết cồn - nước từ cây dây bánh nem (Desmodium adscendens) trên tế bào gan người (HEPG2) và tế bào thận (LLC-PK1) [1]. Nghiên cứu này sử dụng các thử nghiệm khả năng sống của tế bào (MTS), đo lường mức độ giải phóng men lactate dehydrogenase (LDH release) và quan sát hình thái tế bào [1].
Kết quả cho thấy ở các nồng độ thấp gồm 1 mg/ml và 10 mg/ml, dịch chiết dây bánh nem hoàn toàn không làm thay đổi tỷ lệ sống hay lượng men LDH giải phóng từ tế bào gan và tế bào thận [1]. Thêm vào đó, ở nồng độ 1 mg/ml và 10 mg/ml, dịch chiết còn thể hiện khả năng bảo vệ tế bào thận chống lại tình trạng stress oxy hóa do glucose gây ra trong 24 giờ với ý nghĩa thống kê (P < 0,05) [1].
Ngược lại, khi tăng nồng độ dịch chiết dây bánh nem lên mức cao là 100 mg/ml, khả năng sống của các tế bào đã suy giảm đáng kể, giảm khoảng 40% (P < 0,05) [1]. Điều này chứng minh nồng độ dược liệu quá đặc sẽ gây tổn thương trực tiếp lên tế bào gan và thận [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng nếu sử dụng dịch chiết dây bánh nem như một loại thực phẩm bổ sung bảo vệ sức khỏe, người dùng chỉ nên áp dụng ở mức liều lượng thấp nhất [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ việc lạm dụng rượu ngâm thảo dược
Tại Việt Nam, thói quen ngâm thảo dược trực tiếp với rượu nồng độ cồn cao thường tạo ra dung dịch chiết không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất. Rượu etylic đóng vai trò là một dung môi chiết xuất mạnh, dễ hòa tan cả các chất có lợi lẫn các độc chất tự nhiên có trong cây cỏ nếu không xử lý đúng quy chuẩn.
Khi người dùng tự ngâm dây bánh nem với rượu đặc và uống lượng lớn mỗi ngày để trị tê nhức, hai nguy cơ lớn sẽ cùng xuất hiện. Thứ nhất, dịch ngâm quá đặc có thể đạt đến ngưỡng nồng độ gây độc tế bào giống như cảnh báo 100 mg/ml đã ghi nhận trong phòng thí nghiệm [1]. Thứ hai, bản thân cồn ethanol trong rượu là chất chuyển hóa trực tiếp qua gan, gây quá tải giải độc và tổn hại nhu mô gan nếu lạm dụng trường diễn.
Việc uống rượu ngâm thuốc kéo dài không những không chữa dứt điểm căn nguyên thoái hóa khớp hay chèn ép thần kinh gây tê nhức, mà còn làm tăng gánh nặng lọc thải cho thận và nguy cơ suy giảm chức năng gan.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng rượu thuốc trị bệnh
Hiểu lầm lớn nhất của người dân là cho rằng rượu thuốc để càng lâu năm, ngâm càng đặc thì càng bổ. Thực tế, dược liệu ngâm nồng độ cao làm tăng nguy cơ độc tính [1]. Các hợp chất hòa tan quá đậm đặc không làm tăng hiệu quả điều trị tê bì mà trực tiếp tiêu diệt các tế bào lành [1].
Một sai lầm khác là tự chẩn đoán và tự chữa. Hiện tượng tê nhức tay chân có thể bắt nguồn từ bệnh đái tháo đường, thiếu máu, thoát vị đĩa đệm hoặc viêm dây thần kinh ngoại biên. Rượu thuốc không thay thế được các can thiệp y khoa trúng đích. Uống rượu ngâm bừa bãi có thể làm che lấp triệu chứng tạm thời do tác dụng ức chế thần kinh của cồn, khiến bệnh nền diễn tiến nặng hơn.
Ngoài ra, nhiều người tin rằng dung môi cồn là tốt nhất cho mọi loại thảo dược. Mặc dù hỗn hợp cồn - nước thường được dùng trong chiết xuất nghiên cứu [1], việc sử dụng rượu tự nấu không rõ độ cồn hoặc rượu pha tạp chất công nghiệp để ngâm dược liệu có thể biến bình rượu thuốc thành hỗn hợp gây ngộ độc cấp tính.
Những ai cần thận trọng hoặc tránh dùng?
Người bệnh có tiền sử viêm gan, xơ gan, men gan tăng cao tuyệt đối không nên dùng rượu ngâm dây bánh nem. Việc nạp thêm cồn cùng dịch chiết thảo dược liều cao có thể thúc đẩy nhanh quá trình tổn thương tế bào gan [1].
Bệnh nhân suy thận hoặc có các bệnh lý mạn tính liên quan đến chức năng lọc của cầu thận cũng cần tránh sử dụng rượu thuốc. Dù nồng độ thấp có khả năng chống oxy hóa trên tế bào thận thực nghiệm, nhưng việc kiểm soát nồng độ an toàn trong bình rượu ngâm dân gian là điều bất khả thi [1].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em là những nhóm đối tượng chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn của dây bánh nem; tuyệt đối không dùng loại rượu ngâm này. Người cao tuổi đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần kiêng cữ nhằm tránh hiện tượng tương tác thuốc gây hại.
Khuyến nghị áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng dây bánh nem để hỗ trợ sức khỏe, người dân nên tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền thay vì tự ý thu hái ngâm rượu. Dược liệu cần được làm sạch, kiểm định đúng loài thực vật và bào chế theo các quy chuẩn y tế nghiêm ngặt.
Về liều lượng, nghiên cứu đã nhấn mạnh nguyên tắc luôn dùng dịch chiết ở mức liều lượng thấp nhất có thể để đảm bảo an toàn cho tế bào gan và thận [1]. Tránh ngâm dung dịch quá đặc và không uống vượt quá mức khuyến cáo. Khi xuất hiện triệu chứng tê nhức kéo dài, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân và phác đồ điều trị phù hợp.
Dây bánh nem có tiềm năng sinh học nhất định nhưng việc tự ý ngâm rượu chữa bệnh tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc tế bào ở nồng độ cao [1]. Giữ lối sống khoa học, vận động hợp lý và tuân thủ chỉ định của nhân viên y tế luôn là giải pháp an toàn nhất cho hệ xương khớp.
