Lưu ý khi dùng hợp hoan bì cho người sắp phẫu thuật

Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo dược tự nhiên như hợp hoan bì để giảm bớt âu lo, căng thẳng và tìm kiếm giấc ngủ ngon hơn trước những sự kiện quan trọng trong đời. Tuy nhiên, khi chuẩn bị bước vào một ca phẫu thuật cần gây mê, việc tự ý uống loại dược liệu này có thể mang lại những nguy cơ sức khỏe khó lường. Liệu đặc tính an thần của hợp hoan bì có làm chậm nhịp tim hoặc kéo dài thời gian hồi tỉnh sau gây mê hay không là câu hỏi khiến không ít người bệnh băn khoăn.

Câu trả lời ngắn gọn là người chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức cẩn trọng và không nên tự ý dùng hợp hoan bì trước ngày mổ. Hiện tại, các nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người về tương tác giữa hợp hoan bì với thuốc gây mê còn rất hạn chế. Tuy nhiên, dựa trên đặc tính an thần đã được biết đến trong y học cổ truyền, việc kết hợp thảo dược này với các loại thuốc tiền mê, thuốc gây mê hoặc thuốc giảm đau trong phẫu thuật có thể tiềm ẩn rủi ro ức chế hệ thần kinh trung ương quá mức, dẫn tới nguy cơ chậm nhịp tim, hạ huyết áp hoặc kéo dài thời gian tỉnh lại.

Nỗi lo lắng trước mổ và thói quen dùng thảo dược an thần

Tâm lý lo âu, bồn chồn và mất ngủ trước khi lên bàn mổ là phản ứng tâm lý hết sức bình thường của hầu hết người bệnh. Để xoa dịu thần kinh, không ít người đã lựa chọn các phương thuốc thảo mộc quen thuộc, trong đó có hợp hoan bì, tức vỏ khô của cây hợp hoan (Albizia julibrissin). Theo kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền Á Đông, hợp hoan bì được xem là vị thuốc quý có công năng giải uất, an thần, hoạt huyết và định tâm, chuyên trị các chứng mất ngủ, suy nhược thần kinh và hay hồi hộp.

Chính vì được gắn mác thảo mộc tự nhiên, nhiều người bệnh lầm tưởng rằng uống nước sắc hay trà hợp hoan bì trước ngày mổ là hoàn toàn vô hại. Thậm chí, một số người còn tin rằng dùng dược liệu sẽ giúp cơ thể thư thái hơn, từ đó hỗ trợ ca mổ diễn ra êm đẹp. Sự chủ quan này khiến người bệnh không thông báo với ê kíp phẫu thuật về việc mình đang sử dụng dược liệu, vô tình đưa bản thân vào tình huống nguy hiểm khi bước vào phòng mổ.

Thực tế, quá trình phẫu thuật là một can thiệp y khoa phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của nhiều hệ thống cơ quan dưới sự kiểm soát của thuốc gây mê. Bất kỳ hoạt chất ngoại lai nào đưa vào cơ thể, kể cả thảo dược, đều có thể làm thay đổi dược động học của thuốc gây mê, gây khó khăn cho việc kiểm soát huyết động và hô hấp của bác sĩ gây mê hồi sức.

Cơ chế tác động: Vì sao thảo dược an thần đáng lo ngại khi gây mê?

Để hiểu vì sao hợp hoan bì lại đáng lo ngại trước phẫu thuật, chúng ta cần tìm hiểu cơ chế phối hợp giữa các chất ức chế thần kinh. Trong y học cổ truyền, hợp hoan bì chứa các hợp chất saponin, flavonoid và tannin có tác động làm dịu hoạt động của hệ thần kinh trung ương, giúp giảm bớt kích thích và tạo cảm giác buồn ngủ. Cơ chế này tương tự như cách hoạt động của một số nhóm thuốc an thần nhẹ, giúp điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ.

Khi bước vào phòng mổ, người bệnh sẽ được sử dụng các loại thuốc gây mê toàn thân, thuốc giãn cơ và thuốc giảm đau nhóm opioid để mất cảm giác đau đớn và đưa cơ thể vào trạng thái vô thức có thể kiểm soát. Các loại thuốc gây mê này vốn đã có tác dụng ức chế rất mạnh đối với hệ thần kinh trung ương, trung tâm hô hấp và hệ tim mạch. Nếu trong cơ thể người bệnh vẫn còn tồn dư các hoạt chất an thần từ hợp hoan bì, hiện tượng cộng hưởng tác dụng hay hiệp đồng thuốc rất dễ xảy ra.

Sự hiệp đồng này có thể khiến hệ thần kinh trung ương bị ức chế sâu hơn mức cần thiết. Hậu quả là nhịp tim có thể bị chậm lại đáng kể, huyết áp tụt sâu và khả năng tự thở của người bệnh suy giảm nghiêm trọng. Hơn nữa, sau khi ca phẫu thuật kết thúc và bác sĩ đã ngừng cung cấp thuốc mê, các hoạt chất từ thảo dược có thể làm chậm quá trình đào thải thuốc, khiến bệnh nhân mất nhiều thời gian hơn để tỉnh táo hoàn toàn, làm tăng nguy cơ suy hô hấp sau mổ.

Bằng chứng khoa học hiện tại nói gì về hợp hoan bì?

Khi tìm kiếm các bằng chứng khoa học hiện đại, điều đáng lưu ý là dữ liệu nghiên cứu lâm sàng chuyên sâu về tương tác giữa Albizia julibrissin và các thuốc gây mê trên người hiện vẫn đang là một khoảng trống lớn. Trong các báo cáo quốc tế chính thức, chẳng hạn như đánh giá rủi ro hàng hóa thực vật năm 2020 của cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu, các tài liệu về loài Albizia julibrissin chủ yếu tập trung vào khía cạnh sinh học nông nghiệp và kiểm dịch sâu bệnh hại cây trồng ^[1]. Nghiên cứu này đánh giá các loài sinh vật gây hại liên quan đến cây trồng này mà hoàn toàn không xem xét tác động dược lý lâm sàng trên cơ thể bệnh nhân phẫu thuật ^[1].

Điều này phản ánh một thực tế phổ biến của nhiều loại thảo dược Đông y: dù được dùng rộng rãi trong dân gian, chúng lại thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để xác định liều lượng an toàn, thời gian bán thải và nguy cơ tương tác thuốc chính xác trong phẫu thuật. Việc thiếu vắng các nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người không có nghĩa là hợp hoan bì an toàn tuyệt đối khi dùng trước mổ. Trái lại, trong nguyên tắc an toàn ngoại khoa, việc thiếu dữ liệu kiểm chứng chính là lý do người bệnh phải cẩn trọng tối đa.

Khi chưa có nghiên cứu xác định rõ hợp hoan bì mất bao lâu để đào thải hoàn toàn khỏi máu, các bác sĩ không thể biết chắc liệu nồng độ của nó trong cơ thể có làm xáo trộn tác dụng của các thuốc gây mê thế hệ mới hay không. Sự mơ hồ về mặt dược học này là mối nguy hiểm tiềm tàng đối với các ca phẫu thuật phức tạp.

Những rủi ro ngoại khoa và tầm quan trọng của kiểm soát tiền phẫu

Một ca phẫu thuật an toàn phụ thuộc rất lớn vào việc đánh giá toàn diện các yếu tố nguy cơ của người bệnh trước khi bước vào phòng mổ. Quá trình gây mê hồi sức luôn tiềm ẩn nhiều biến cố nguy hiểm đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Chẳng hạn, trong một báo cáo lâm sàng năm 2020 về gây mê toàn thân cho bệnh nhân có bệnh tim bẩm sinh trải qua phẫu thuật tạo hình, người bệnh đã đối mặt với tình trạng thiếu oxy máu và chảy máu trong miệng dẫn đến việc phải đặt lại ống nội khí quản sau mổ ^[2]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng các nguy cơ liên quan đến thiếu oxy máu và chảy máu phải luôn được cân nhắc cẩn trọng để bảo đảm an toàn khi cung cấp dịch vụ gây mê ^[2].

Bên cạnh chức năng hô hấp và tuần hoàn, vấn đề chảy máu và tương tác thuốc dùng kèm là mối quan tâm hàng đầu của các phẫu thuật viên. Một nghiên cứu năm 2008 tổng quan về nguy cơ chảy máu ở bệnh nhân phẫu thuật cho thấy tỷ lệ biến chứng thay đổi tùy thuộc vào nhiều yếu tố như độ phức tạp của ca mổ, tuổi tác, chỉ số khối cơ thể và đặc biệt là các bệnh lý đi kèm cùng các thuốc điều trị phối hợp ^[3]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng các loại thuốc dùng kèm ảnh hưởng trực tiếp đến độ an toàn của cuộc mổ ^[3].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2022 về phẫu thuật cột sống thắt lưng lối trước đã chỉ ra rằng những người bệnh lớn tuổi, có chỉ số khối cơ thể cao hoặc sử dụng thuốc chống đông có nguy cơ chảy máu cao nhất ^[4]. Ngay cả trong các tiểu phẫu da liễu, một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2022 trên 75 ca phẫu thuật ở nhóm dùng thuốc ibrutinib và 116 ca phẫu thuật ở nhóm chứng đã ghi nhận tỷ lệ chảy máu ở nhóm dùng thuốc cao hơn rõ rệt (8% so với 0,8%) ^[5]. Các tác giả đã kết luận rằng việc tạm thời ngừng sử dụng các loại thuốc gây ảnh hưởng huyết học trước phẫu thuật là điều cần được xem xét nghiêm túc ^[5].

Hơn nữa, một nghiên cứu hồi cứu năm 2024 tại Pháp trên 83 bệnh nhân có rối loạn đông máu di truyền trải qua phẫu thuật răng miệng cũng cho thấy có 14,5% bệnh nhân gặp biến chứng chảy máu, đòi hỏi quy trình đánh giá cân bằng lợi ích - rủi ro kỹ lưỡng trước mổ ^[6]. Tất cả những bằng chứng trên cho thấy rằng phòng mổ là nơi mọi yếu tố sinh lý và dược lý đều cần được kiểm soát nghiêm ngặt. Việc đưa thêm một chất an thần chưa rõ tương tác như hợp hoan bì vào cơ thể sẽ làm tăng thêm biến số rủi ro, gây khó khăn cho việc xử trí các biến cố tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc suy hô hấp.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trước phẫu thuật

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nhiều bệnh nhân tin rằng chỉ có thuốc tây mới gây độc hoặc tương tác thuốc, còn cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính. Trên thực tế, các hoạt chất sinh học trong thảo dược hoạt động không khác gì các phân tử hóa dược, chúng cũng được chuyển hóa qua gan, bài tiết qua thận và tác động lên các thụ thể thần kinh.

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "uống một lượng nhỏ để ngủ ngon trước ngày mổ thì không ảnh hưởng gì". Người bệnh không biết rằng một số hoạt chất thảo mộc có thời gian bán hủy kéo dài nhiều ngày trong cơ thể. Khi kết hợp với thuốc tiền mê tại bệnh viện, một lượng nhỏ thảo dược an thần cũng có thể tạo ra phản ứng cộng dồn, làm chậm nhịp tim hoặc khiến huyết áp giảm sâu bất thường ngay khi thuốc mê vừa được bơm vào tĩnh mạch.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng không cần khai báo việc dùng thảo dược với bác sĩ khám tiền mê. Nhiều người chỉ liệt kê thuốc huyết áp, tiểu đường hay tim mạch mà giấu nhẹm các thang thuốc bắc, thuốc nam hay trà an thần đang uống hàng ngày. Sự thiếu minh bạch này tước đi cơ hội của bác sĩ trong việc tiên lượng các nguy cơ và xây dựng phác đồ gây mê an toàn nhất cho người bệnh.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mọi người bệnh sắp bước vào ca phẫu thuật đều cần cẩn trọng với các thảo dược an thần, nhưng có những nhóm đối tượng sau đây đối diện với rủi ro cao hơn hẳn:

• Người cao tuổi: Chức năng gan và thận ở người già thường suy giảm tự nhiên theo thời gian, khiến tốc độ chuyển hóa và đào thải các hoạt chất an thần chậm hơn người trẻ rất nhiều.
• Người có bệnh lý tim mạch tiềm ẩn: Những người có tiền sử nhịp tim chậm, suy tim, bệnh tim bẩm sinh hoặc rối loạn dẫn truyền tim nếu dùng hợp hoan bì có thể đối mặt với nguy cơ tụt nhịp tim nguy hiểm khi gây mê.
• Bệnh nhân có bệnh lý hô hấp mạn tính: Người bị hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc hội chứng ngưng thở khi ngủ rất nhạy cảm với các chất ức chế thần kinh, dễ bị suy hô hấp kéo dài sau mổ.
• Người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc: Những người đang điều trị bằng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc tim mạch nếu dùng thêm hợp hoan bì sẽ làm phức tạp hóa các tương tác dược lý trong cơ thể.

Lời khuyên áp dụng thực tế để chuẩn bị tốt cho ca mổ

Để bảo đảm ca phẫu thuật diễn ra suôn sẻ và hạn chế tối đa rủi ro, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

Thứ nhất, hãy ngừng sử dụng hợp hoan bì cũng như toàn bộ các loại thực phẩm chức năng, thảo dược đông y trước ngày phẫu thuật theo đúng hướng dẫn của bác sĩ. Thông thường, các hiệp hội gây mê hồi sức khuyến cáo người bệnh nên ngừng các chế phẩm thảo dược ít nhất từ 1 đến 2 tuần trước khi thực hiện phẫu thuật theo chương trình.

Thứ hai, hãy thành thật và chủ động khai báo với bác sĩ khám tiền mê về tất cả các sản phẩm bạn đã sử dụng trong vòng 1 tháng qua, bao gồm tên vị thuốc, liều lượng và thời gian dùng. Việc này giúp bác sĩ chủ động lựa chọn loại thuốc gây mê và thuốc giảm đau thích hợp, đồng thời có phương án theo dõi sát sao nhịp tim và huyết áp trong suốt quá trình phẫu thuật.

Thứ ba, nếu gặp tình trạng lo âu, hồi hộp hoặc mất ngủ trước ngày mổ, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc mà hãy chia sẻ thẳng thắn với nhân viên y tế. Các bác sĩ có thể hướng dẫn các bài tập thở thư giãn, liệu pháp tâm lý hoặc chỉ định các loại thuốc an thần chuyên khoa có kiểm soát, đã được chứng minh an toàn trong quy trình phẫu thuật.

Sự cẩn trọng trước một ca mổ không bao giờ là thừa thãi. Hợp hoan bì có thể là một vị thuốc dân gian hữu ích cho giấc ngủ trong đời sống thường ngày, nhưng phòng mổ lại là một môi trường hoàn toàn khác biệt. Việc tạm gác lại thói quen dùng thảo dược và lắng nghe theo chỉ dẫn của đội ngũ y tế chính là chìa khóa vàng giúp bạn bảo vệ sức khỏe và nhanh chóng bình phục sau ca phẫu thuật.