Nước tương Shoyu, gia vị truyền thống lên men từ đậu nành, hiện diện trong bữa ăn của nhiều gia đình. Tuy nhiên, ít người biết loại gia vị quen thuộc này tiềm ẩn rủi ro y khoa nghiêm trọng khi dùng chung với thuốc chống trầm cảm ức chế monoamine oxidase. Sự kết hợp này kích hoạt cơn tăng huyết áp kịch phát đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Người đang dùng thuốc ức chế monoamine oxidase (MAOI) cần kiêng shoyu cùng các thực phẩm đậu nành lên men lâu ngày. Tyramine tích tụ tự nhiên qua quá trình lên men không được chuyển hóa, gây co mạch cấp tính và tổn thương tim mạch nặng nề.
Hiểm họa từ phản ứng giữa tyramine và thuốc trầm cảm
Thuốc chống trầm cảm nhóm MAOI hoạt động bằng cách ngăn chặn enzyme monoamine oxidase phá hủy các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine và norepinephrine [1]. Việc ức chế enzyme này làm tăng lượng chất dẫn truyền thần kinh có sẵn trong não bộ, giúp cải thiện triệu chứng trầm cảm kháng trị hoặc trầm cảm không điển hình [2], [1].
Vấn đề phát sinh vì enzyme MAO chịu trách nhiệm khử amin, chuyển hóa các amine sinh học đưa vào qua đường tiêu hóa [3], [1]. Khi enzyme MAO bị thuốc bất hoạt, cơ thể mất hoàn toàn hàng rào bảo vệ tự nhiên này tại ruột và gan [4], [3]. Tyramine từ thức ăn không được phân hủy sẽ tràn thẳng vào hệ tuần hoàn máu [3], [1].
Tyramine đóng vai trò như chất kích thích giao cảm gián tiếp, kích hoạt giải phóng ồ ạt lượng lớn norepinephrine dự trữ [1]. Lượng catecholamine dư thừa làm co thắt mạch máu dữ dội, dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát đột ngột được y học gọi là phản ứng phô mai hay "cheese reaction" [5], [6], [1].
Đậu nành lên men: Nguồn tích tụ tyramine nguy hiểm
Bất kỳ loại thực phẩm nào giàu axit amin thơm đều sản sinh hàm lượng tyramine cao khi trải qua quá trình ủ lâu ngày, lên men vi sinh hoặc bảo quản kéo dài [6]. Nước tương shoyu làm từ đậu nành ủ men chứa lượng amine sinh học đáng kể sinh ra trong thời gian phân giải protein [6].
Không chỉ chứa tyramine hình thành qua lên men, bản thân đậu nành còn chứa các hợp chất isoflavone có hoạt tính sinh học phức tạp [3]. Một báo cáo ca bệnh ghi nhận việc bổ sung liều cao isoflavone từ đậu nành dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát kéo dài ở phụ nữ mãn kinh [3]. Phân tích trong báo cáo chỉ ra các hợp chất như daidzin và chất chuyển hóa equol có khả năng ức chế men monoamine oxidase trong các thử nghiệm in vitro [3].
Chế phẩm bổ sung đậu nành chứa các thành phần isoflavone gồm 63% genistein, 28% daidzein và 9% glycitein [3]. Chất daidzein trong đậu nành có thể tương tác ức chế MAO, ngăn cản quá trình khử amine của epinephrine, norepinephrine, dopamine và tyramine [3]. Sự hiện diện tự nhiên của các chất này trong đậu nành làm tăng tính nhạy cảm co mạch khi dùng kèm thuốc ức chế MAO [3].
Bằng chứng khoa học về cơn tăng huyết áp kịch phát
Hiện tượng bùng phát huyết áp do tích tụ tyramine khiến việc sử dụng thuốc MAOI sụt giảm mạnh và gần như biến mất ở nhiều nơi trên thế giới từ nhiều thập kỷ trước [7], [6]. Dù MAOI điều trị hiệu quả trầm cảm kháng thuốc hoặc có đặc tính không điển hình, nguy cơ tương tác thức ăn khiến các bác sĩ vô cùng e ngại [2], [1].
Một tổng quan tài liệu khoa học chỉ ra cơ thể người dùng MAOI cực kỳ nhạy cảm với amine gây co mạch [6]. Tiêu thụ chỉ 6 mg tyramine có thể kích hoạt cơn tăng áp nhẹ, trong khi liều 10 đến 25 mg tyramine đủ gây đau đầu dữ dội, xuất huyết nội sọ cùng nhiều di chứng nguy hiểm [6]. Hướng dẫn kiểm soát chế độ ăn khuyến cáo bệnh nhân dùng MAOI phải giữ lượng nạp tyramine dưới 5 mg mỗi ngày [6].
Các ca lâm sàng ghi nhận hậu quả nặng nề của cơn tăng huyết áp do tương tác tyramine:
Năm 1987, một phụ nữ trẻ dùng tranylcypromine trị trầm cảm phải nhập viện cấp cứu vì đau ngực dữ dội và huyết áp tăng vọt sau khi ăn thực phẩm giàu tyramine [8]. Điện tâm đồ ghi nhận rối loạn nhịp tim và đoạn ST chênh xuống ở các chuyển đạo trước tim [8]. Nồng độ creatine kinase cơ tim tăng cao kèm rối loạn chức năng tâm thất khu trú trên siêu âm tim, xác nhận tình trạng hoại tử cơ tim cục bộ [8].
Năm 2018, một phụ nữ 51 tuổi dùng tranylcypromine điều trị rối loạn trầm cảm lưỡng cực nhập viện với cơn đau ngực trái, hồi hộp và đau đầu dữ dội do huyết áp tăng vọt sau khi ăn phô mai mềm giàu tyramine [5]. Bệnh nhân từng bị một cơn tương tự 2 tháng trước đó dẫn đến chẩn đoán nhồi máu cơ tim không ST chênh lên với chỉ số troponin vọt lên 2768 ng/L (ngưỡng tham chiếu dưới 17 ng/L) [5]. Báo cáo khẳng định việc MAOI làm giảm chuyển hóa tyramine dẫn đến phóng thích catecholamine không kiểm soát, trực tiếp gây tổn thương và hoại tử cơ tim [5].
Phát triển thuốc mới và giới hạn của các dạng bào chế
Để khắc phục phản ứng nguy hiểm này, y học phát triển ba chiến lược: phối hợp MAOI không chọn lọc không thuận nghịch với thuốc chống trầm cảm ba vòng, sử dụng MAOI chọn lọc mới, hoặc dùng MAOI thuận nghịch mới [7]. Sự ra đời của các thuốc ức chế chọn lọc và thuận nghịch trên enzyme MAO-A mang lại triển vọng lâm sàng lớn trong việc giảm nguy cơ tương tác tyramine [7].
Một bước tiến khác là hệ thống phân phối thuốc qua da để tránh ức chế MAO ở ruột [4], [1]. Một nghiên cứu nhãn mở giai đoạn I thực hiện trên 12 nam giới trưởng thành khỏe mạnh sử dụng miếng dán selegiline qua da (STS) liều 6 mg/24 giờ [4]. Nghiên cứu này đánh giá an toàn tim mạch sau khi đối tượng thử thách với bữa ăn giàu tyramine chứa khoảng 400 mg tyramine từ phô mai ủ lâu ngày [4].
Kết quả sau 13 ngày dùng miếng dán selegiline liên tục (đạt trạng thái dược động học ổn định) cho thấy bữa ăn giàu 400 mg tyramine không gây ra bất kỳ thay đổi dấu hiệu sinh tồn tim mạch nào có ý nghĩa lâm sàng [4]. Không ghi nhận hiện tượng tăng huyết áp tâm thu hay dấu hiệu cơn tăng áp kịch phát nào trong suốt quá trình thử nghiệm [4]. Bào chế qua da liều 6 mg/24 giờ bảo tồn được hàng rào enzyme MAO-A tại đường tiêu hóa, cho phép bệnh nhân sử dụng mà không cần kiêng khem tyramine nghiêm ngặt như dạng uống cổ điển [4], [1].
Tuy nhiên, giới hạn an toàn này chỉ áp dụng cho dạng miếng dán đặc thù liều thấp [4]. Bệnh nhân sử dụng thuốc MAOI đường uống truyền thống, đặc biệt là các thuốc ức chế không chọn lọc và không thuận nghịch như tranylcypromine, vẫn đối mặt nguy cơ tử vong nếu tiêu thụ thực phẩm giàu tyramine [5], [6].
Hiểu lầm thường gặp về nước tương và chế độ ăn kiêng
Nhiều người lầm tưởng shoyu hay nước tương chỉ là gia vị chấm với lượng dùng ít nên không thể gây ngộ độc. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng. Do quá trình ủ đậu nành lên men kéo dài nhiều tháng, mật độ tyramine trong nước tương rất cao [6]. Chỉ cần một lượng nhỏ vài thìa shoyu cũng có thể vượt ngưỡng an toàn 5 mg tyramine đối với người đang dùng MAOI đường uống [6].
Một hiểu lầm khác là nấu chín shoyu sẽ triệt tiêu nguy cơ. Tyramine là một amin sinh học bền nhiệt, không bị phân hủy hay biến tính bởi nhiệt độ nấu nướng thông thường. Dù dùng shoyu để kho, xào, nấu súp hay chấm trực tiếp, lượng tyramine đưa vào cơ thể vẫn giữ nguyên hoạt tính co mạch.
Nhiều bệnh nhân còn cho rằng ngừng thuốc một vài ngày là có thể ăn uống thoải mái. Đối với nhóm MAOI cổ điển không thuận nghịch, enzyme MAO bị phá hủy vĩnh viễn và cơ thể cần vài tuần để tái tổng hợp đủ lượng enzyme mới [6]. Việc ăn shoyu ngay sau khi dừng thuốc vẫn gây tăng huyết áp kịch phát đe dọa tính mạng [6].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đang điều trị bằng thuốc chống trầm cảm nhóm MAOI đường uống cổ điển (như tranylcypromine) bắt buộc phải loại bỏ hoàn toàn nước tương shoyu ra khỏi thực đơn [5], [6]. Nguy cơ co mạch cấp tính, tổn thương cơ tim, hoại tử cơ tim và xuất huyết não luôn thường trực nếu nạp tyramine [8], [5], [6].
Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch, rối loạn nhịp tim hoặc tăng huyết áp mạn tính cần đặc biệt cảnh giác [8], [5]. Cơn tăng áp kịch phát do tyramine thúc đẩy nhanh chóng tình trạng thiếu máu cơ tim cục bộ và suy chức năng tâm thất [8].
Phụ nữ mãn kinh tự ý sử dụng chế phẩm bổ sung isoflavone từ đậu nành liều cao cũng cần thận trọng theo dõi huyết áp [3]. Các hoạt chất isoflavone có khả năng ức chế MAO tiềm ẩn, làm tăng nguy cơ rối loạn huyết áp kéo dài cần điều trị nội khoa nhiều tháng [3].
Người đang dùng MAOI kết hợp với các thuốc có tính chất co mạch, thuốc kích thích giao cảm, thuốc ức chế tái hấp thu norepinephrine hoặc thuốc tác động lên serotonin phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn y tế để tránh cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc hội chứng serotonin [2], [1].
Hướng dẫn thực hành an toàn trong đời sống
Bệnh nhân bắt đầu dùng thuốc chống trầm cảm nhóm MAOI cần được tư vấn kỹ lưỡng về chế độ ăn uống ngay trước khi khởi động liệu trình điều trị [6]. Việc giám sát sự tuân thủ chế độ ăn kiêng phải được thực hiện chặt chẽ xuyên suốt thời gian dùng thuốc [6].
Quy tắc cốt lõi là ưu tiên tuyệt đối các thực phẩm tươi sống [6]. Không sử dụng thực phẩm lên men, ủ lâu ngày, thức ăn lưu trữ thời gian dài trong tủ lạnh hoặc có dấu hiệu ôi thiu vì nồng độ tyramine tăng vọt theo thời gian bảo quản [6]. Thay thế shoyu bằng muối ăn tinh khiết hoặc các loại thảo mộc tươi không lên men để nêm nếm món ăn.
Khi cần dùng gia vị chấm, có thể dùng nước mắm tươi mới mở nắp hoặc tự pha chế nước sốt từ nguyên liệu tươi dùng hết trong ngày. Đọc kỹ nhãn thực phẩm đóng gói để loại trừ các thành phần chiết xuất từ đậu nành lên men, miso, tương đậu hoặc protein thực vật thủy phân.
Quan trọng nhất, bệnh nhân phải tiếp tục duy trì chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt này kéo dài ít nhất 4 tuần sau khi đã ngừng hoàn toàn thuốc MAOI [6]. Khoảng thời gian này giúp cơ thể phục hồi đầy đủ hệ thống enzyme monoamine oxidase để chuyển hóa tyramine an toàn [6].
Nước tương shoyu là gia vị thơm ngon nhưng tiềm ẩn mối họa tăng huyết áp kịch phát cho người dùng thuốc chống trầm cảm MAOI. Người bệnh tuyệt đối không chủ quan với các thực phẩm đậu nành lên men và cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước bất kỳ thay đổi nào trong chế độ ăn uống hàng ngày.
