Cây cần thăng từ lâu đã quen thuộc với người dân Việt Nam như một loại cây cảnh bonsai tạo hình đẹp mắt, đồng thời các bộ phận như vỏ, lá và quả cũng thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian truyền miệng. Nhiều người rỉ tai nhau dùng lá cần thăng hãm nước uống thanh nhiệt hoặc dùng vỏ thân, quả ngâm rượu để hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp và giảm gút. Tuy nhiên, sự phát triển của thói quen sử dụng tự phát này cũng kéo theo nỗi lo lắng về độc tính và mức độ an toàn khi dùng dài ngày.
Câu trả lời ngắn gọn từ khoa học là: cần thăng có chứa nhiều hoạt chất sinh học hữu ích nhưng không hoàn toàn vô hại, đặc biệt là khi dùng ở liều lượng cao. Một nghiên cứu thực nghiệm đã chỉ ra rằng khi vượt qua một ngưỡng dung nạp nhất định, dịch chiết cần thăng có thể gây ra những biến đổi tiêu cực trên chức năng lọc của thận [1]. Do đó, người dùng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm đậm đặc hoặc dùng liều quá mức mà chưa có sự kiểm soát y tế.
Từ kinh nghiệm dân gian đến mối lo ngại về độ an toàn
Trong y học cổ truyền và dân gian ở một số quốc gia châu Á, cây cần thăng (tên khoa học là Limonia acidissima L.) được ghi nhận với nhiều công dụng trị liệu khác nhau. Người dân thường thu hái lá tươi để nấu nước uống giải độc, dùng vỏ cây phơi khô sắc thuốc hoặc tận dụng quả chín để ăn và chế biến thành siro giải khát. Quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính" khiến không ít người tin rằng việc uống nước lá hay dùng rượu ngâm vỏ cần thăng càng nhiều thì hiệu quả chữa bệnh càng nhanh.
Tuy nhiên, ranh giới giữa một vị thuốc và một chất gây độc thường chỉ nằm ở liều lượng và cách dùng. Các bộ phận của thảo dược nói chung và cây cần thăng nói riêng đều chứa hỗn hợp phức tạp của nhiều hợp chất thứ cấp. Khi cơ thể tiếp nhận một lượng lớn dịch chiết trong thời gian ngắn hoặc tích tụ dần theo thời gian, gan và thận là hai cơ quan đầu tiên phải gánh chịu áp lực chuyển hóa và đào thải các phân tử này.
Việc thiếu vắng các hướng dẫn liều dùng cụ thể trong dân gian đã dẫn tới nhiều trường hợp người bệnh tự ý tăng liều, sắc thuốc quá đặc với hy vọng dứt điểm bệnh tật. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho giới khoa học: phải tiến hành các thử nghiệm độc tính để xác định rõ ngưỡng an toàn cũng như nhận diện những cơ quan có nguy cơ bị tổn thương khi phơi nhiễm với dịch chiết cần thăng.
Cơ chế sinh học: Hoạt chất chống oxy hóa và gánh nặng chuyển hóa
Để hiểu vì sao cần thăng vừa có tác dụng sinh học vừa tiềm ẩn nguy cơ độc tính, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích sâu về thành phần hóa học của cây. Nghiên cứu ghi nhận dịch chiết từ cây cần thăng có hàm lượng phenolic tổng số (TPC) đạt 143,9 ± 5,24 mg GAE/g dịch chiết và hàm lượng flavonoid tổng số (TFC) đạt tới 390,2 ± 3,66 mg QE/g dịch chiết [1]. Các polyphenol và flavonoid này là nguồn cung cấp khả năng dọn dẹp các gốc tự do mạnh mẽ, thể hiện qua giá trị ức chế khử gốc tự do DPPH với IC50 đạt 0,14 ± 0,02 mg/L [1].
Nhờ vào khả năng chống oxy hóa mạnh, dịch chiết thảo dược này có thể bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa và giảm viêm. Ở nồng độ thích hợp, các hoạt chất sinh học hỗ trợ điều hòa hoạt động của các enzyme trong cơ thể, thậm chí giúp cải thiện chức năng men gan AST và ALT một cách rõ rệt [1]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận sự can thiệp tích cực vào quá trình tái hấp thu axit uric tại ống thận thông qua việc điều hòa kênh vận chuyển urate URAT1 [1].
Mặc dù vậy, khi nồng độ các chất chuyển hóa trong máu tăng vọt do dùng liều cao, áp lực lên hệ thống cầu thận sẽ gia tăng nhanh chóng. Thận phải làm việc liên tục để lọc bỏ các hợp chất phenolic dư thừa cùng các sản phẩm thoái hóa của chúng. Nếu ngưỡng lọc bị quá tải, lưu lượng máu qua thận và tốc độ lọc cầu thận có thể suy giảm, dẫn đến sự tích tụ các chất độc chuyển hóa như nitơ urê trong máu, báo hiệu tình trạng tổn thương tế bào thận bắt đầu xuất hiện.
Nghiên cứu thực nghiệm: Cảnh báo độc tính thận ở liều cao
Nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp tự nhiên hỗ trợ hạ axit uric máu ngày càng trở nên cấp bách khi dữ liệu tổng hợp giai đoạn 2009-2019 công bố năm 2020 cho thấy có khoảng 14,4% người trưởng thành trên toàn thế giới phải đối mặt với tình trạng tăng axit uric máu [1]. Trước thực tế này, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành đánh giá tác động sinh học và ngưỡng an toàn của dịch chiết ethanol từ quả cần thăng (Limonia acidissima L.) trên mô hình chuột cống bị gây tăng axit uric máu bằng potassium oxonate [1].
Nghiên cứu này được thiết kế theo phương pháp thực nghiệm có đối chứng, trong đó động vật thí nghiệm được chia thành các nhóm tiếp nhận các liều lượng dịch chiết khác nhau qua đường uống. Các chỉ số sinh hóa máu quan trọng bao gồm axit uric, creatinine, aspartate aminotransferase (AST), alanine aminotransferase (ALT) và nitơ urê máu (BUN) được đo lường nghiêm ngặt trước và sau giai đoạn can thiệp [1]. Song song đó, biểu hiện của protein vận chuyển urate URAT1 ở mô thận cũng được định lượng chính xác bằng kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase định lượng (qPCR) [1].
Kết quả ghi nhận dịch chiết cần thăng thể hiện hiệu quả hạ nồng độ axit uric huyết thanh đáng kể, đồng thời mang lại sự cải thiện tích cực đối với các chỉ số men gan AST và ALT với ý nghĩa thống kê cao (p < 0,01) [1]. Cơ chế hạ axit uric này diễn ra đồng thuận với xu hướng giảm biểu hiện của protein URAT1 (đạt mức biến thiên 1,02 ± 0,05 lần ở nhóm sử dụng liều 200 mg/kg thể trọng) [1]. Những dữ liệu này ban đầu phản ánh triển vọng tích cực của dịch chiết thảo dược trong việc hỗ trợ kiểm soát chuyển hóa.
Tuy nhiên, bước ngoặt đáng lo ngại lại xuất hiện khi các nhà nghiên cứu tăng liều thử nghiệm lên 400 mg/kg thể trọng. Ở mức liều 400 mg/kg, xu hướng ức chế URAT1 có lợi không còn được duy trì [1]. Nghiêm trọng hơn, chỉ số BUN trong huyết thanh của nhóm chuột dùng liều 400 mg/kg đã tăng vọt từ mức 17,60 ± 3,286 mg/dL lên 22,80 ± 3,564 mg/dL với mức sai biệt rất có ý nghĩa thống kê (p = 0,007) [1]. Sự gia tăng đột ngột của chỉ số nitơ urê máu này là dấu hiệu cảnh báo trực tiếp về nguy cơ gây độc cho thận khi sử dụng dịch chiết ở nồng độ cao [1].
Giá trị và những khoảng trống lớn của bằng chứng hiện nay
Kết quả từ nghiên cứu thực nghiệm năm 2023 mang lại giá trị định hướng rất lớn: nó cung cấp bằng chứng thực nghiệm đầu tiên vạch ra ranh giới mong manh giữa liều hỗ trợ điều trị và liều gây hại của cần thăng [1]. Việc phát hiện chỉ số BUN tăng cao ở liều 400 mg/kg là lời cảnh tỉnh kịp thời, bác bỏ giả định rằng thảo dược dùng liều bao nhiêu cũng an toàn [1].
Tuy vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về những giới hạn cố hữu của dữ liệu khoa học hiện nay. Toàn bộ các kết luận về nguy cơ độc tính thận nêu trên đều mới dừng lại ở mô hình động vật gặm nhấm trong phòng thí nghiệm, chưa được tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1]. Khả năng hấp thu, phân bố, chuyển hóa và bài tiết của chuột có sự khác biệt nhất định so với hệ thống sinh học của con người.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu độc tính bài bản hiện vẫn tập trung chủ yếu vào dịch chiết quả bằng dung môi ethanol [1]. Các dữ liệu độc tính cấp tính và bán trường diễn chuyên biệt trên dịch chiết nước từ vỏ cây hay lá cần thăng theo đúng cách nấu sắc dân gian vẫn còn rất hạn chế. Các nhà khoa học cũng đã nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều công trình nghiên cứu sâu hơn nữa để xác thực mối tương quan này cũng như định vị chính xác khoảng nồng độ an toàn tuyệt đối cho người dùng [1].
Những ngộ nhận tai hại khi tự ý dùng thảo dược cần thăng
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là thói quen sắc nước uống lá hoặc vỏ cây cần thăng thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày. Nhiều người cho rằng nước lá mát gan, giải độc nên uống càng đặc và càng nhiều thì cơ thể càng được thanh lọc tốt hơn. Việc dung nạp liên tục dịch chiết thảo dược đặc trong thời gian dài khiến thận không có thời gian nghỉ ngơi, dễ dẫn đến tình trạng suy giảm chức năng bài tiết.
Một ngộ nhận nguy hiểm khác liên quan trực tiếp đến căn bệnh gút và tình trạng tăng axit uric máu. Thấy các thông tin về việc cần thăng giúp hạ axit uric và bảo vệ gan, một số người bệnh đã tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ chuyên khoa để chuyển hẳn sang uống nước sắc cần thăng. Đây là quyết định tiềm ẩn rủi ro lớn, bởi việc tự ý dùng liều cao có thể đẩy thận vào tình trạng quá tải, làm tăng chỉ số BUN và khiến bệnh lý nền trở nên trầm trọng hơn [1].
Ngoài ra, việc tự ý ngâm rượu vỏ cây hoặc quả cần thăng cũng chứa đựng nhiều mối nguy khó lường. Cồn trong rượu làm tăng độ hòa tan của một số hoạt chất và bản thân ethanol cũng là chất tạo gánh nặng lớn cho gan và thận. Uống rượu ngâm dược liệu không rõ nồng độ và liều lượng vừa không mang lại lợi ích hạ axit uric mà còn làm tăng nguy cơ bùng phát các cơn đau gút cấp tính.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Căn cứ vào tín hiệu độc tính làm tăng nitơ urê máu (BUN) đã được phát hiện trong nghiên cứu, nhóm đối tượng đầu tiên phải tuyệt đối cẩn trọng là những người có tiền sử bệnh thận [1]. Bệnh nhân suy thận mạn, viêm cầu thận, sỏi thận hoặc người có mức lọc cầu thận suy giảm không nên tự ý dùng các chế phẩm từ cần thăng vì nguy cơ thúc đẩy tổn thương thận tiến triển nặng hơn [1].
Người cao tuổi cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao do chức năng sinh lý của hệ tiết niệu đã suy giảm theo tuổi tác. Khả năng lọc và đào thải các phức hợp hoạt chất tự nhiên ở người lớn tuổi kém hơn nhiều so với người trẻ, khiến các chất chuyển hóa dễ bị lắng đọng và gây độc. Tương tự, những người đang mắc nhiều bệnh lý kết hợp như tăng huyết áp, đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ loại nước lá thảo dược nào.
Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ trong giai đoạn cho con bú cũng được khuyến cáo không nên sử dụng cần thăng dưới bất kỳ hình thức trị liệu nào. Hiện nay chưa có bất kỳ dữ liệu nào chứng minh tính an toàn của các hợp chất trong dịch chiết cần thăng đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh. Trẻ nhỏ dưới 12 tuổi với các cơ quan nội tạng chưa hoàn thiện về mặt chức năng cũng cần tránh xa các bài thuốc sắc truyền miệng này.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Đối với những người yêu thích và muốn sử dụng cần thăng như một loại thảo mộc hỗ trợ sức khỏe thông thường, nguyên tắc đầu tiên là phải sử dụng ở mức độ chừng mực. Nếu dùng quả chín làm đồ uống giải khát hoặc dùng một lượng nhỏ lá tươi hãm trà, chỉ nên dùng với lượng loãng, không uống liên tục quá vài ngày trong một tuần và tuyệt đối không dùng thay thế nước uống sinh hoạt hàng ngày.
Khi sử dụng, người dùng cần quan sát kỹ các phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, thay đổi màu sắc nước tiểu hoặc phù nề nhẹ ở mí mắt và chi dưới, cần lập tức ngừng sử dụng thảo dược. Đây có thể là những triệu chứng sớm của sự rối loạn chức năng bài tiết hoặc quá tải tuần hoàn thận.
Nếu bạn đang được chẩn đoán mắc chứng tăng axit uric máu hoặc các bệnh lý xương khớp, hãy tuân thủ phác đồ điều trị chính quy do bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Thảo dược tự nhiên có thể là một hướng tiếp cận giàu tiềm năng trong tương lai, nhưng ở thời điểm hiện tại, việc tự ý thử nghiệm các bài thuốc đậm đặc từ cần thăng mà không có kiểm chứng liều lượng khoa học là một sự đánh đổi sức khỏe không đáng có.
Nhìn chung, cần thăng là một cây thuốc quý với hoạt tính chống oxy hóa nổi bật, nhưng nghiên cứu khoa học đã chứng minh rõ nguy cơ độc tính đối với thận khi dùng ở liều lượng cao [1]. Hãy là người tiêu dùng thông thái bằng cách giữ lối sống điều độ, không lạm dụng thảo dược truyền miệng và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn y tế trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào cơ thể.
